ఖనిజాలు & గనులు (Minerals of India)

భూమి నుండి సహజంగా లభించే, నిర్దిష్ట రసాయన కూర్పు ఉన్న పదార్థాలను ఖనిజాలు (Minerals) అంటారు. పరిశ్రమలకు ఇవే పునాది. భారతదేశంలో ఎక్కువ ఖనిజాలు ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలోని ప్రాచీన శిలల్లో లభిస్తాయి.

• లోహ ఖనిజాలు (Metallic):
  1. ఫెర్రస్ (ఇనుము కలిగినవి): ఇనుప ఖనిజం, మాంగనీస్, క్రోమైట్, నికెల్, కోబాల్ట్.
  2. నాన్-ఫెర్రస్ (ఇనుము లేనివి): రాగి, బాక్సైట్ (అల్యూమినియం), సీసం, జింక్, బంగారం.
• అలోహ ఖనిజాలు (Non-metallic): మైకా, సున్నపురాయి, జిప్సం, డోలమైట్, బెరైటీస్, ఆస్బెస్టాస్.
• శక్తి ఖనిజాలు (Energy Minerals):
  1. బొగ్గు, పెట్రోలియం, సహజవాయువు
  2. అణు ఖనిజాలు – యురేనియం, థోరియం.
• ఖనిజ సంపద కేంద్రం:
  1. చోటానాగపూర్ పీఠభూమి (జార్ఖండ్, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, పశ్చిమ బెంగాల్ కొంత) – 'భారతదేశ ఖనిజ హృదయం (Mineral Heartland of India)'.
  2. ఇక్కడ ఇనుము, బొగ్గు, మాంగనీస్, బాక్సైట్, మైకా, రాగి, యురేనియం దగ్గర దగ్గరగా లభిస్తాయి – అందుకే ఉక్కు కర్మాగారాలు ఎక్కువగా ఈ ప్రాంతంలోనే.
• ముఖ్య సంస్థలు:
  1. భారత భూగర్భ సర్వే సంస్థ (Geological Survey of India – GSI) – 1851, కోల్‌కతా.
  2. భారత గనుల బ్యూరో (Indian Bureau of Mines – IBM) – 1948, నాగపూర్.
  3. జాతీయ ఖనిజాభివృద్ధి సంస్థ (NMDC) – 1958; ప్రధాన కార్యాలయం హైదరాబాద్; దేశంలో అతిపెద్ద ఇనుప ఖనిజ ఉత్పత్తి సంస్థల్లో ఒకటి.
• చట్టం:
  1. గనులు & ఖనిజాల (అభివృద్ధి, నియంత్రణ) చట్టం, 1957 (MMDR Act)
  2. 2015 సవరణతో ఖనిజ బ్లాకులను వేలం (Auction) ద్వారా కేటాయిస్తున్నారు.

ఇనుప ఖనిజం (Iron Ore) ఉక్కు పరిశ్రమకు మూల పదార్థం – అందుకే దీన్ని పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి వెన్నెముక అంటారు. భారత్‌లో అధిక నాణ్యత గల ఇనుప ఖనిజ నిల్వలు ఉన్నాయి; ఇందులో కొంత జపాన్, చైనా వంటి దేశాలకు ఎగుమతి అవుతుంది.

• రకాలు (ఇనుము శాతం ఆధారంగా):
  1. మాగ్నటైట్ (Magnetite) – అత్యుత్తమ నాణ్యత, దాదాపు 70% వరకు ఇనుము; అయస్కాంత లక్షణం ఉంటుంది.
  2. హెమటైట్ (Hematite) – 60–70% ఇనుము; భారత్‌లో ఎక్కువగా ఉత్పత్తి అయ్యేది, పారిశ్రామికంగా అత్యంత ముఖ్యమైనది.
  3. లిమోనైట్ (Limonite), సిడరైట్ (Siderite) – తక్కువ ఇనుము శాతం.
• ప్రముఖ రాష్ట్రాలు: ఒడిశా (అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు), ఛత్తీస్‌గఢ్, కర్ణాటక, జార్ఖండ్, గోవా.
• ప్రముఖ గనులు:
  1. బైలాడిల్లా (Bailadila) – దంతెవాడ, ఛత్తీస్‌గఢ్; అత్యుత్తమ హెమటైట్; NMDC నిర్వహణ; ఇక్కడి ఖనిజం రైలు ద్వారా విశాఖపట్నం ఓడరేవుకు వెళ్లి జపాన్ వంటి దేశాలకు ఎగుమతి.
  2. కుద్రేముఖ్ (Kudremukh) – కర్ణాటక; 'గుర్రపు ముఖం' అని అర్థం; ఖనిజాన్ని పైపులైన్ ద్వారా మంగళూరు ఓడరేవుకు పంపేవారు; పర్యావరణ కారణాలతో 2005లో తవ్వకాలు ఆపేశారు.
  3. నోవాముండి, గువా – సింగ్‌భూమ్, జార్ఖండ్.
  4. గొరుమహిసాని, బాదంపహార్ – మయూర్‌భంజ్, ఒడిశా.
  5. బళ్లారి–హోస్పేట్ – కర్ణాటక.
  6. గోవా ఇనుప ఖనిజం మార్ముగోవా ఓడరేవు ద్వారా ఎగుమతి.
• AP/తెలంగాణ: AP లో అనంతపురం, కర్నూలు ప్రాంతాల్లో, తెలంగాణలో ఖమ్మం (బయ్యారం) ప్రాంతంలో ఇనుప ఖనిజ నిల్వలు ఉన్నాయి. బయ్యారంలో ఉక్కు కర్మాగారం కావాలన్న డిమాండ్ ఉంది.

ఉక్కు తయారీలో ఇనుముతో పాటు మాంగనీస్, క్రోమైట్ కూడా అవసరం. బాక్సైట్ నుండి అల్యూమినియం తయారవుతుంది – విమానాలు, విద్యుత్ తీగలు, పాత్రలకు ఇది ముఖ్యం. ఈ మూడింటిలోనూ ఒడిశా ముందుంది.

• మాంగనీస్ (Manganese):
  1. ఉక్కు గట్టిదనానికి, ఫెర్రో-మాంగనీస్ మిశ్రమ లోహానికి; బ్లీచింగ్ పౌడర్, పురుగుమందులు, బ్యాటరీల్లో కూడా.
  2. ప్రముఖ రాష్ట్రాలు: ఒడిశా, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక.
  3. ప్రముఖ ప్రాంతాలు: బాలాఘాట్ (MP), నాగపూర్–భండారా (మహారాష్ట్ర), సుందర్‌గఢ్, కియోంఝర్ (ఒడిశా).
  4. AP లో విజయనగరం (గర్భాం), శ్రీకాకుళం ప్రాంతాల్లో మాంగనీస్ నిల్వలు.
• క్రోమైట్ (Chromite):
  1. స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ తయారీకి (తుప్పు పట్టకుండా), క్రోమ్ ప్లేటింగ్‌కు.
  2. దేశ ఉత్పత్తి దాదాపు అంతా ఒడిశా నుండే – సుకింద లోయ (జాజ్‌పూర్ జిల్లా) ప్రసిద్ధి.
• బాక్సైట్ (Bauxite):
  1. అల్యూమినియం ముడి ఖనిజం; లేటరైట్ శిలల్లో ఏర్పడుతుంది.
  2. ఒడిశా అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు; జార్ఖండ్, గుజరాత్, ఛత్తీస్‌గఢ్, మహారాష్ట్ర కూడా.
  3. పంచపత్మాలి కొండలు (కోరాపుట్, ఒడిశా) – దేశంలోని అతిపెద్ద బాక్సైట్ నిక్షేపాల్లో ఒకటి; NALCO గనులు.
  4. NALCO (నేషనల్ అల్యూమినియం కంపెనీ) – 1981, ప్రధాన కార్యాలయం భువనేశ్వర్.
  5. ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని అమర్‌కంటక్ పీఠభూమి, జార్ఖండ్‌లోని లోహర్‌దగా కూడా బాక్సైట్‌కు ప్రసిద్ధి.
  6. AP లోని విశాఖ మన్యం (తూర్పు కనుమలు – చింతపల్లి, అరకు ప్రాంతాలు)లో పెద్ద బాక్సైట్ నిల్వలు ఉన్నాయి; గిరిజన హక్కులు, పర్యావరణ కారణాలతో తవ్వకాలపై వివాదం ఉంది.

రాగి విద్యుత్ తీగలకు, బంగారం ఆభరణాలకు, జింక్ ఇనుముకు తుప్పు పట్టకుండా పూత (Galvanizing) వేయడానికి ఉపయోగపడతాయి. ఈ ఖనిజాలు భారత్‌లో తక్కువగా ఉన్నాయి – రాగి, బంగారం కోసం దిగుమతులపై ఎక్కువగా ఆధారపడతాం.

• రాగి (Copper):
  1. ఖేత్రి (Khetri) – ఝున్‌ఝును జిల్లా, రాజస్థాన్.
  2. మలంజ్‌ఖండ్ (Malanjkhand) – బాలాఘాట్ జిల్లా, మధ్యప్రదేశ్; దేశంలోని అతిపెద్ద ఓపెన్ కాస్ట్ రాగి గని.
  3. సింగ్‌భూమ్ – జార్ఖండ్ (ఘట్‌శిల రాగి శుద్ధి కేంద్రం).
  4. హిందుస్తాన్ కాపర్ లిమిటెడ్ (HCL) – 1967, ప్రధాన కార్యాలయం కోల్‌కతా.
• బంగారం (Gold):
  1. కర్ణాటక – దేశంలో అత్యధిక బంగారం ఉత్పత్తి.
  2. కోలార్ బంగారు గనులు (KGF) – కర్ణాటక; ప్రపంచంలోని లోతైన గనుల్లో ఒకటి; 2001లో మూసివేశారు.
  3. హట్టి (Hutti) బంగారు గనులు – రాయచూర్ జిల్లా, కర్ణాటక; ప్రస్తుతం దేశంలో ప్రధాన బంగారు ఉత్పత్తి కేంద్రం.
  4. AP లో అనంతపురం జిల్లా రామగిరి బంగారు క్షేత్రం (పాతది), కర్నూలు జిల్లాలో జొన్నగిరి బంగారు అన్వేషణ ప్రాజెక్టు.
• సీసం & జింక్ (Lead & Zinc):
  1. రాజస్థాన్ – దాదాపు మొత్తం ఉత్పత్తి.
  2. జావర్ (Zawar) – ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా; ప్రాచీన కాలం నుండి జింక్ తవ్వకాలకు ప్రసిద్ధి.
  3. రాంపురా అగుచా (Rampura Agucha) – భిల్వారా జిల్లా; దేశంలోని అతిపెద్ద జింక్ గని.
  4. హిందుస్తాన్ జింక్ లిమిటెడ్ – ఉదయ్‌పూర్; సీసం–జింక్ ఖనిజం నుండి వెండి కూడా లభిస్తుంది.
• వెండి (Silver): రాజస్థాన్‌లోని జింక్–సీసం గనుల ఉప ఉత్పత్తిగా ఎక్కువ.

అలోహ ఖనిజాలు సిమెంట్, ఎలక్ట్రికల్, రసాయన, ఎరువుల పరిశ్రమలకు ముఖ్యం. ఈ విభాగంలో AP కి ప్రపంచ స్థాయి గుర్తింపు ఉంది – మంగంపేట బెరైటీస్, నెల్లూరు మైకా, గోల్కొండ వజ్రాల చరిత్ర.

• మైకా (అభ్రకం – Mica):
  1. విద్యుత్ వాహకం కాదు (Insulator), వేడిని తట్టుకుంటుంది – ఎలక్ట్రికల్, ఎలక్ట్రానిక్ పరిశ్రమల్లో వాడతారు.
  2. జార్ఖండ్ – కోడర్మా ('మైకా రాజధాని'), బిహార్ – గయ, రాజస్థాన్, ఆంధ్రప్రదేశ్ – నెల్లూరు జిల్లా (గూడూరు ప్రాంతం).
• సున్నపురాయి (Limestone):
  1. సిమెంట్ పరిశ్రమకు ప్రధాన ముడిసరుకు; ఉక్కు కర్మాగారాల్లో ఫ్లక్స్‌గా వాడతారు.
  2. రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, ఛత్తీస్‌గఢ్.
  3. AP: కడప, కర్నూలు, గుంటూరు (పల్నాడు); తెలంగాణ: నల్గొండ, సూర్యాపేట, ఆదిలాబాద్ – అందుకే ఈ జిల్లాల్లో సిమెంట్ కర్మాగారాలు ఎక్కువ.
• బెరైటీస్ (Barytes):
  1. చమురు బావుల తవ్వకంలో (Drilling Mud) వాడతారు.
  2. కడప ప్రాంతంలోని మంగంపేట – ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద బెరైటీస్ నిక్షేపాల్లో ఒకటి; దేశ ఉత్పత్తి దాదాపు అంతా AP నుండే.
• ఆస్బెస్టాస్: AP – కడప జిల్లా (పులివెందుల ప్రాంతం), రాజస్థాన్.
• జిప్సం (Gypsum):
  1. రాజస్థాన్ – అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు
  2. ఎరువులు, సిమెంట్, ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్‌కు.
• వజ్రాలు (Diamonds):
  1. పన్నా (మధ్యప్రదేశ్) – దేశంలో ప్రస్తుతం పనిచేస్తున్న ఏకైక వజ్రాల గని (మజ్‌గవాన్, NMDC).
  2. చారిత్రకంగా గోల్కొండ వజ్రాలు – కృష్ణా నది తీరంలోని కొల్లూరు గనులు; కోహినూర్ వజ్రం ఇక్కడిదే అని చెబుతారు.
• తీర ఇసుక ఖనిజాలు (Beach Sand Minerals): ఇల్మనైట్, మోనజైట్, జిర్కాన్ – కేరళ (చవర), తమిళనాడు, AP (శ్రీకాకుళం, భీమునిపట్నం తీరం), ఒడిశా.

బొగ్గు (Coal) భారతదేశంలో అత్యంత ముఖ్యమైన శక్తి వనరు – దేశ విద్యుత్‌లో అధిక భాగం బొగ్గు ఆధారిత థర్మల్ కేంద్రాల నుండే వస్తుంది. బొగ్గును 'నల్ల బంగారం (Black Gold)' అంటారు (కొన్నిసార్లు పెట్రోలియంను కూడా).

• బొగ్గు రకాలు (కార్బన్ శాతం ఎక్కువ నుండి తక్కువకు):
  1. ఆంత్రసైట్ (Anthracite) – అత్యుత్తమం, 80% పైగా కార్బన్; భారత్‌లో చాలా తక్కువ (జమ్మూ & కశ్మీర్).
  2. బిటుమినస్ (Bituminous) – భారత్‌లో ఎక్కువగా లభించేది; కోకింగ్ కోల్ ఉక్కు పరిశ్రమకు.
  3. లిగ్నైట్ (Lignite – గోధుమ బొగ్గు) – నైవేలి (తమిళనాడు); NLC ఇండియా లిమిటెడ్.
  4. పీట్ (Peat) – అతి తక్కువ కార్బన్.
• గోండ్వానా బొగ్గు:
  1. దాదాపు 25 కోట్ల సంవత్సరాల నాటిది
  2. దేశ బొగ్గు నిల్వలు, ఉత్పత్తిలో దాదాపు 98%. దామోదర్, సోన్, మహానది, గోదావరి, వార్ధా నదీ లోయల్లో.
• టెర్షియరీ బొగ్గు: కొత్తది, తక్కువ నాణ్యత – అస్సాం, మేఘాలయ, అరుణాచల్ ప్రదేశ్.
• ప్రముఖ రాష్ట్రాలు: జార్ఖండ్ (అతిపెద్ద నిల్వలు), ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్ (ఉత్పత్తిలో ముందు), పశ్చిమ బెంగాల్, మధ్యప్రదేశ్, తెలంగాణ.
• ముఖ్య క్షేత్రాలు:
  1. రాణిగంజ్ (పశ్చిమ బెంగాల్) – భారత్‌లో తొలి బొగ్గు తవ్వకాలు 1774లో.
  2. ఝరియా (ధన్‌బాద్, జార్ఖండ్) – అత్యుత్తమ కోకింగ్ కోల్; భూగర్భ మంటలకు ప్రసిద్ధి. ధన్‌బాద్ – 'భారత బొగ్గు రాజధాని'.
  3. బొకారో, గిరిడి (జార్ఖండ్), కోర్బా (ఛత్తీస్‌గఢ్), తాల్చేర్ (ఒడిశా), సింగ్రౌలి (MP).
• సింగరేణి కాలరీస్ కంపెనీ లిమిటెడ్ (SCCL):
  1. తెలంగాణ – గోదావరి లోయ బొగ్గు క్షేత్రం; దక్షిణ భారతంలో ప్రధాన బొగ్గు ఉత్పత్తి సంస్థ.
  2. 1871లో ఖమ్మం జిల్లా ఇల్లందు దగ్గర బొగ్గు గుర్తించారు (GSI – విలియం కింగ్); కంపెనీ 1920లో ఏర్పడింది.
  3. ప్రధాన కార్యాలయం – కొత్తగూడెం; తెలంగాణ ప్రభుత్వం 51%, కేంద్రం 49% వాటా.
  4. గనులు: కొత్తగూడెం, ఇల్లందు, మణుగూరు, రామగుండం, బెల్లంపల్లి, మందమర్రి, శ్రీరాంపూర్, భూపాలపల్లి.
• కోల్ ఇండియా లిమిటెడ్ (CIL) – 1975, కోల్‌కతా
• బొగ్గు గనుల జాతీయీకరణ 1971–73.

పెట్రోలియం (ముడి చమురు) రవాణా వాహనాలకు, పెట్రో రసాయన పరిశ్రమలకు ప్రాణం. భారత్ తన ముడి చమురు అవసరాల్లో అధిక భాగాన్ని (80% పైగా) దిగుమతి చేసుకుంటుంది. అవక్షేప శిలల (Sedimentary Rocks) లోని ఉచ్చు నిర్మాణాల్లో చమురు, సహజవాయువు లభిస్తాయి.

• చారిత్రక క్షేత్రాలు:
  1. దిగ్బోయ్ (Digboi), అస్సాం – 1889లో భారత్‌లో తొలిసారి చమురు లభించింది; 1901లో ఇక్కడి శుద్ధి కర్మాగారం ఆసియాలోని పురాతన (ఇంకా పనిచేస్తున్న) రిఫైనరీల్లో ఒకటి.
  2. అస్సాం: నహర్‌కటియా, మోరాన్, హుగ్రిజన్.
  3. గుజరాత్: అంకలేశ్వర్ (1960లలో), కలోల్, మెహసానా, కాంబే.
• ముంబై హై (Mumbai High):
  1. అరేబియా సముద్రంలో, ముంబైకి దాదాపు 160 కి.మీ. దూరంలో
  2. 1974లో కనుగొన్నారు ('సాగర్ సామ్రాట్' రిగ్)
  3. దేశంలో అతిపెద్ద సముద్రతీర (Offshore) చమురు క్షేత్రం.
• కృష్ణా–గోదావరి (KG) బేసిన్:
  1. AP తీరం వెంట – సహజవాయువు, చమురు నిల్వలు.
  2. KG-D6 బ్లాక్ (రిలయన్స్) – 2002లో పెద్ద సహజవాయువు నిక్షేపం గుర్తింపు.
  3. తాటిపాక (కోనసీమ) – ONGC మినీ రిఫైనరీ; రాజమహేంద్రవరం – ONGC కార్యకలాపాల కేంద్రం.
• ముఖ్య సంస్థలు:
  1. ONGC (Oil and Natural Gas Corporation) – 1956
  2. ఆయిల్ ఇండియా లిమిటెడ్ – దులియాజాన్, అస్సాం
  3. GAIL (సహజవాయువు) – 1984.
• శుద్ధి కర్మాగారాలు (Refineries):
  1. జామ్‌నగర్ (గుజరాత్, రిలయన్స్) – ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద రిఫైనింగ్ కాంప్లెక్స్.
  2. విశాఖపట్నం – HPCL రిఫైనరీ (1957లో Caltex గా ప్రారంభం).
  3. ఇతరాలు: మథుర, బరౌని, కొయాలి, పానిపట్, బటిండా, నుమాలిగఢ్, కొచ్చి, మంగళూరు, పారాదీప్.
• వ్యూహాత్మక పెట్రోలియం నిల్వలు (Strategic Petroleum Reserves): భూగర్భ రాతి గుహల్లో – విశాఖపట్నం (AP), మంగళూరు, పాదూరు (కర్ణాటక).

అణు విద్యుత్ కేంద్రాలకు ఇంధనంగా యురేనియం, థోరియం ఉపయోగపడతాయి. భారత్‌లో యురేనియం తక్కువ, కానీ థోరియం నిల్వలు ప్రపంచంలోనే అత్యధికంగా ఉన్న దేశాల్లో ఒకటి. అందుకే భారత అణు కార్యక్రమం చివరి దశ థోరియం ఆధారితం.

ఈ రంగంలో హైదరాబాద్, కడప చాలా ముఖ్యమైనవి.

• యురేనియం (Uranium):
  1. జాదుగూడ (Jaduguda) – సింగ్‌భూమ్, జార్ఖండ్; దేశంలో తొలి యురేనియం గని (1967).
  2. యురేనియం కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (UCIL) – 1967, జాదుగూడ.
  3. తుమ్మలపల్లె (Tummalapalle) – కడప (YSR) జిల్లా, AP; దేశంలోని అతిపెద్ద యురేనియం నిక్షేపాల్లో ఒకటి; UCIL గని, శుద్ధి ప్లాంటు ఉన్నాయి.
  4. లంబాపూర్–పెద్దగట్టు – నల్గొండ జిల్లా, తెలంగాణ; యురేనియం నిల్వలు గుర్తించారు.
  5. నల్లమల అడవుల్లో యురేనియం అన్వేషణపై పర్యావరణ, అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం కారణాలతో వ్యతిరేకత వచ్చింది.
  6. రాజస్థాన్, మేఘాలయ (డోమియాసియాట్) లో కూడా నిల్వలు.
• థోరియం (Thorium):
  1. మోనజైట్ (Monazite) ఇసుక నుండి లభిస్తుంది.
  2. కేరళ తీరం, తమిళనాడు, ఒడిశా, AP తీర ఇసుకల్లో.
  3. ఇండియన్ రేర్ ఎర్త్స్ లిమిటెడ్ (IREL) – తీర ఇసుక ఖనిజాల ప్రాసెసింగ్.
• హైదరాబాద్‌లోని అణు సంస్థలు:
  1. అణు ఖనిజాల అన్వేషణ & పరిశోధనా డైరెక్టరేట్ (Atomic Minerals Directorate for Exploration and Research – AMD) – ప్రధాన కార్యాలయం హైదరాబాద్.
  2. న్యూక్లియర్ ఫ్యూయల్ కాంప్లెక్స్ (NFC) – హైదరాబాద్; అణు రియాక్టర్లకు ఇంధన కట్టలు తయారు చేస్తుంది.
• ఇతర అణు సంబంధ ఖనిజాలు: బెరీలియం, లిథియం, జిర్కోనియం. 2023లో జమ్మూ & కశ్మీర్‌లోని రియాసీ జిల్లాలో లిథియం నిల్వలు గుర్తించినట్లు GSI ప్రకటించింది.