భారతరత్న & పద్మ అవార్డులు (Bharat Ratna & Padma Awards)

భారతరత్న (Bharat Ratna) మన దేశ అత్యున్నత పౌర పురస్కారం (Highest Civilian Award). కళ, సాహిత్యం, శాస్త్ర విజ్ఞానం, ప్రజాసేవ వంటి రంగాల్లో అసాధారణ సేవ చేసినవారికి ఇస్తారు.

• ప్రారంభం: 1954 జనవరి 2న అప్పటి రాష్ట్రపతి డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్ ఈ పురస్కారాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.
• ఏ రంగాలకు: మొదట కళ, సాహిత్యం, విజ్ఞానం, ప్రజాసేవ రంగాలకే పరిమితం. 2011లో 'మానవ కృషి జరిగే ఏ రంగంలోనైనా' అని విస్తరించారు. దీంతో క్రీడాకారులకు కూడా అవకాశం వచ్చింది.
• ఎంపిక: ప్రధానమంత్రి సిఫార్సు మేరకు రాష్ట్రపతి ప్రకటిస్తారు. దీనికి ప్రత్యేక కమిటీ ఉండదు.
• సంఖ్య: ఒక సంవత్సరంలో గరిష్ఠంగా ముగ్గురికి మాత్రమే ఇవ్వవచ్చు.
• పతకం: రావి ఆకు (పీపల్ ఆకు) ఆకారంలో ఉంటుంది. ఒకవైపు సూర్యుని గుర్తు, మరోవైపు జాతీయ చిహ్నం, 'సత్యమేవ జయతే' అని ఉంటాయి.
• నగదు బహుమతి: ఉండదు. ఇది గౌరవ పురస్కారం మాత్రమే.
• మరణానంతరం: మరణించిన తర్వాత కూడా ఇవ్వవచ్చు. ఇది 1966లో మొదలైంది.
• పౌరసత్వం: భారత పౌరులకే కాకుండా, విదేశీయులకూ ఇచ్చిన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.

భారతరత్నలో 'మొదటి వ్యక్తి ఎవరు?' అనే ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా వస్తాయి. ఈ జాబితాను జాగ్రత్తగా గుర్తుంచుకోండి.

• మొదటి గ్రహీతలు (1954): ముగ్గురికి ఇచ్చారు.
• సి. రాజగోపాలాచారి (స్వతంత్ర భారత తొలి గవర్నర్ జనరల్)
• సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ (రెండో రాష్ట్రపతి)
• సి.వి. రామన్ (శాస్త్రవేత్త – రామన్ ఎఫెక్ట్)
• 1955: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, భగవాన్ దాస్, ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య.
• మొదటి మరణానంతర గ్రహీత: లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి (1966).
• మొదటి మహిళ: ఇందిరా గాంధీ (1971).
• మొదటి విదేశీయుడు: ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ ('సరిహద్దు గాంధీ') – 1987.
• రెండో విదేశీయుడు: నెల్సన్ మండేలా (1990).
• మొదటి క్రీడాకారుడు: సచిన్ టెండూల్కర్ (2014). ఆయన అతి చిన్న వయసు (40 ఏళ్లు) గ్రహీత కూడా.
• ప్రధానిగా ఉండగా పొందినవారు: నెహ్రూ (1955), ఇందిరా గాంధీ (1971).
• ప్రత్యేక గమనిక: సి.వి. రామన్ 1930లో భౌతిక శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి కూడా పొందారు. రాజాజీ మొదటి భారతీయ గవర్నర్ జనరల్ (1948–50). రాధాకృష్ణన్ ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబర్ 5న ఉపాధ్యాయ దినోత్సవంగా గుర్తింపు పొందారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'రాజాజీ – రాధాకృష్ణన్ – రామన్' – ముగ్గురి పేర్లూ 'ర' అక్షరంతో మొదలవుతాయి. ఇలా గుర్తుపెట్టుకుంటే 1954 జాబితా మర్చిపోరు.

భారతరత్న గ్రహీతలను రంగాల వారీగా విభజించి చదివితే సులభంగా గుర్తుంటుంది. సంవత్సరంతో పాటు ఆ వ్యక్తి ఏ రంగానికి చెందినవారో గుర్తుంచుకోండి.

• రాజకీయ నాయకులు:
  1. రాజేంద్ర ప్రసాద్ (1962), జి.బి. పంత్ (1957)
  2. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ (1990), వల్లభాయ్ పటేల్ (1991, మరణానంతరం), మౌలానా ఆజాద్ (1992)
  3. మొరార్జీ దేశాయ్ (1991), రాజీవ్ గాంధీ (1991, మరణానంతరం)
  4. అటల్ బిహారీ వాజపేయి (2015), ప్రణబ్ ముఖర్జీ (2019)
  5. పి.వి. నరసింహారావు, చౌధరి చరణ్ సింగ్, కర్పూరీ ఠాకూర్, ఎల్.కె. అద్వానీ (2024)
• శాస్త్రవేత్తలు: సి.వి. రామన్ (1954), ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య (1955), ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం (1997), సి.ఎన్.ఆర్. రావు (2014), ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్ (2024).
• కళాకారులు: సత్యజిత్ రే (1992), ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి (1998), రవిశంకర్ (1999), లతా మంగేష్కర్ (2001), బిస్మిల్లా ఖాన్ (2001), భీమ్‌సేన్ జోషి (2009).
• సేవా రంగం: మదర్ థెరిసా (1980), వినోబా భావే (1983, మరణానంతరం), జె.ఆర్.డి. టాటా (1992).
• ఇతరులు: అమర్త్యసేన్ (1999), మదన్ మోహన్ మాలవీయ (2015), భూపేన్ హజారికా (2019), నానాజీ దేశ్‌ముఖ్ (2019).

భారతరత్న, పద్మ అవార్డులు 'బిరుదులు (Titles)' అవుతాయా అనే ప్రశ్న రాజ్యాంగంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ అంశం పరీక్షల్లో రాజ్యాంగ ప్రశ్నగా కూడా వస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 18: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 18 ప్రకారం రాజ్యం (State) సైనిక, విద్యా సంబంధ గౌరవాలు తప్ప ఇతర బిరుదులు ఇవ్వకూడదు. భారత పౌరులు విదేశీ బిరుదులు స్వీకరించకూడదు.
• బాలాజీ రాఘవన్ కేసు (1995): సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం భారతరత్న, పద్మ అవార్డులు 'బిరుదులు' కావని, అవి రాజ్యాంగ విరుద్ధం కావని తీర్పు ఇచ్చింది.
• పేరుకు ముందు/తర్వాత వాడకూడదు: ఈ పురస్కారాలను పేరుకు ముందో, వెనుకో బిరుదుగా వాడకూడదు. వాడితే అవార్డు రద్దు చేయవచ్చు.
• నిలిపివేత: 1977లో జనతా ప్రభుత్వం ఈ అవార్డులను నిలిపివేసింది. 1980లో తిరిగి ప్రారంభించారు.
• సుభాష్ చంద్రబోస్: 1992లో మరణానంతరం భారతరత్న ప్రకటించారు. కానీ ఆయన మరణంపై వివాదం ఉండటంతో దాన్ని ఉపసంహరించుకున్నారు. ఇలా అవార్డు ఉపసంహరణ ఈ ఒక్కసారే జరిగింది.
• మరణానంతర అవార్డులు: పటేల్, శాస్త్రి, రాజీవ్ గాంధీ, వినోబా భావే వంటివారికి ఇచ్చారు.

పద్మ అవార్డులు భారతరత్న తర్వాత దేశంలో అత్యున్నత పౌర పురస్కారాలు. మూడు స్థాయిల్లో ఇస్తారు. అవార్డు పేర్లను వాటి స్థాయి క్రమంలో గుర్తుంచుకోవాలి.

• పద్మ విభూషణ్ (Padma Vibhushan): అసాధారణ, విశిష్ట సేవకు (exceptional and distinguished service). ఇది పద్మ అవార్డుల్లో అత్యున్నతం.
• పద్మ భూషణ్ (Padma Bhushan): ఉన్నత స్థాయి విశిష్ట సేవకు.
• పద్మ శ్రీ (Padma Shri): విశిష్ట సేవకు. ఇది మూడో స్థాయి.
• స్థాయి క్రమం: భారతరత్న → పద్మ విభూషణ్ → పద్మ భూషణ్ → పద్మ శ్రీ.
• ప్రారంభం: 1954 జనవరి 2న ప్రవేశపెట్టారు. మొదట 'పహేలా వర్గ్, దుస్రా వర్గ్, తీస్రా వర్గ్' అనే పేర్లతో ఉండేవి. 1955లో ప్రస్తుత పేర్లు పెట్టారు.
• రంగాలు: కళ, సామాజిక సేవ, ప్రజా వ్యవహారాలు, విజ్ఞానం & ఇంజనీరింగ్, వాణిజ్యం & పరిశ్రమలు, వైద్యం, సాహిత్యం & విద్య, క్రీడలు, సివిల్ సర్వీస్ వంటివి.
• నిర్వహణ: కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Home Affairs).
• అవార్డు స్వభావం:
  1. ఇందులో నగదు బహుమతి ఉండదు
  2. సర్టిఫికెట్, పతకం ఇస్తారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా విభూషణ్ > భూషణ్ > శ్రీ – 'విభూషణ్' అంటే పెద్ద, 'శ్రీ' చిన్నది. పేరు పొడవైనది పైది అనుకుంటే ఈ క్రమం మర్చిపోరు.

పద్మ అవార్డుల ప్రకటన, ఎంపిక, సంఖ్య గురించిన నియమాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు. ఇవి స్థిరమైన నియమాలు కాబట్టి ఒకసారి చదివితే చాలు.

• ప్రకటన: ప్రతి సంవత్సరం గణతంత్ర దినోత్సవం (జనవరి 26) ముందురోజు సాయంత్రం ప్రకటిస్తారు.
• ప్రదానం: మార్చి లేదా ఏప్రిల్ నెలల్లో రాష్ట్రపతి భవన్లో రాష్ట్రపతి చేతుల మీదుగా అందజేస్తారు.
• పద్మ అవార్డుల కమిటీ: ప్రతి ఏడాది ప్రధానమంత్రి ఏర్పాటు చేస్తారు. దీనికి కేబినెట్ సెక్రటరీ అధ్యక్షుడు. హోం సెక్రటరీ, రాష్ట్రపతి కార్యదర్శి, కొందరు ప్రముఖులు సభ్యులు.
• నామినేషన్లు: కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, ప్రముఖులు, సంస్థలు సిఫార్సు చేస్తారు. 2016 నుండి ఎవరైనా ఆన్‌లైన్లో నామినేట్ చేయవచ్చు, స్వయంగా దరఖాస్తు కూడా చేసుకోవచ్చు.
• సంఖ్య పరిమితి: ఒక సంవత్సరంలో గరిష్ఠంగా 120 అవార్డులు. మరణానంతరం, ప్రవాస భారతీయులు (NRI), విదేశీయులు, OCI గ్రహీతలను ఈ సంఖ్యలో లెక్కించరు.
• ఎక్కువ స్థాయి అవార్డుకు విరామం: ఒక పద్మ అవార్డు పొందాక ఉన్నత స్థాయి అవార్డుకు కనీసం ఐదేళ్ల విరామం ఉండాలి. అసాధారణ సందర్భాల్లో మినహాయింపు ఉంటుంది.
• ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు: ప్రభుత్వ రంగ ఉద్యోగులకు సాధారణంగా ఇవ్వరు. వైద్యులు, శాస్త్రవేత్తలకు మినహాయింపు.
• బిరుదుగా వాడకం: పేరుకు ముందు లేదా తర్వాత వాడకూడదు.

APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో తెలుగు ప్రముఖులకు వచ్చిన జాతీయ పురస్కారాల గురించి ప్రశ్నలు తప్పకుండా వస్తాయి. ఈ జాబితా చిన్నది కాబట్టి పూర్తిగా చదవండి.

• భారతరత్న పొందిన తెలుగు మూలం ఉన్నవారు:
  1. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ (1954) – తెలుగు కుటుంబానికి చెందినవారు; రెండో రాష్ట్రపతి, తొలి ఉప రాష్ట్రపతి.
  2. వి.వి. గిరి (1975) – తెలుగు మూలం; నాలుగో రాష్ట్రపతి.
  3. పి.వి. నరసింహారావు (2024) – తెలంగాణలోని వరంగల్ ప్రాంతంలో జన్మించారు; మాజీ ప్రధానమంత్రి; భారత ఆర్థిక సంస్కరణల (1991) సూత్రధారి.
• పద్మ విభూషణ్ పొందిన తెలుగువారు:
  1. డా. ప్రతాప్ సి. రెడ్డి (2010) – అపోలో ఆసుపత్రుల వ్యవస్థాపకుడు.
  2. ఎం. వెంకయ్య నాయుడు (2017) – మాజీ ఉప రాష్ట్రపతి.
  3. ఎస్.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం (2021, మరణానంతరం) – గాయకుడు.
  4. కె. చిరంజీవి (2024) – సినీ నటుడు.
• పి.వి. నరసింహారావు గురించి అదనపు సమాచారం: ఆయన 1991–96 మధ్య భారత ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశారు. తెలుగు వ్యక్తి ప్రధాని కావడం ఇదే మొదటిసారి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా భారతరత్న తెలుగు ముగ్గురు: రాధాకృష్ణన్ – వి.వి. గిరి – పి.వి. నరసింహారావు. ముగ్గురూ దేశంలో అత్యున్నత పదవులు (రాష్ట్రపతి/ప్రధాని) నిర్వహించినవారు. ఇలా కలిపి చదివితే గుర్తుంటుంది.