కొండచరియలు & వడగాల్పులు (Landslides & Heat Waves)

కొండ వాలుపై ఉన్న రాళ్లు, మట్టి, శిథిలాలు గురుత్వాకర్షణ వల్ల కిందికి జారడాన్ని కొండచరియలు విరిగిపడటం (Landslide) అంటారు. ఇది ముఖ్యంగా కొండ ప్రాంతాల్లో వర్షాకాలంలో జరిగే ప్రకృతి విపత్తు.

• సహజ కారణాలు:
  1. భారీ వర్షాలు, మేఘ విస్ఫోటనం (Cloudburst) – నేల నీటితో నిండి బరువెక్కి జారిపోతుంది
  2. భూకంపాలు, భూ ప్రకంపనలు
  3. నిటారైన (steep) వాలులు, బలహీనమైన రాళ్లు
  4. నదుల ఒడ్డు కోత, మంచు కరగడం
• మానవ కారణాలు:
  1. అడవుల నరికివేత (Deforestation) – చెట్ల వేర్లు నేలను పట్టి ఉంచుతాయి, అవి లేకపోతే నేల వదులవుతుంది
  2. కొండల్లో రోడ్లు వేయడం, తవ్వకాలు, గనుల తవ్వకం
  3. నీటి పారుదల సరిగా లేని నిర్మాణాలు, కొండ వాలుపై ఇళ్లు కట్టడం
• మేఘ విస్ఫోటనం (Cloudburst): చిన్న ప్రాంతంలో గంటలో సుమారు 10 సెం.మీ. (100 మి.మీ.) కంటే ఎక్కువ వర్షం కురవడం. ఇది కొండచరియలకు, ఆకస్మిక వరదలకు (Flash floods) దారితీస్తుంది.
• నోడల్ సంస్థ: భారతదేశంలో కొండచరియల అధ్యయనానికి నోడల్ సంస్థ భారత భౌగోళిక సర్వేక్షణ సంస్థ – GSI (Geological Survey of India).

కొండచరియలు జారే విధానాన్ని బట్టి వీటిని వేర్వేరు రకాలుగా విభజిస్తారు. పరీక్షల్లో రకాల పేర్లు, వాటి లక్షణాలు అడుగుతారు.

• పతనం (Fall): నిటారైన కొండ అంచు నుండి రాళ్లు, బండరాళ్లు స్వేచ్ఛగా కింద పడటం. దీన్ని రాక్ ఫాల్ (Rock fall) అంటారు.
• జారుడు (Slide): నేల లేదా రాళ్ల ద్రవ్యరాశి ఒక తలం (surface) వెంట జారడం.
• భ్రమణ జారుడు (Rotational slide) – వంపు తిరిగిన తలం వెంట
• తలీయ జారుడు (Translational slide) – సమతలం వెంట
• ప్రవాహం (Flow): మట్టి, నీరు, శిథిలాలు ద్రవంలా ప్రవహించడం. బురద ప్రవాహం (Mudflow), శిథిలాల ప్రవాహం (Debris flow) దీనికి ఉదాహరణలు. ఇవి వేగంగా కదులుతాయి, ఎక్కువ నష్టం కలిగిస్తాయి.
• తిరగబడటం (Topple): రాతి దిమ్మె ముందుకు వంగి తిరగబడి పడటం.
• నెమ్మది జారుడు (Creep): నేల చాలా నెమ్మదిగా, సంవత్సరాల తరబడి కిందికి జరగడం. చెట్లు, కరెంటు స్తంభాలు వంగిపోవడం దీని సంకేతం.
• ఇతర పదాలు:
  1. హిమపాతం (Avalanche) – మంచు జారడం
  2. ఇది కొండచరియ కాదు, కానీ సంబంధిత విపత్తు.

భారతదేశంలో కొండ, పర్వత ప్రాంతాలన్నీ కొండచరియల ముప్పును ఎదుర్కొంటాయి. హిమాలయాలు అత్యంత ప్రమాదకర ప్రాంతం, ఎందుకంటే అవి యువ ముడత పర్వతాలు (Young fold mountains) – ఇంకా అస్థిరంగా ఉంటాయి.

• ప్రమాద ప్రాంతాలు:
  1. హిమాలయ ప్రాంతం – జమ్మూ కాశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, సిక్కిం
  2. ఈశాన్య భారత కొండలు
  3. పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats) – కేరళ, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర; నీలగిరి కొండలు
  4. తూర్పు కనుమల్లో కొన్ని ప్రాంతాలు
• విస్తీర్ణం: GSI అంచనా ప్రకారం, మంచుతో కప్పబడిన ప్రాంతం మినహా భారత భూభాగంలో సుమారు 12.6% కొండచరియలకు గురయ్యే అవకాశం ఉంది.
• ముఖ్య సంఘటనలు:
  1. కేదార్‌నాథ్ విపత్తు (జూన్ 2013) – ఉత్తరాఖండ్‌లో భారీ వర్షాలు, ఆకస్మిక వరదలు, కొండచరియలు
  2. మాలిన్ కొండచరియ (30 జూలై 2014) – మహారాష్ట్రలోని పుణే జిల్లా, ఒక గ్రామం మొత్తం మట్టిలో కూరుకుపోయింది
  3. వయనాడ్ కొండచరియలు (30 జూలై 2024) – కేరళ, ముండక్కై–చూరల్‌మల ప్రాంతం
• దేశవ్యాప్త సమాచారం: ఇస్రో (ISRO) పరిధిలోని NRSC 'ల్యాండ్‌స్లైడ్ అట్లాస్ ఆఫ్ ఇండియా' రూపొందించింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా హిమాలయాలు = కొత్త పర్వతాలు = ఎక్కువ అస్థిరత = ఎక్కువ కొండచరియలు.

కొండచరియలను పూర్తిగా ఆపలేం, కానీ సరైన ప్రణాళికతో నష్టాన్ని చాలా తగ్గించవచ్చు. NDMA 2009లో కొండచరియల నిర్వహణపై మార్గదర్శకాలు (Guidelines) విడుదల చేసింది.

• నిర్మాణ రహిత చర్యలు (Non-structural):
  1. ప్రమాద మ్యాపింగ్ (Landslide hazard zonation) – ప్రమాద ప్రాంతాలను గుర్తించడం
  2. ప్రమాద ప్రాంతాల్లో నిర్మాణాలపై నియంత్రణ, భూ వినియోగ ప్రణాళిక
  3. ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థ (Early Warning System), వర్షపాత పర్యవేక్షణ
  4. ప్రజల్లో అవగాహన, ఖాళీ చేయించే (evacuation) ప్రణాళికలు
• నిర్మాణ చర్యలు (Structural):
  1. నిలబెట్టే గోడలు (Retaining walls)
  2. నీటి పారుదల కాలువలు (Drainage) – నీరు నేలలో ఇంకకుండా మళ్లించడం
  3. వాలును మెట్లుగా కత్తిరించడం (Terracing)
  4. రాళ్ల వలలు (Rock netting), షాట్‌క్రీట్
• జీవసంబంధ చర్యలు: అడవుల పెంపకం (Afforestation), గడ్డి, చెట్లు నాటడం – వేర్లు నేలను గట్టిగా పట్టి ఉంచుతాయి.
• నియమాలు:
  1. కొండ వాలుల్లో తవ్వకాలను, గనుల పనులను నియంత్రించాలి
  2. నిటారు వాలుల్లో రోడ్డు నిర్మాణం జాగ్రత్తగా చేయాలి.

సాధారణం కంటే చాలా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత అనేక రోజులు కొనసాగడాన్ని వడగాల్పులు (Heat Wave) అంటారు. భారతదేశంలో ఇవి సాధారణంగా మార్చి నుండి జూన్ వరకు వస్తాయి.

• ప్రకటించే సంస్థ: భారత వాతావరణ శాఖ – IMD (India Meteorological Department).
• వడగాల్పుల ప్రమాణం (Heat Wave): గరిష్ఠ ఉష్ణోగ్రత
• మైదాన ప్రాంతాల్లో కనీసం 40°C
• కొండ ప్రాంతాల్లో కనీసం 30°C
• తీర ప్రాంతాల్లో కనీసం 37°C
• సాధారణం కంటే పెరుగుదల (Departure from normal):
  1. 4.5°C నుండి 6.4°C అధికం – వడగాల్పులు (Heat Wave)
  2. 6.4°C కంటే అధికం – తీవ్ర వడగాల్పులు (Severe Heat Wave)
• వాస్తవ ఉష్ణోగ్రత ఆధారంగా (మైదానాల్లో): గరిష్ఠం 45°C లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఉంటే వడగాల్పులు
• 47°C లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఉంటే తీవ్ర వడగాల్పులు.
• ప్రభావిత ప్రాంతాలు: ఉత్తర, వాయవ్య, మధ్య భారతం, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా ప్రాంతాల్లో ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.
• శీతల గాలులు (Cold Wave): ఇది దీనికి వ్యతిరేకం – మైదానాల్లో కనిష్ఠ ఉష్ణోగ్రత 10°C లేదా తక్కువ ఉండటం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మైదానం 40, కొండ 30, తీరం 37 – ఈ మూడు సంఖ్యలు; 4.5 – 6.4 అంటే 'వడగాల్పు', 6.4 పైన 'తీవ్ర'.

వడగాల్పుల వల్ల శరీరంలో నీరు, ఉప్పు తగ్గి ఆరోగ్య సమస్యలు వస్తాయి. సరైన ముందు జాగ్రత్తలతో ప్రాణనష్టాన్ని పూర్తిగా నివారించవచ్చు.

• వేడి వల్ల వచ్చే సమస్యలు (Heat illnesses):
  1. కండరాల తిమ్మిర్లు (Heat cramps)
  2. అలసట, నీరసం (Heat exhaustion)
  3. వడదెబ్బ (Heat stroke) – అత్యంత ప్రమాదకరం; శరీర ఉష్ణోగ్రత 40°C (104°F) దాటుతుంది, స్పృహ తప్పవచ్చు
• ఎక్కువ ముప్పు ఉన్నవారు: బయట పనిచేసే కార్మికులు, రైతులు, వృద్ధులు, చిన్న పిల్లలు, వీధి వ్యాపారులు.
• జాగ్రత్తలు:
  1. పుష్కలంగా నీరు, ORS, మజ్జిగ, నిమ్మరసం తాగాలి
  2. తేలికైన, వదులైన, కాటన్ దుస్తులు ధరించాలి
  3. మధ్యాహ్నం ఎండలో (సుమారు 12 నుండి 3 వరకు) బయటికి వెళ్లకూడదు
  4. వడదెబ్బ తగిలినవారిని నీడకు తీసుకెళ్లి, శరీరాన్ని చల్లని నీటితో తుడిచి, వైద్యుడి వద్దకు చేర్చాలి
• హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్ (HAP): వడగాల్పులకు ముందస్తు ప్రణాళిక. దక్షిణ ఆసియాలోనే మొదటి హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్‌ను అహ్మదాబాద్ నగరం 2013లో ప్రారంభించింది.
• NDMA: వడగాల్పుల నివారణ, నిర్వహణపై మార్గదర్శకాలు (2019) విడుదల చేసింది.