భారత పరిశ్రమలు (Industries of India)

ముడిసరుకును ఉపయోగకరమైన వస్తువుగా మార్చే కార్యకలాపాన్ని తయారీ పరిశ్రమ (Manufacturing Industry) అంటారు. ఒక పరిశ్రమ ఎక్కడ స్థాపించాలి అనేది ముడిసరుకు, విద్యుత్, కార్మికులు, మార్కెట్, రవాణా వంటి అనేక అంశాలపై ఆధారపడుతుంది.

• ముడిసరుకు ఆధారంగా:
  1. వ్యవసాయ ఆధారిత (Agro-based) – పత్తి వస్త్రం, జనుము, చక్కెర, వంటనూనె.
  2. ఖనిజ ఆధారిత (Mineral-based) – ఇనుము-ఉక్కు, సిమెంట్, అల్యూమినియం.
  3. అటవీ ఆధారిత – కాగితం, ప్లైవుడ్, లక్క; సముద్ర ఆధారిత – చేపల ప్రాసెసింగ్.
• యాజమాన్యం ఆధారంగా: ప్రభుత్వ రంగం (Public – BHEL, SAIL), ప్రైవేట్ రంగం (Private – TISCO, Reliance), ఉమ్మడి రంగం (Joint), సహకార రంగం (Co-operative – మహారాష్ట్ర చక్కెర మిల్లులు, AMUL).
• పరిమాణం ఆధారంగా:
  1. భారీ, మధ్యతరహా, చిన్న, కుటీర పరిశ్రమలు
  2. సూక్ష్మ, చిన్న, మధ్యతరహా సంస్థలు (MSME).
• స్థాన కారకాలు (Location Factors):
  1. బరువు తగ్గే ముడిసరుకు (చెరకు, ఇనుప ఖనిజం, బొగ్గు) ఉన్న పరిశ్రమలు ముడిసరుకు దగ్గర ఉంటాయి.
  2. త్వరగా పాడయ్యే లేదా పెళుసైన తుది వస్తువులు (బేకరీ, గాజు) మార్కెట్ దగ్గర ఉంటాయి.
  3. ఓడరేవు, రైలు సౌకర్యం, నీరు, విద్యుత్, నైపుణ్యం గల కార్మికులు, ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహకాలు.
• ప్రధాన పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు (Industrial Regions):
  1. ముంబై–పుణె, హుగ్లీ (కోల్‌కతా), బెంగళూరు–చెన్నై, గుజరాత్ (అహ్మదాబాద్–వడోదర), చోటానాగపూర్, గురుగ్రామ్–ఢిల్లీ–మీరట్, కొల్లం–తిరువనంతపురం.
  2. విశాఖపట్నం–గుంటూరు పారిశ్రామిక ప్రాంతం – AP తీరం వెంట; ఉక్కు, ఓడల నిర్మాణం, పెట్రోలియం, ఫార్మా, ఎరువులు.

ఇనుము-ఉక్కు పరిశ్రమను 'ప్రాథమిక పరిశ్రమ (Basic Industry)' అంటారు – యంత్రాలు, రైళ్లు, వంతెనలు, భవనాలు, వాహనాలు అన్నింటికీ ఉక్కు కావాలి. దీనికి ఇనుప ఖనిజం, కోకింగ్ బొగ్గు, సున్నపురాయి, మాంగనీస్ ముఖ్య ముడిసరుకులు.

2018 నుండి ముడి ఉక్కు ఉత్పత్తిలో భారత్ ప్రపంచంలో రెండో స్థానంలో (చైనా తర్వాత) ఉంది.

• తొలి ప్రయత్నాలు:
  1. పోర్టోనోవో (తమిళనాడు) – 1830; తొలి ప్రయత్నం, విజయవంతం కాలేదు.
  2. కుల్టి (పశ్చిమ బెంగాల్) – 1870, బెంగాల్ ఐరన్ వర్క్స్.
  3. TISCO (టాటా ఐరన్ & స్టీల్ కంపెనీ) – జంషెడ్‌పూర్, జార్ఖండ్; 1907లో జంషెడ్‌జీ టాటా స్థాపించిన సంస్థ – తొలి భారీ ఉక్కు కర్మాగారం; సువర్ణరేఖ, ఖర్కాయ్ నదుల సంగమం దగ్గర.
  4. IISCO – బర్న్‌పూర్ (పశ్చిమ బెంగాల్), 1918.
  5. విశ్వేశ్వరయ్య ఐరన్ & స్టీల్ – భద్రావతి (కర్ణాటక), 1923.
• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ప్రభుత్వ రంగ కర్మాగారాలు:
  1. భిలాయ్ (ఛత్తీస్‌గఢ్) – సోవియట్ యూనియన్ (USSR) సహకారం.
  2. రూర్కెలా (ఒడిశా) – పశ్చిమ జర్మనీ సహకారం.
  3. దుర్గాపూర్ (పశ్చిమ బెంగాల్) – బ్రిటన్ (UK) సహకారం.
  4. బొకారో (జార్ఖండ్) – సోవియట్ యూనియన్ సహకారం.
  5. స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (SAIL) – 1973, న్యూఢిల్లీ.
• విశాఖపట్నం ఉక్కు కర్మాగారం (RINL – Rashtriya Ispat Nigam Ltd):
  1. 'విశాఖ ఉక్కు – ఆంధ్రుల హక్కు' నినాదంతో 1966లో పెద్ద ఉద్యమం జరిగింది.
  2. 1971లో ఇందిరాగాంధీ శంకుస్థాపన; 1992లో జాతికి అంకితం.
  3. భారత్‌లో తొలి తీరప్రాంత (Shore-based) సమీకృత ఉక్కు కర్మాగారం.
  4. దీనికి సొంత ఇనుప ఖనిజ గనులు లేకపోవడం (బైలాడిల్లా వంటి చోట్ల నుండి తెప్పించడం) ప్రధాన సమస్య; ప్రైవేటీకరణ ప్రతిపాదనపై వ్యతిరేకత వచ్చింది.
• ఇతరాలు:
  1. సేలం (తమిళనాడు) – స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్
  2. విజయనగర్ (బళ్లారి, కర్ణాటక – JSW)
  3. తెలంగాణలో బయ్యారం, AP లో కడప ఉక్కు కర్మాగారాల డిమాండ్ (AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టంలో అధ్యయనానికి హామీ).

వస్త్ర పరిశ్రమ (Textile Industry) భారతదేశంలో అత్యంత పురాతనమైన, వ్యవసాయం తర్వాత అత్యధిక ఉపాధి ఇచ్చే పరిశ్రమల్లో ఒకటి. పత్తి పండించడం నుండి వస్త్రం నేయడం, దుస్తులు కుట్టడం వరకు మొత్తం గొలుసు దేశంలోనే ఉంది.

• పత్తి వస్త్ర పరిశ్రమ:
  1. తొలి మిల్లు – ఫోర్ట్ గ్లోస్టర్, కోల్‌కతా దగ్గర (1818) – విజయవంతం కాలేదు.
  2. తొలి విజయవంతమైన మిల్లు – బాంబే స్పిన్నింగ్ & వీవింగ్ మిల్లు, ముంబై (1854), కావస్‌జీ నానాభాయ్ దావర్.
  3. ముంబై – 'Cottonopolis of India'; అహ్మదాబాద్ – 'భారత మాంచెస్టర్ (Manchester of India)'; కోయంబత్తూరు – 'దక్షిణ భారత మాంచెస్టర్'; కాన్పూర్ – 'ఉత్తర భారత మాంచెస్టర్'.
  4. సూరత్ – కృత్రిమ (Synthetic) వస్త్రాలు, వజ్రాల పరిశ్రమ; తిరుప్పూర్ – బనియన్లు, హోజియరీ ఎగుమతులు.
• జనుము పరిశ్రమ:
  1. తొలి మిల్లు – రిష్రా (హుగ్లీ, పశ్చిమ బెంగాల్), 1855
  2. హుగ్లీ నది వెంట కేంద్రీకృతం.
• పట్టు (Silk):
  1. పట్టు ఉత్పత్తిలో భారత్ ప్రపంచంలో రెండో స్థానం (చైనా తర్వాత)
  2. కర్ణాటక అగ్రస్థానం
  3. కేంద్ర పట్టు మండలి – బెంగళూరు. AP లో ధర్మవరం, తెలంగాణలో పోచంపల్లి పట్టు చీరలు ప్రసిద్ధి.
• తెలుగు రాష్ట్రాల చేనేత (Handloom):
  1. తెలంగాణ: పోచంపల్లి ఇక్కత్ (GI ట్యాగ్), గద్వాల్, నారాయణపేట, సిద్దిపేట గొల్లభామ చీరలు.
  2. AP: వెంకటగిరి, మంగళగిరి, ఉప్పాడ జామ్‌దానీ, ధర్మవరం పట్టు; కలంకారి – శ్రీకాళహస్తి (చేతితో గీత), మచిలీపట్నం/పెడన (అచ్చు బ్లాకులు).
• PM MITRA పార్కులు (2023):
  1. 7 మెగా సమీకృత వస్త్ర పార్కులు
  2. తెలంగాణలోని వరంగల్ (కాకతీయ మెగా టెక్స్‌టైల్ పార్క్) కూడా ఎంపికైంది.

చక్కెర, కాగితం, ఆహార ప్రాసెసింగ్ పరిశ్రమలు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ ఉపాధి ఇస్తాయి, రైతులకు నేరుగా మార్కెట్ కల్పిస్తాయి. ఇవి ముడిసరుకు (చెరకు, వెదురు, పండ్లు) ఉన్న చోటే ఎక్కువగా ఉంటాయి.

• చక్కెర పరిశ్రమ (Sugar Industry):
  1. ఉత్తరప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర – అగ్రస్థానాలు; కర్ణాటక, తమిళనాడు, AP కూడా.
  2. ద్వీపకల్ప భారతంలో (మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక) చెరకులో చక్కెర శాతం ఎక్కువ, క్రషింగ్ కాలం ఎక్కువ – ఉష్ణమండల వాతావరణం వల్ల.
  3. మహారాష్ట్రలో సహకార చక్కెర కర్మాగారాలు ఎక్కువ; ఆసియాలో తొలి సహకార చక్కెర కర్మాగారం – ప్రవరానగర్ (మహారాష్ట్ర), 1950 (విఠల్‌రావ్ విఖే పాటిల్).
  4. ఉప ఉత్పత్తులు: మొలాసిస్ (ఇథనాల్, మద్యం), బగాస్ (చెరకు పిప్పి – కాగితం, విద్యుత్), ప్రెస్ మడ్ (ఎరువు).
  5. తెలంగాణలో నిజాం షుగర్స్ – బోధన్ (నిజామాబాద్); నిజాం కాలంలో స్థాపించిన పెద్ద చక్కెర కర్మాగారం.
• కాగితం పరిశ్రమ (Paper Industry):
  1. ముడిసరుకు: వెదురు, మెత్తని కలప, బగాస్, గడ్డి, రీసైకిల్ కాగితం.
  2. నేపానగర్ (మధ్యప్రదేశ్) – దేశంలో తొలి న్యూస్‌ప్రింట్ (వార్తాపత్రికల కాగితం) మిల్లు.
  3. సిర్పూర్ పేపర్ మిల్స్ – కాగజ్‌నగర్, కుమ్రం భీమ్ ఆసిఫాబాద్ జిల్లా, తెలంగాణ (1938); 'కాగజ్‌నగర్' అంటేనే 'కాగితపు నగరం'.
  4. ITC భద్రాచలం పేపర్ బోర్డ్స్ – సారపాక, తెలంగాణ.
  5. ఆంధ్రప్రదేశ్ పేపర్ మిల్స్ – రాజమహేంద్రవరం.
• ఆహార ప్రాసెసింగ్ (Food Processing):
  1. కేంద్ర ఆహార ప్రాసెసింగ్ పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ; మెగా ఫుడ్ పార్కులు, PM కిసాన్ సంపద యోజన (2017).
  2. AP – రొయ్యలు, చేపల ప్రాసెసింగ్ (భీమవరం, నెల్లూరు, కాకినాడ), మామిడి గుజ్జు (చిత్తూరు).
  3. పాల ఉత్పత్తులు – AMUL (ఆనంద్, గుజరాత్); AP/తెలంగాణలో విజయ డెయిరీ, సహకార డెయిరీలు.

అల్యూమినియం తేలికైన లోహం – విమానాలు, విద్యుత్ తీగలు, ప్యాకింగ్‌కు కావాలి. సిమెంట్ లేకుండా ఇళ్లు, ఆనకట్టలు, రోడ్లు నిర్మించలేం. ఎరువులు హరిత విప్లవానికి ఆధారం. ఈ మూడూ ఖనిజ, రసాయన ఆధారిత పరిశ్రమలు.

• అల్యూమినియం పరిశ్రమ:
  1. ముడిసరుకు బాక్సైట్; శుద్ధికి చాలా ఎక్కువ విద్యుత్ కావాలి – అందుకే చౌక విద్యుత్ ఉన్న చోట్ల కర్మాగారాలు.
  2. తొలి కర్మాగారం – జయకేనగర్ (అసన్‌సోల్ దగ్గర, పశ్చిమ బెంగాల్), 1937.
  3. NALCO – దామంజోడి (అల్యూమినా శుద్ధి కర్మాగారం), అంగుల్ (స్మెల్టర్), ఒడిశా.
  4. HINDALCO – రేణుకూట్ (ఉత్తరప్రదేశ్); BALCO – కోర్బా (ఛత్తీస్‌గఢ్).
• సిమెంట్ పరిశ్రమ:
  1. ముడిసరుకు: సున్నపురాయి, జిప్సం, బొగ్గు, బంకమట్టి.
  2. తొలి సిమెంట్ కర్మాగారం – చెన్నై (మద్రాస్), 1904; పోర్‌బందర్ (గుజరాత్) కర్మాగారం 1914.
  3. సిమెంట్ ఉత్పత్తిలో భారత్ ప్రపంచంలో రెండో స్థానం (చైనా తర్వాత).
  4. ప్రముఖ రాష్ట్రాలు: రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, AP, తెలంగాణ, తమిళనాడు, కర్ణాటక.
  5. AP: కడప, కర్నూలు, పల్నాడు (దాచేపల్లి, మాచర్ల); తెలంగాణ: నల్గొండ, సూర్యాపేట (మట్టంపల్లి, హుజూర్‌నగర్), ఆదిలాబాద్ – సున్నపురాయి లభ్యత వల్ల సిమెంట్ హబ్‌లు.
• ఎరువుల పరిశ్రమ:
  1. తొలి కర్మాగారం – రాణిపేట (తమిళనాడు), 1906; సూపర్ ఫాస్ఫేట్.
  2. సింద్రీ (జార్ఖండ్) – 1951; ఫర్టిలైజర్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (FCI) తొలి ప్రభుత్వ రంగ ఎరువుల కర్మాగారం.
  3. నత్రజని ఎరువులకు (యూరియా) సహజవాయువు/నాఫ్తా ముడిసరుకు – అందుకే గ్యాస్ పైపులైన్ల వెంట కర్మాగారాలు.
  4. రామగుండం ఫర్టిలైజర్స్ & కెమికల్స్ లిమిటెడ్ (RFCL) – పెద్దపల్లి, తెలంగాణ; మూతపడిన FCI యూనిట్‌ను పునరుద్ధరించి 2022లో జాతికి అంకితం చేశారు.
  5. కాకినాడ – నాగార్జున ఫర్టిలైజర్స్, కోరమండల్ ఎరువుల కర్మాగారాలు; విశాఖపట్నంలో కోరమండల్ ఇంటర్నేషనల్.
• ఇతర రసాయన పరిశ్రమలు:
  1. పెట్రో రసాయనాలు – జామ్‌నగర్, వడోదర, హల్దియా
  2. AP లో కాకినాడ–విశాఖ పెట్రోలియం, కెమికల్స్ & పెట్రో కెమికల్స్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ రీజియన్ (PCPIR) ప్రణాళిక.

యంత్రాలను తయారు చేసే యంత్రాలు, విద్యుత్ పరికరాలు, ఓడలు, విమానాలు, రైలు ఇంజన్లు తయారు చేసే పరిశ్రమలను భారీ ఇంజనీరింగ్ పరిశ్రమలు అంటారు. ఇవి దేశ రక్షణకు, స్వావలంబనకు (ఆత్మనిర్భర్ భారత్) చాలా ముఖ్యం. వీటిలో చాలా ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు.

• BHEL (Bharat Heavy Electricals Ltd):
  1. 1964లో ఏర్పాటు; ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ.
  2. విద్యుత్ కేంద్రాలకు టర్బైన్లు, బాయిలర్లు, జనరేటర్లు తయారు చేస్తుంది.
  3. యూనిట్లు: హరిద్వార్, భోపాల్, తిరుచిరాపల్లి, హైదరాబాద్ (రామచంద్రాపురం) మొదలైనవి.
• విమానయానం:
  1. హిందుస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (HAL) – బెంగళూరు
  2. 1940లో వాల్‌చంద్ హీరాచంద్ 'హిందుస్తాన్ ఎయిర్‌క్రాఫ్ట్'గా స్థాపించారు. హైదరాబాద్‌లో HAL ఏవియానిక్స్ విభాగం
  3. కోరాపుట్ (ఇంజన్లు), నాసిక్ యూనిట్లు.
• నౌకా నిర్మాణం (Shipbuilding):
  1. హిందుస్తాన్ షిప్‌యార్డ్ లిమిటెడ్ – విశాఖపట్నం; 1941లో సింధియా స్టీమ్ నావిగేషన్ కంపెనీ స్థాపించింది; ఇక్కడ నిర్మించిన తొలి నౌక 'జల ఉష' (1948).
  2. కొచ్చిన్ షిప్‌యార్డ్ (కేరళ) – దేశీయ విమాన వాహక నౌక INS విక్రాంత్ నిర్మాణం.
  3. మజగావ్ డాక్ (ముంబై), గార్డెన్ రీచ్ షిప్‌బిల్డర్స్ (కోల్‌కతా), గోవా షిప్‌యార్డ్.
• రైల్వే ఉత్పత్తి కర్మాగారాలు:
  1. చిత్తరంజన్ లోకోమోటివ్ వర్క్స్ (CLW) – పశ్చిమ బెంగాల్, 1950 – ఎలక్ట్రిక్ ఇంజన్లు.
  2. బనారస్ లోకోమోటివ్ వర్క్స్ (BLW) – వారణాసి; 1961లో డీజిల్ లోకోమోటివ్ వర్క్స్ (DLW)గా ప్రారంభం.
  3. ఇంటిగ్రల్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీ (ICF) – పెరంబూర్, చెన్నై, 1955; వందే భారత్ రైళ్ల తయారీ.
  4. రైల్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీ – కపుర్తలా (పంజాబ్); మోడర్న్ కోచ్ ఫ్యాక్టరీ – రాయ్‌బరేలీ (UP); రైల్ వీల్ ఫ్యాక్టరీ – యెలహంక (బెంగళూరు).
  5. కాజీపేట (తెలంగాణ) – రైల్వే తయారీ యూనిట్ నిర్మాణంలో.
• రక్షణ పరిశ్రమలు – హైదరాబాద్: భారత్ డైనమిక్స్ లిమిటెడ్ (BDL – క్షిపణులు), మిశ్ర ధాతు నిగమ్ (MIDHANI – ప్రత్యేక లోహాలు), DRDO ప్రయోగశాలలు (DRDL, RCI) – హైదరాబాద్ 'రక్షణ ఉత్పత్తుల కేంద్రం'.

1991 ఆర్థిక సంస్కరణల తర్వాత వేగంగా పెరిగిన పరిశ్రమలు ఆటోమొబైల్, సమాచార సాంకేతికత (IT), ఔషధాలు (Pharma). వీటిలో హైదరాబాద్, బెంగళూరు, చెన్నై ప్రపంచ స్థాయి కేంద్రాలుగా ఎదిగాయి.

తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షల్లో HITEC City, Genome Valley, Kia వంటి ప్రశ్నలు సాధారణం.

• ఆటోమొబైల్ పరిశ్రమ:
  1. చెన్నై – 'ఆసియా డెట్రాయిట్ (Detroit of Asia)'; హ్యుందాయ్, ఫోర్డ్ (గతంలో), అశోక్ లేలాండ్ వంటి సంస్థలు.
  2. పుణె (మహారాష్ట్ర) – టాటా మోటార్స్, బజాజ్; గురుగ్రామ్–మనేసర్ – మారుతి సుజుకి (మారుతి ఉద్యోగ్ తొలి కారు 1983).
  3. కియా మోటార్స్ – పెనుకొండ, శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా (అనంతపురం ప్రాంతం), AP; 2019 నుండి ఉత్పత్తి.
  4. ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల (EV) కోసం FAME, PLI పథకాలు.
• సమాచార సాంకేతికత (IT):
  1. బెంగళూరు – 'భారత సిలికాన్ వ్యాలీ (Silicon Valley of India)'.
  2. హైదరాబాద్ – HITEC City (1998), సైబరాబాద్; 'సైబర్ సిటీ'.
  3. సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీ పార్క్స్ ఆఫ్ ఇండియా (STPI) – 1991.
  4. విశాఖపట్నం – AP లో IT, డేటా సెంటర్ హబ్‌గా అభివృద్ధి.
• ఔషధ (Pharma) & బయోటెక్నాలజీ:
  1. హైదరాబాద్ – 'భారత బల్క్ డ్రగ్ రాజధాని (Bulk Drug Capital of India)'; దేశ బల్క్ డ్రగ్ ఉత్పత్తిలో పెద్ద వాటా.
  2. జీనోమ్ వ్యాలీ (Genome Valley) – శామీర్‌పేట దగ్గర, హైదరాబాద్; బయోటెక్, వ్యాక్సిన్ సంస్థలు (భారత్ బయోటెక్ – కోవాగ్జిన్).
  3. IDPL – హైదరాబాద్‌లో ప్రభుత్వ రంగ ఔషధ సంస్థగా ఇక్కడి ఫార్మా పరిశ్రమకు పునాది వేసింది.
  4. AP: విశాఖపట్నం జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఫార్మా సిటీ (పరవాడ).
  5. భారత్ – 'ప్రపంచ ఔషధాగారం (Pharmacy of the World)'; జనరిక్ మందుల అతిపెద్ద సరఫరాదారుల్లో ఒకటి.
• ఎలక్ట్రానిక్స్:
  1. శ్రీ సిటీ (తిరుపతి జిల్లా, AP) – బహుళ ఉత్పత్తుల SEZ
  2. నోయిడా – మొబైల్ ఫోన్ తయారీ కేంద్రం.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఏ పరిశ్రమలు ప్రభుత్వం చేతిలో ఉండాలి, ఏవి ప్రైవేట్‌కు ఇవ్వాలి అనేది పారిశ్రామిక విధానాల ద్వారా నిర్ణయించారు. 1991 తర్వాత ప్రైవేటీకరణ, సరళీకరణ, ప్రపంచీకరణ (LPG) వైపు దేశం మారింది.

ఇప్పుడు పారిశ్రామిక కారిడార్లు, ప్రత్యేక ఆర్థిక మండళ్ల ద్వారా పెట్టుబడులు ఆకర్షిస్తున్నారు.

• పారిశ్రామిక విధాన తీర్మానాలు:
  1. 1948 – తొలి పారిశ్రామిక విధాన తీర్మానం; మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ (Mixed Economy).
  2. 1956 – 'ఆర్థిక రాజ్యాంగం'గా పిలుస్తారు; పరిశ్రమలను మూడు షెడ్యూళ్లుగా విభజించారు – షెడ్యూల్ A లో 17 పరిశ్రమలు పూర్తిగా ప్రభుత్వానికి, షెడ్యూల్ B లో 12; రెండో పంచవర్ష ప్రణాళిక (మహలనోబిస్ నమూనా) భారీ పరిశ్రమలపై దృష్టి.
  3. 1991 – నూతన పారిశ్రామిక విధానం (పి.వి. నరసింహారావు ప్రధానిగా, డా. మన్మోహన్ సింగ్ ఆర్థిక మంత్రిగా); లైసెన్స్ రాజ్ తొలగింపు, విదేశీ పెట్టుబడులకు ద్వారాలు.
  4. ప్రస్తుతం ప్రభుత్వ రంగానికి మాత్రమే రిజర్వ్ అయినవి – అణు శక్తి, రైల్వే కార్యకలాపాలు.
• మేక్ ఇన్ ఇండియా (Make in India):
  1. 25 సెప్టెంబర్ 2014
  2. చిహ్నం – సింహం. ఉత్పత్తి ఆధారిత ప్రోత్సాహకాల (PLI) పథకం – 2020.
• ప్రత్యేక ఆర్థిక మండళ్లు (SEZ):
  1. కాండ్లా (గుజరాత్) – 1965; ఆసియాలో తొలి ఎగుమతి ప్రోత్సాహక మండలి (Export Processing Zone – EPZ).
  2. SEZ చట్టం – 2005.
  3. AP: శ్రీ సిటీ, విశాఖపట్నం SEZ, అచ్యుతాపురం; తెలంగాణ: హైదరాబాద్ IT SEZలు.
• పారిశ్రామిక కారిడార్లు:
  1. ఢిల్లీ–ముంబై పారిశ్రామిక కారిడార్ (DMIC) – జపాన్ సహకారం; ధోలేరా (గుజరాత్) స్మార్ట్ సిటీ.
  2. చెన్నై–బెంగళూరు, బెంగళూరు–ముంబై, అమృత్‌సర్–కోల్‌కతా కారిడార్లు.
  3. విశాఖపట్నం–చెన్నై పారిశ్రామిక కారిడార్ (VCIC) – ఆసియా అభివృద్ధి బ్యాంకు (ADB) సహకారం; భారత్‌లో తొలి తీరప్రాంత ఆర్థిక కారిడార్.
  4. హైదరాబాద్–బెంగళూరు, హైదరాబాద్–నాగపూర్, హైదరాబాద్–వరంగల్ కారిడార్లు (తెలంగాణ).
• మహారత్న, నవరత్న హోదాలు: పెద్ద లాభదాయక ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలకు ఎక్కువ స్వయంప్రతిపత్తి – నవరత్న 1997లో, మహారత్న 2009–10లో ప్రారంభం. NMDC (హైదరాబాద్), SCCL వంటివి తెలుగు రాష్ట్రాల ప్రముఖ ప్రభుత్వ సంస్థలు.