సాహిత్య పురస్కారాలు – జ్ఞానపీఠ్, సాహిత్య అకాడమీ (Literary Awards)

జ్ఞానపీఠ్ పురస్కారం (Jnanpith Award) భారతదేశంలో సాహిత్య రంగంలో అత్యున్నత పురస్కారం. ఇది ఏ భారతీయ భాషా రచయితకైనా ఇచ్చే ఘనమైన గౌరవం.

• ఇచ్చే సంస్థ: భారతీయ జ్ఞానపీఠ్ (Bharatiya Jnanpith) ట్రస్ట్. దీన్ని సాహు శాంతి ప్రసాద్ జైన్ కుటుంబం స్థాపించింది.
• ప్రారంభం:
  1. 1961లో నిర్ణయం
  2. మొదటి పురస్కారం 1965లో ఇచ్చారు.
• మొదటి గ్రహీత: జి. శంకర కురుప్ (మలయాళం) – 'ఓటక్కుళల్' (Odakkuzhal) కవితా సంపుటికి.
• ఏ భాషలకు: రాజ్యాంగంలోని 8వ షెడ్యూల్‌లో ఉన్న భాషలు, ఇంగ్లీష్ రచయితలకు.
• పురస్కార స్వరూపం: వాగ్దేవి (సరస్వతి) కాంస్య విగ్రహం, ప్రశంసాపత్రం, నగదు బహుమతి.
• ఎవరికి ఇస్తారు: ఒక్క రచనకు కాకుండా రచయిత జీవిత కాల సాహిత్య సేవకు ఇస్తారు (ప్రారంభంలో ఒక రచనకు ఇచ్చేవారు).
• మొదటి మహిళ: ఆశాపూర్ణాదేవి (బెంగాలీ) – 1976, 'ప్రథమ్ ప్రతిశ్రుతి' నవలకు.
• ఇంగ్లీష్ రచయిత: అమితవ్ ఘోష్ (2018) – జ్ఞానపీఠ్ పొందిన తొలి ఇంగ్లీష్ రచయిత.
• అత్యధిక పురస్కారాలు పొందిన భాష: హిందీ, తర్వాత కన్నడ.

రచయిత పేరు, ఆయన రచన, భాష – ఈ మూడింటినీ జతపరిచే ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో రావడం చాలా సాధారణం. ముఖ్యమైన గ్రహీతలను గుర్తుంచుకోండి.

• జి. శంకర కురుప్ (1965): మలయాళం – 'ఓటక్కుళల్'.
• తారాశంకర్ బందోపాధ్యాయ (1966): బెంగాలీ.
• కువెంపు (1967): కన్నడ – 'శ్రీ రామాయణ దర్శనం'. (ఆ సంవత్సరం ఉమాశంకర్ జోషితో కలిసి పంచుకున్నారు.)
• సుమిత్రానందన్ పంత్ (1968): హిందీ – 'చిదంబర'. జ్ఞానపీఠ్ పొందిన మొదటి హిందీ కవి.
• విశ్వనాథ సత్యనారాయణ (1970): తెలుగు – 'రామాయణ కల్పవృక్షం'.
• రామ్‌ధారీ సింగ్ 'దినకర్' (1972): హిందీ – 'ఊర్వశి'.
• ఆశాపూర్ణాదేవి (1976): బెంగాలీ – 'ప్రథమ్ ప్రతిశ్రుతి'.
• అమృతా ప్రీతమ్ (1981): పంజాబీ – 'కాగజ్ తే కాన్వాస్'.
• మహాదేవి వర్మ (1982): హిందీ – 'యామ'.
• సి. నారాయణ రెడ్డి (1988): తెలుగు – 'విశ్వంభర'.
• ఖురతుల్ ఐన్ హైదర్ (1989): ఉర్దూ.
• గిరీశ్ కర్నాడ్ (1998): కన్నడ – నాటక రచనలకు.
• రావూరి భరద్వాజ (2012): తెలుగు – 'పాకుడురాళ్లు'.
• గుల్జార్ (ఉర్దూ), జగద్గురు రామభద్రాచార్య (సంస్కృతం) – 58వ జ్ఞానపీఠ్ (2023 సంవత్సరం).

తెలుగు భాషకు ఇప్పటివరకు మూడు జ్ఞానపీఠ్ పురస్కారాలు లభించాయి. APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ఈ ముగ్గురి పేర్లు, రచనలు తప్పనిసరిగా అడుగుతారు.

• విశ్వనాథ సత్యనారాయణ (1970): తెలుగులో మొదటి జ్ఞానపీఠ్ గ్రహీత.
• రచన: 'రామాయణ కల్పవృక్షం' (శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షం) – మహా కావ్యం.
• బిరుదు: 'కవి సామ్రాట్'.
• ఇతర రచనలు: 'వేయిపడగలు' (నవల), 'చెలియలికట్ట', 'ఏకవీర'.
• సి. నారాయణ రెడ్డి (1988): తెలుగులో రెండో జ్ఞానపీఠ్ గ్రహీత.
• రచన: 'విశ్వంభర' – మానవ పరిణామంపై దీర్ఘ కవిత.
• బిరుదు:
  1. 'సినారె'
  2. ఆయన తెలంగాణ ప్రాంతానికి చెందినవారు (కరీంనగర్ జిల్లా హనుమాజీపేట).
• 'కర్పూర వసంతరాయలు', 'నాగార్జున సాగరం' ఆయన ఇతర రచనలు.
• రావూరి భరద్వాజ (2012): తెలుగులో మూడో గ్రహీత (2012 సంవత్సరానికి).
• రచన: 'పాకుడురాళ్లు' – సినీ రంగ నేపథ్యంతో రాసిన నవల.
• సంవత్సరాలు గుర్తుంచుకోండి: 1970 → 1988 → 2012.
• గమనిక: విశ్వనాథ సత్యనారాయణ కృష్ణా జిల్లాలోని నందమూరులో జన్మించారు. ఆయన 'వేయిపడగలు' నవలకు కూడా ప్రసిద్ధి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా విశ్వనాథ – రామాయణ కల్పవృక్షం; సినారె – విశ్వంభర; రావూరి – పాకుడురాళ్లు. రచన పేరులో 'వ', 'వి', 'పా' అక్షరాలు ఉన్నాయి – జతగా రాసి రివైజ్ చేయండి.

సాహిత్య అకాడమీ (Sahitya Akademi) భారత ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన జాతీయ సాహిత్య సంస్థ. ఇది 24 భాషల సాహిత్యాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది.

• స్థాపన: 1954 మార్చి 12న న్యూఢిల్లీలో ప్రారంభమైంది. మొదటి అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• భాషలు: 22 షెడ్యూల్డ్ భాషలు, ఇంగ్లీష్, రాజస్థానీ – మొత్తం 24 భాషలు.
• సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం: ప్రతి భాషలో ఉత్తమ పుస్తకానికి ఏటా ఇస్తారు. తొలి పురస్కారాలు 1955లో ఇచ్చారు.
• బహుమతి: చెక్క పెట్టెలో రాగి ఫలకం (copper plaque), నగదు బహుమతి ₹1 లక్ష.
• సాహిత్య అకాడమీ ఫెలోషిప్ (Fellowship): అకాడమీ ఇచ్చే అత్యున్నత గౌరవం. ఏ సమయంలోనైనా జీవించి ఉన్న 21 మందికి మించకూడదు.
• ఇతర పురస్కారాలు:
  1. బాల సాహిత్య పురస్కారం (పిల్లల సాహిత్యం)
  2. యువ పురస్కారం (యువ రచయితలు)
  3. అనువాద పురస్కారం (Translation Prize)
• ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూఢిల్లీ (రవీంద్ర భవన్).
• ఇతర అంశాలు: అకాడమీ పుస్తకాల ప్రచురణ, అనువాదాలు, సదస్సుల నిర్వహణ కూడా చేస్తుంది. సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం సాధారణంగా కొత్తగా ప్రచురితమైన పుస్తకానికి ఇస్తారు.
• పోలిక:
  1. జ్ఞానపీఠ్ – భారతీయ జ్ఞానపీఠ్ (ప్రైవేటు ట్రస్టు)
  2. సాహిత్య అకాడమీ – ప్రభుత్వ సంస్థ.

జ్ఞానపీఠ్, సాహిత్య అకాడమీతో పాటు మరికొన్ని ముఖ్యమైన సాహిత్య పురస్కారాలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి. వాటి ఇచ్చే సంస్థ, ప్రత్యేకతలను గుర్తుంచుకోండి.

• సరస్వతి సమ్మాన్ (Saraswati Samman): కె.కె. బిర్లా ఫౌండేషన్ 1991లో ప్రారంభించింది.
• గత 10 సంవత్సరాల్లో ప్రచురించిన ఉత్తమ సాహిత్య గ్రంథానికి ఇస్తారు.
• 22 షెడ్యూల్డ్ భాషల్లో రచనలు అర్హమైనవి.
• మొదటి గ్రహీత: హరివంశ్ రాయ్ బచ్చన్ (హిందీ) – 'ఇన్ ది ఆఫ్టర్‌నూన్ ఆఫ్ టైమ్' ఆత్మకథకు (1991).
• ఎంపిక విధానం: ఈ పురస్కారాలను ఎంపిక చేయడానికి ప్రముఖ సాహితీవేత్తలతో కూడిన ఎంపిక మండలి (Selection Board) ఉంటుంది. నగదు బహుమతి లక్షల్లో ఉంటుంది.
• వ్యాస్ సమ్మాన్ (Vyas Samman): కె.కె. బిర్లా ఫౌండేషన్ 1991 నుండి ఇస్తోంది.
• గత 10 ఏళ్లలో ప్రచురితమైన ఉత్తమ హిందీ సాహిత్య గ్రంథానికి మాత్రమే.
• మూర్తిదేవి పురస్కారం (Moortidevi Award): భారతీయ జ్ఞానపీఠ్ ఇస్తుంది. భారతీయ తత్వశాస్త్రం, సంస్కృతిని ప్రతిబింబించే సాహిత్యానికి.
• జ్ఞానపీఠ్‌తో తేడా:
  1. జ్ఞానపీఠ్ జీవితకాల సాహిత్య సేవకు
  2. సరస్వతి సమ్మాన్ గత పదేళ్లలో ప్రచురితమైన ఒక గ్రంథానికి మాత్రమే. ఈ తేడా పరీక్షల్లో ఉచ్చు ప్రశ్నగా వస్తుంది.
• ఇచ్చే భాషలు:
  1. సరస్వతి సమ్మాన్ 22 భాషలకు వర్తిస్తుంది
  2. వ్యాస్ సమ్మాన్ హిందీకి మాత్రమే.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సరస్వతి సమ్మాన్ – 22 భాషలు, 10 ఏళ్ల రచన. వ్యాస్ సమ్మాన్ – హిందీకి మాత్రమే, అదీ 10 ఏళ్ల నియమం. రెండింటి వెనుక కె.కె. బిర్లా ఫౌండేషన్ ఉంది.

బుకర్ ప్రైజ్ (Booker Prize) ఇంగ్లీష్ భాషా నవలలకు ఇచ్చే ప్రపంచ ప్రసిద్ధ సాహిత్య పురస్కారం. ఇది బ్రిటన్‌లో ఇస్తారు. భారతీయ రచయితల విజయాలు తరచూ ప్రశ్నలుగా వస్తాయి.

• ప్రారంభం: 1969లో బ్రిటన్‌లో మొదలైంది.
• భారతీయ గ్రహీతలు:
  1. సల్మాన్ రష్దీ (1981) – 'మిడ్‌నైట్స్ చిల్డ్రన్' (Midnight's Children).
  2. అరుంధతీ రాయ్ (1997) – 'ది గాడ్ ఆఫ్ స్మాల్ థింగ్స్' (The God of Small Things).
  3. కిరణ్ దేశాయ్ (2006) – 'ది ఇన్హెరిటెన్స్ ఆఫ్ లాస్' (The Inheritance of Loss).
  4. అరవింద్ అడిగా (2008) – 'ది వైట్ టైగర్' (The White Tiger).
• ఇంటర్నేషనల్ బుకర్ ప్రైజ్ (International Booker): గీతాంజలి శ్రీ (2022) – 'రేత్ సమాధి' (Tomb of Sand) – ఇంగ్లీష్‌లోకి అనువదించిన తొలి హిందీ నవల. అనువాదకురాలు డైసీ రాక్‌వెల్.
• రవీంద్రనాథ్ టాగూర్: నోబెల్ సాహిత్యం (1913) – గీతాంజలి.
• ఇతర భారత రచయితలు: విక్రమ్ సేథ్ ('ఎ సూటబుల్ బాయ్'), ఝుంపా లాహిరి (పులిట్జర్ ప్రైజ్ – 2000, 'ఇంటర్‌ప్రెటర్ ఆఫ్ మాలడీస్').

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రష్దీ 1981 – అరుంధతి 1997 – కిరణ్ 2006 – అడిగా 2008. 'రా–అ–కి–అ' అని గుర్తుపెట్టుకోండి.