అగ్ని & అణు ప్రమాదాలు (Fire & Nuclear Accidents)

ఇళ్లు, పరిశ్రమలు, సినిమా హాళ్లు, పాఠశాలలు, అడవులు – ఎక్కడైనా మంటలు అదుపు తప్పి ప్రాణ, ఆస్తి నష్టం కలిగిస్తే అది అగ్ని ప్రమాదం (Fire Accident). ఇవి ఎక్కువగా మానవ నిర్లక్ష్యం వల్లే జరుగుతాయి.

• అగ్ని త్రిభుజం (Fire Triangle): మంట కొనసాగాలంటే మూడు విషయాలు కావాలి –
• వేడి (Heat)
• ఇంధనం (Fuel)
• ఆక్సిజన్ (Oxygen)
• ఇందులో ఏ ఒక్కటి తొలగించినా మంట ఆరిపోతుంది
• ప్రధాన కారణాలు:
  1. విద్యుత్ షార్ట్ సర్క్యూట్, ఓవర్‌లోడ్
  2. గ్యాస్ సిలిండర్ లీకేజీ, వంట ప్రమాదాలు
  3. బాణసంచా, సిగరెట్ నిప్పు
  4. పరిశ్రమల్లో మండే రసాయనాలు
  5. అగ్నిమాపక భద్రతా నియమాలు పాటించకపోవడం, అత్యవసర ద్వారాలు లేకపోవడం
• ఆర్పే పద్ధతులు:
  1. చల్లబరచడం (Cooling) – వేడిని తగ్గించడం, ఉదా: నీరు చల్లడం
  2. కప్పి ఉంచడం (Smothering) – ఆక్సిజన్ అందకుండా చేయడం, ఉదా: ఇసుక, నురుగు
  3. ఇంధనం తొలగించడం (Starving)
• విద్యుత్ మంటలు: వీటిపై నీరు చల్లకూడదు. CO2, డ్రై పౌడర్ ఆర్పేవి వాడాలి. నూనె మంటలపై కూడా నీరు పనికిరాదు.
• అగ్నిమాపక సేవల దినోత్సవం: ప్రతి ఏటా 14 ఏప్రిల్ – 1944లో ముంబై (బాంబే) డాక్ పేలుడులో అగ్నిమాపక సిబ్బంది అమరులైనందుకు గుర్తుగా.

భారతదేశంలో జరిగిన కొన్ని ఘోర అగ్ని ప్రమాదాలు నిబంధనల మార్పుకు, భద్రతా ఆడిట్‌కు కారణమయ్యాయి. పరీక్షల్లో సంఘటన పేరు, ప్రదేశం, సంవత్సరం జతచేసి అడుగుతారు.

• ఉపహార్ సినిమా అగ్ని ప్రమాదం (Uphaar Cinema) – 13 జూన్ 1997, ఢిల్లీ: సినిమా హాలులో మంటలు చెలరేగి, నిష్క్రమణ మార్గాలు సరిగా లేక ప్రేక్షకులు చిక్కుకుపోయారు.
• దబ్వాలి అగ్ని ప్రమాదం (Dabwali) – డిసెంబర్ 1995, హరియాణా: పాఠశాల వార్షికోత్సవ కార్యక్రమం కోసం వేసిన పందిరిలో మంటలు వ్యాపించి అనేక మంది మరణించారు.
• కుంభకోణం పాఠశాల అగ్ని ప్రమాదం – 16 జూలై 2004, తమిళనాడు: పాఠశాలలో వంటగది నుండి మంటలు అంటుకుని చాలా మంది పిల్లలు మరణించారు.
• సాధారణంగా ఎక్కువగా జరిగే చోట్లు: రద్దీగా ఉండే మార్కెట్లు, ఆసుపత్రులు, బాణసంచా కర్మాగారాలు, బహుళ అంతస్తుల భవనాలు.
• పాఠాలు:
  1. భవనాల్లో అత్యవసర నిష్క్రమణ మార్గాలు (Fire exits) తప్పనిసరి
  2. అగ్నిమాపక యంత్రాలు, స్ప్రింక్లర్లు, ఫైర్ అలారాలు ఏర్పాటు
  3. అగ్నిమాపక శాఖ నుండి NOC (నిరభ్యంతర పత్రం) పొందాలి
  4. జాతీయ భవన నిర్మాణ నియమావళి (National Building Code) లో అగ్ని భద్రతా నిబంధనలు ఉన్నాయి
• అగ్నిమాపక సేవలు – రాజ్యాంగ స్థానం: 12వ షెడ్యూల్ (ఆర్టికల్ 243W) లోని పురపాలక సంస్థల విధుల్లో 'అగ్నిమాపక సేవలు' ఉన్నాయి. అంటే అగ్నిమాపక సేవలు ప్రధానంగా రాష్ట్రాలు, స్థానిక సంస్థల బాధ్యత.

అణు రియాక్టర్లు, అణు ఇంధన వ్యర్థాలు, రేడియోధార్మిక పదార్థాలు (Radioactive materials) ప్రమాదవశాత్తు విడుదలైతే అది అణు లేదా రేడియోధార్మిక ప్రమాదం. ఇది అతి తీవ్ర ప్రభావం చూపే మానవ కారణ విపత్తు.

• అణు ప్రమాదం (Nuclear accident): అణు విద్యుత్ కేంద్రం (రియాక్టర్)లో తప్పిదం లేదా వైఫల్యం వల్ల రేడియోధార్మికత విడుదల కావడం.
• రేడియోధార్మిక ప్రమాదం (Radiological emergency): వైద్య, పారిశ్రామిక పరికరాల్లో వాడే రేడియోధార్మిక మూలం పోవడం, దొంగిలించబడటం, తప్పుగా పారవేయడం. ఉదా: 2010లో ఢిల్లీలోని మాయాపురిలో పాత పరికరంలోని కోబాల్ట్-60 మూలం వల్ల జరిగిన ప్రమాదం.
• రేడియేషన్ రకాలు: ఆల్ఫా, బీటా కిరణాలు, గామా కిరణాలు – గామా కిరణాలు అత్యధిక చొచ్చుకుపోయే శక్తి కలవి.
• రేడియేషన్ ప్రభావాలు: కాలిన గాయాలు, క్యాన్సర్, జన్యు మార్పులు, అనారోగ్యం, దీర్ఘకాలిక పర్యావరణ కాలుష్యం.
• కొలత ప్రమాణాలు:
  1. బెకరెల్ (Becquerel) – రేడియోధార్మికత
  2. సీవర్ట్ (Sievert) – శరీరంపై రేడియేషన్ ప్రభావం.
• రక్షణ సూత్రాలు: సమయం తగ్గించడం, దూరం పెంచడం, రక్షణ కవచం (Shielding) వాడటం.
• NDMA మార్గదర్శకాలు: అణు, రేడియోధార్మిక అత్యవసర పరిస్థితుల నిర్వహణపై 2009లో విడుదల చేసింది.

ప్రపంచంలో జరిగిన ముఖ్య అణు ప్రమాదాలను, వాటి దేశాలను, సంవత్సరాలను పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• త్రీ మైల్ ఐలాండ్ (Three Mile Island) – 1979, అమెరికా (పెన్సిల్వేనియా): రియాక్టర్‌లో పాక్షిక కరుగుదల (Partial meltdown)
• పెద్ద స్థాయి రేడియేషన్ విడుదల జరగలేదు.
• చెర్నోబిల్ (Chernobyl) – 26 ఏప్రిల్ 1986, ఉక్రెయిన్ (అప్పటి సోవియట్ యూనియన్): రియాక్టర్ పేలుడు, భారీ రేడియోధార్మిక విడుదల. ఇది ప్రపంచంలోనే ఘోరమైన అణు ప్రమాదంగా చెబుతారు.
• ఫుకుషిమా దైచీ (Fukushima Daiichi) – 11 మార్చి 2011, జపాన్: భారీ భూకంపం, సునామీ వల్ల విద్యుత్ కేంద్రం శీతలీకరణ వ్యవస్థ విఫలమై రియాక్టర్లు కరిగాయి.
• INES స్కేల్: అంతర్జాతీయ అణు, రేడియోలాజికల్ ఈవెంట్ స్కేల్ (International Nuclear and Radiological Event Scale) – ప్రమాద తీవ్రతను 0 నుండి 7 వరకు కొలుస్తుంది. చెర్నోబిల్, ఫుకుషిమా – రెండూ స్థాయి 7గా వర్గీకరించారు.
• హిరోషిమా, నాగసాకి: అణు బాంబు దాడులు – హిరోషిమా 6 ఆగస్టు 1945, నాగసాకి 9 ఆగస్టు 1945 (జపాన్). ఇవి యుద్ధంలో వాడిన అణ్వాయుధ దాడులు, ప్రమాదాలు కాదు.
• అంతర్జాతీయ సంస్థ: అణు శక్తి వినియోగాన్ని పర్యవేక్షించేది అంతర్జాతీయ అణు శక్తి సంస్థ – IAEA (వియన్నా, ఆస్ట్రియా).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా చెర్నోబిల్ – 1986 – మానవ తప్పిదం; ఫుకుషిమా – 2011 – ప్రకృతి విపత్తు (భూకంపం + సునామీ) తర్వాత.

భారతదేశం అణు విద్యుత్‌ను శాంతియుత అవసరాలకు ఉపయోగిస్తుంది. భద్రత కోసం చట్టాలు, నియంత్రణ సంస్థలు, అత్యవసర ప్రణాళికలు ఉన్నాయి.

• అణు శక్తి చట్టం, 1962 (Atomic Energy Act): దేశంలో అణు శక్తి అభివృద్ధి, నియంత్రణకు ప్రధాన చట్టం.
• అణు శక్తి నియంత్రణ మండలి – AERB (Atomic Energy Regulatory Board): 1983లో ఏర్పాటైంది. అణు కేంద్రాల భద్రతను, రేడియేషన్ రక్షణను నియంత్రిస్తుంది.
• అణు శక్తి విభాగం – DAE (Department of Atomic Energy): అణు విద్యుత్ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహిస్తుంది. భారత అణు విద్యుత్ సంస్థ NPCIL (Nuclear Power Corporation of India Limited) అణు విద్యుత్ కేంద్రాలను నడుపుతుంది.
• అణు నష్టం పౌర బాధ్యత చట్టం, 2010 (Civil Liability for Nuclear Damage Act): అణు ప్రమాదం వల్ల బాధితులకు పరిహారం చెల్లించే బాధ్యతను నిర్వాహకునిపై ఉంచే చట్టం.
• భద్రత సూత్రం – డీప్ డిఫెన్స్ (Defence in Depth): ఒక భద్రతా వ్యవస్థ విఫలమైనా మరొకటి రక్షించేలా అనేక పొరల భద్రత ఉండటం.
• అత్యవసర చర్యలు:
  1. సురక్షిత ప్రాంతంలోకి తరలింపు (Evacuation)
  2. ఇళ్లలోనే ఆశ్రయం (Sheltering)
  3. ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో ఆహారం, నీటిని పరీక్షించి, కలుషితమైనవి వాడకపోవడం
• ప్రతిస్పందన: NDRF (CBRN – రసాయన, జీవ, రేడియోలాజికల్, అణు శిక్షణ పొందిన బృందాలు), NDMA, DAE సంయుక్తంగా పనిచేస్తాయి.
• తమిళనాడు, కూడంకుళం: ఇక్కడ రష్యా సహకారంతో అణు విద్యుత్ కేంద్రం నిర్మించారు.

అగ్ని ప్రమాదాలను ముందు జాగ్రత్తలతో చాలా వరకు నివారించవచ్చు. మండే పదార్థం రకాన్ని బట్టి మంటలను వేర్వేరు తరగతులుగా విభజిస్తారు, ఆర్పే పద్ధతి కూడా మారుతుంది.

• అగ్ని తరగతులు (Classes of Fire):
  1. క్లాస్ A – కలప, కాగితం, బట్టలు వంటి సాధారణ ఘన పదార్థాలు; నీటితో ఆర్పవచ్చు
  2. క్లాస్ B – పెట్రోలు, నూనె వంటి మండే ద్రవాలు; నురుగు, CO2, డ్రై పౌడర్ వాడాలి
  3. క్లాస్ C – మండే వాయువులు (LPG వంటివి); ముందుగా గ్యాస్ సరఫరా ఆపాలి
  4. క్లాస్ D – లోహాల మంటలు (మెగ్నీషియం వంటివి); ప్రత్యేక పౌడర్లు అవసరం
  5. విద్యుత్ మంటలు – ముందుగా విద్యుత్ సరఫరా ఆపి, CO2 లేదా డ్రై పౌడర్ వాడాలి
• అగ్నిమాపక పరికరాలు: ఫైర్ ఎక్స్‌టింగ్విషర్లు, స్మోక్ డిటెక్టర్లు, స్ప్రింక్లర్ వ్యవస్థ, ఫైర్ హైడ్రాంట్లు.
• 'PASS' పద్ధతి (ఎక్స్‌టింగ్విషర్ వాడకం): Pull (పిన్ లాగు), Aim (గురి పెట్టు), Squeeze (నొక్కు), Sweep (అటూ ఇటూ కదిలించు).
• ఇంట్లో చేయాల్సినవి: గ్యాస్ లీక్ అనుమానం వస్తే స్విచ్‌లు వేయకుండా, కిటికీలు తెరిచి, రెగ్యులేటర్ ఆపాలి.
• ప్రమాద సమయంలో:
  1. ఎలివేటర్ (లిఫ్ట్) వాడకూడదు, మెట్ల మార్గంలో బయటకు రావాలి
  2. పొగ ఉంటే నేలకు దగ్గరగా వంగి నడవాలి.
• అడవి మంటలు:
  1. వేసవిలో అడవుల్లో మంటలు వ్యాపించడం
  2. అగ్ని రేఖలు (Fire lines) తీయడం, ఉపగ్రహ పర్యవేక్షణ నివారణ చర్యలు.