RBI ద్రవ్య విధానం తాజా నిర్ణయాలు (RBI Monetary Policy)

రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) దేశ కేంద్ర బ్యాంకు. కరెన్సీ ముద్రణ, ద్రవ్య విధానం, బ్యాంకుల నియంత్రణ దీని ప్రధాన బాధ్యతలు. ఏర్పాటు సంవత్సరం, ఆధారం, విధులు తరచూ అడుగుతారు.

• ఏర్పాటు: 1 ఏప్రిల్ 1935, RBI చట్టం 1934 ప్రకారం. హిల్టన్ యంగ్ కమిషన్ (1926) సిఫార్సు ఆధారం.
• జాతీయం: 1 జనవరి 1949.
• ప్రధాన కార్యాలయం: ముంబై (మొదట కోల్‌కతాలో ఏర్పడి 1937లో ముంబైకి మారింది).
• మొదటి గవర్నర్:
  1. సర్ ఓస్బోర్న్ స్మిత్
  2. భారతీయ మొదటి గవర్నర్: సి.డి. దేశ్‌ముఖ్ (1943).
• గవర్నర్ నియామకం: కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది. శక్తికాంత దాస్ తర్వాత 2024 డిసెంబర్‌లో సంజయ్ మల్హోత్రా గవర్నర్ అయ్యారు (2025 నాటికి).
• RBI చిహ్నం: చెట్టు కింద పులి (తాటి చెట్టు, పులి).
• ప్రధాన విధులు:
  1. నోట్ల జారీ (₹1 నోటును మాత్రం ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ జారీ చేస్తుంది).
  2. ప్రభుత్వానికి బ్యాంకర్, సలహాదారు.
  3. బ్యాంకులకు బ్యాంకర్ – చివరి ఆశ్రయ రుణదాత (Lender of Last Resort).
  4. విదేశీ మారక నిల్వల సంరక్షణ.
  5. ద్రవ్య విధాన నిర్వహణ, ధరల స్థిరత్వం.
  6. బ్యాంకులు, NBFCల నియంత్రణ.
• ఇతర పాత్రలు: ప్రభుత్వ రుణ నిర్వహణ, చెల్లింపు వ్యవస్థల నియంత్రణ, ఆర్థిక చేరిక.
• RBI వార్షిక నివేదిక: ప్రతి ఏడాది ఆగస్టులో.

రెపో రేటు వంటి కీలక వడ్డీ రేట్లను నిర్ణయించే కమిటీయే MPC. 2016లో ఇది ఏర్పడటంతో ద్రవ్య విధాన నిర్ణయం ఒకే వ్యక్తి (గవర్నర్) చేతిలో కాకుండా కమిటీ చేతికి వచ్చింది.

• ఏర్పాటు: 27 సెప్టెంబర్ 2016. RBI చట్టం 1934కు ఫైనాన్స్ చట్టం 2016 ద్వారా సవరణ (సెక్షన్ 45ZB). ఉర్జిత్ పటేల్ కమిటీ (2014) సిఫార్సు.
• సభ్యులు (6):
  1. RBI నుండి 3: గవర్నర్ (అధ్యక్షుడు), ద్రవ్య విధానం చూసే డిప్యూటీ గవర్నర్, RBI బోర్డు నామినేట్ చేసిన ఒక అధికారి.
  2. బయటి నుండి 3: కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించే నిపుణులు; పదవీకాలం 4 సంవత్సరాలు, తిరిగి నియమించరు.
• కోరం: 4 సభ్యులు. ఓట్లు సమానమైతే గవర్నర్‌కు ఒక అదనపు (నిర్ణయాత్మక) ఓటు.
• సమావేశాలు: సంవత్సరానికి కనీసం 4 సార్లు (ఆచరణలో 6 సార్లు, ద్విమాసిక).
• సరళ ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం (Flexible Inflation Targeting): 2015 ఫిబ్రవరిలో కేంద్రం – RBI మధ్య ఒప్పందం.
• లక్ష్యం: వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI) ఆధారిత ద్రవ్యోల్బణం 4%.
• సహన పరిధి: ± 2% (అంటే 2% నుండి 6%).
• వరుసగా మూడు త్రైమాసికాలు 6% పైన లేదా 2% కింద ఉంటే RBI విఫలమైనట్లు
• కారణాలను ప్రభుత్వానికి నివేదిస్తుంది.
• ఉద్దేశం: ధరల స్థిరత్వంతో పాటు ఆర్థిక వృద్ధికి తోడ్పాటు.
• విధాన వైఖరి: అనుకూల (Accommodative), తటస్థ (Neutral), సర్దుబాటు ఉపసంహరణ (Withdrawal of Accommodation).

RBI ధరలు, రుణ లభ్యతను అదుపు చేయడానికి వాడే సాధనాలే ద్రవ్య విధాన సాధనాలు. ఏ రేటు దేన్ని సూచిస్తుంది, ఏది పెరిగితే ఏమవుతుంది అనేది ప్రతి పరీక్షలో అడుగుతారు.

• రెపో రేటు (Repo Rate): RBI బ్యాంకులకు స్వల్పకాలిక రుణాలు ఇచ్చే వడ్డీ రేటు (ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల తాకట్టుపై). ఇదే ప్రధాన విధాన రేటు.
• రివర్స్ రెపో రేటు: బ్యాంకుల నుండి RBI డబ్బు తీసుకునే రేటు.
• స్థిర డిపాజిట్ సౌకర్యం (SDF):
  1. ఏప్రిల్ 2022లో ప్రవేశపెట్టారు
  2. రెపో రేటు కంటే 0.25% తక్కువ – LAF కారిడార్ కింది పరిమితి.
• MSF (Marginal Standing Facility):
  1. 2011–12లో వచ్చింది
  2. రెపో కంటే 0.25% ఎక్కువ – కారిడార్ పై పరిమితి. బ్యాంకు రేటు MSFకు సమానం.
• CRR (Cash Reserve Ratio):
  1. బ్యాంకులు తమ నికర డిమాండ్, కాల బాధ్యతల (NDTL)లో కొంత శాతాన్ని RBI వద్ద నగదుగా ఉంచాలి
  2. దానిపై వడ్డీ ఉండదు.
• SLR (Statutory Liquidity Ratio): NDTLలో కొంత శాతాన్ని బ్యాంకులు తమ వద్దే నగదు, బంగారం, ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల రూపంలో ఉంచాలి. చట్టబద్ధ గరిష్ఠ పరిమితి 40%.
• OMO (Open Market Operations): ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల కొనుగోలు/అమ్మకం ద్వారా ద్రవ్య లభ్యత నియంత్రణ.
• LAF (Liquidity Adjustment Facility): 2000లో నరసింహం కమిటీ సిఫార్సు మీద.
• రేట్లు పెంచితే/తగ్గిస్తే:
  1. రెపో పెరిగితే → రుణాలు ఖరీదు, ధరలు అదుపు.
  2. రెపో తగ్గితే → రుణాలు చవక, వృద్ధికి ఊతం.
  3. CRR తగ్గిస్తే బ్యాంకుల వద్ద రుణాలకు డబ్బు ఎక్కువ.
• EBLR: అక్టోబర్ 2019 నుండి కొత్త గృహ, వాహన రుణాల వడ్డీని రెపో వంటి బాహ్య ప్రమాణ రేటుకు అనుసంధానించారు.

ద్రవ్య విధానంలో రేట్లు పెరిగే, తగ్గే 'చక్రాలు' ఉంటాయి. కోవిడ్ సమయంలో తగ్గించి, తర్వాత ద్రవ్యోల్బణం వల్ల పెంచడం ఒక ప్రధాన పరీక్ష అంశం.

• కోవిడ్ సమయం (2020): రెపో రేటును మార్చి, మే 2020లో తగ్గించడంతో 4%కి చేరింది – ఇది అత్యంత కనిష్ఠ స్థాయి. రివర్స్ రెపో 3.35%.
• పెంపు చక్రం: మే 2022లో అనూహ్యంగా (షెడ్యూల్ లేని సమావేశంలో) 40 బేసిస్ పాయింట్లు పెంచి 4.40%కి తెచ్చారు.
• ఫిబ్రవరి 2023 నాటికి మొత్తం 250 బేసిస్ పాయింట్లు పెంచి 6.50%కి చేరింది.
• తర్వాత చాలా సమావేశాల్లో రెపో 6.50% వద్ద యథాతథంగా ఉంచారు.
• తగ్గింపు చక్రం: 2025 ఫిబ్రవరిలో 25 బేసిస్ పాయింట్లు తగ్గించి 6.25%కి తెచ్చారు – సుమారు ఐదేళ్ల తర్వాత మొదటి తగ్గింపు (2025 నాటికి).
• బేసిస్ పాయింట్ (bps): 1% లో వందో వంతు. 100 bps = 1%.
• పదాలు:
  1. హాకిష్ (Hawkish) – ద్రవ్యోల్బణం అదుపునకు కఠిన వైఖరి.
  2. డోవిష్ (Dovish) – వృద్ధికి తోడ్పడే మృదు వైఖరి.
• ప్రభావం: రెపో పెరిగితే గృహ రుణ EMI పెరుగుతుంది.

బ్యాంకులు సురక్షితంగా ఉండటానికి RBI అనేక నిబంధనలు పెడుతుంది. NPA నిర్వచనం, బేసెల్ నియమాలు, దివాలా చట్టం వంటివి పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ చట్టం 1949: బ్యాంకుల లైసెన్సింగ్, నియంత్రణ చట్టం.
• NPA (నిరర్ధక ఆస్తి): అసలు లేదా వడ్డీ 90 రోజుల పాటు చెల్లించకపోతే ఆ రుణం NPA.
• NPA రకాలు: సబ్‌స్టాండర్డ్, డౌట్‌ఫుల్, లాస్ అసెట్.
• పెట్టుబడి సమృద్ధి నిష్పత్తి (CAR):
  1. బేసెల్ III ప్రకారం కనిష్ఠ 8%
  2. RBI భారత బ్యాంకులకు 9% నిర్దేశించింది.
• ఆచరణాత్మక సరిదిద్దే చర్యలు (PCA): బలహీన బ్యాంకులపై RBI విధించే పరిమితులు.
• దివాలా కోడ్ – IBC 2016:
  1. రుణ చెల్లింపులో విఫలమైన కంపెనీలకు గడువు ఆధారిత పరిష్కార ప్రక్రియ
  2. NCLT ద్వారా అమలు.
• బ్యాడ్ బ్యాంక్: జాతీయ ఆస్తి పునర్నిర్మాణ కంపెనీ (NARCL) – 2021 బడ్జెట్‌లో ప్రకటన, బ్యాంకుల ఒత్తిడి రుణాలు కొనుగోలు.
• ప్రాధాన్యతా రంగ రుణాలు (PSL): బ్యాంకు రుణాల్లో 40% వ్యవసాయం, చిన్న పరిశ్రమలు వంటి ప్రాధాన్య రంగాలకు (విదేశీ బ్యాంకుల కోసం వేర్వేరు నిబంధనలు).
• చెల్లింపుల బ్యాంకులు, చిన్న ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు:
  1. 2015లో లైసెన్సులు
  2. ఇండియా పోస్ట్ పేమెంట్స్ బ్యాంక్ 1 సెప్టెంబర్ 2018న ప్రారంభం.
• డిపాజిట్ బీమా:
  1. డిపాజిట్ బీమా, రుణ హామీ సంస్థ (DICGC) – RBI అనుబంధ సంస్థ
  2. ఒక్కో ఖాతాదారుకు ఒక్కో బ్యాంకులో ₹5 లక్షల వరకు బీమా (2020 నుండి).

ద్రవ్యోల్బణం అంటే ధరలు నిరంతరం పెరగడం. దీన్ని కొలవడానికి వేర్వేరు సూచీలు ఉన్నాయి. RBI వడ్డీ నిర్ణయాలకు CPIని ప్రాతిపదికగా తీసుకుంటుంది.

• CPI (వినియోగదారుల ధరల సూచీ): సామాన్య వినియోగదారు కొనే వస్తువుల ధర మార్పు. జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO, MoSPI) ప్రకటిస్తుంది. ఆధార సంవత్సరం 2012.
• CPIలో ఆహారం, పానీయాల వాటా సుమారు 45.86% (అత్యధిక వెయిటేజీ).
• CPI-IW:
  1. పారిశ్రామిక కార్మికుల కోసం
  2. లేబర్ బ్యూరో ప్రకటిస్తుంది. కరవు భత్యం (DA) లెక్కింపుకు వాడతారు.
• WPI (టోకు ధరల సూచీ):
  1. టోకు వ్యాపార స్థాయి ధరలు
  2. పరిశ్రమల అంతర్గత వాణిజ్య ప్రోత్సాహక శాఖ (DPIIT) ఆర్థిక సలహాదారు కార్యాలయం ప్రకటిస్తుంది. ఆధార సంవత్సరం 2011–12. సేవలు ఉండవు.
• కోర్ ద్రవ్యోల్బణం: ఆహారం, ఇంధనం మినహా ద్రవ్యోల్బణం (అస్థిర ధరలు తొలగించి చూసేది).
• రకాలు:
  1. డిమాండ్ పుల్: డిమాండ్ ఎక్కువై ధరలు పెరగడం.
  2. కాస్ట్ పుష్: ఉత్పత్తి ఖర్చులు పెరిగి ధరలు పెరగడం.
  3. డిఫ్లేషన్: ధరలు తగ్గడం. డిస్‌ఇన్‌ఫ్లేషన్: ద్రవ్యోల్బణం రేటు తగ్గడం.
  4. స్టాగ్‌ఫ్లేషన్: అధిక ధరలు + నిరుద్యోగం + మందగమనం కలిసి ఉండటం.
• ఫిలిప్స్ వక్రరేఖ: ద్రవ్యోల్బణం, నిరుద్యోగం మధ్య విలోమ సంబంధం.

డిజిటల్ చెల్లింపులు, విదేశీ మారక నిల్వలు, RBI ప్రచురించే నివేదికల గురించి తెలుసుకోవడం బ్యాంకింగ్, ఆర్థిక పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• చెల్లింపు వ్యవస్థలు:
  1. RTGS (2004): పెద్ద మొత్తాల తక్షణ బదిలీ; కనిష్ఠం ₹2 లక్షలు.
  2. NEFT (2005): ఏడాది పొడవునా 24 గంటలూ అందుబాటులో (డిసెంబర్ 2019 నుండి).
  3. IMPS (2010): తక్షణ బదిలీ.
  4. UPI (ఏప్రిల్ 2016): NPCI నిర్వహణ. NPCI 2008లో RBI, భారతీయ బ్యాంకుల సంఘం (IBA) కలిసి ఏర్పాటు చేశాయి.
• డిజిటల్ రూపాయి (e₹): RBI పైలట్ ప్రాజెక్ట్ – హోల్‌సేల్ 1 నవంబర్ 2022, రిటైల్ 1 డిసెంబర్ 2022.
• విదేశీ మారకం:
  1. FERA 1973 స్థానంలో FEMA 1999 (2000 నుండి అమలు) వచ్చింది.
  2. మారక నిల్వల భాగాలు: విదేశీ కరెన్సీ ఆస్తులు (FCA), బంగారం, SDR, IMF వద్ద రిజర్వ్ ట్రాంచ్.
  3. 2024లో భారత విదేశీ మారక నిల్వలు 700 బిలియన్ డాలర్లు దాటాయి.
  4. రూపాయి చిహ్నం ₹ – 2010 జూలై 15న ఆమోదం; రూపకర్త డి. ఉదయ్ కుమార్.
  5. రూపాయి 1993 నుండి మార్కెట్ ఆధారిత మారక రేటు (నియంత్రిత తేలియాడే విధానం).
• RBI నివేదికలు:
  1. ఆర్థిక స్థిరత్వ నివేదిక (Financial Stability Report) – ప్రతి ఏడాది జూన్, డిసెంబర్.
  2. కరెన్సీ, ఫైనాన్స్ నివేదిక.
  3. వార్షిక నివేదిక – ఆగస్టు.
• రిటైల్ డైరెక్ట్ పథకం: నవంబర్ 2021లో – చిన్న పెట్టుబడిదారులు ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలు నేరుగా కొనవచ్చు.