విద్యా హక్కు చట్టం 2009 (RTE Act)

విద్యా హక్కు చట్టం 2009 (Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2009 – RTE Act) 6 నుండి 14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్య హామీ ఇస్తుంది. దీనికి రాజ్యాంగ పునాది ఆర్టికల్ 21A.

• 86వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2002: ఇది మూడు మార్పులు చేసింది.
• ఆర్టికల్ 21A చేర్చడం: 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య ప్రాథమిక హక్కు (Fundamental Right).
• ఆర్టికల్ 45 మార్పు: 6 ఏళ్ల లోపు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య (Directive Principle).
• ఆర్టికల్ 51A(k) చేర్చడం: 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్య అవకాశాలు కల్పించడం తల్లిదండ్రుల/సంరక్షకుల ప్రాథమిక కర్తవ్యం.
• చట్టం:
  1. పార్లమెంటు 2009లో ఆమోదించింది
  2. 1 ఏప్రిల్ 2010 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది. 'విద్యా హక్కు' ప్రాథమిక హక్కుగా అమలైన తేదీ ఇదే.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు:
  1. మోహినీ జైన్ కేసు (1992): విద్య హక్కు జీవించే హక్కులో (ఆర్టికల్ 21) భాగం.
  2. ఉన్నికృష్ణన్ కేసు (1993): 14 ఏళ్ల వరకు విద్య ప్రాథమిక హక్కు.
• ఆర్టికల్ 21A ఎక్కడ?: ప్రాథమిక హక్కుల్లో – స్వేచ్ఛ హక్కు (ఆర్టికల్స్ 19–22)లో ఉంది.
• చట్ట నిర్మాణం: 7 అధ్యాయాలు, 38 సెక్షన్లు.
• ఈ చట్టాన్ని పిలిచే విధం:
  1. RTE Act
  2. 'బాలల ఉచిత, నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం'.

RTE చట్టం ప్రతి బిడ్డకు పొరుగు పాఠశాలలో పూర్తి ప్రాథమిక విద్య వరకు ఉచిత విద్య హక్కు ఇస్తుంది. ప్రధాన నిబంధనలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• 'ఉచిత (Free)': పిల్లల నుండి ఫీజు, ఛార్జీలు వసూలు చేయకూడదు (సెక్షన్ 3).
• 'నిర్బంధ (Compulsory)': ప్రభుత్వం పిల్లలను చేర్పించి, హాజరు, పూర్తి చేయడం నిర్ధారించాలి.
• ఏ తరగతులు?: 1 నుండి 8 వరకు (ప్రాథమిక, ఉన్నత ప్రాథమిక).
• పొరుగు పాఠశాల (Neighbourhood School): సాధారణంగా ప్రాథమికానికి 1 కి.మీ, ఉన్నత ప్రాథమికానికి 3 కి.మీ దూరంలో పాఠశాల ఉండాలి (కేంద్ర నియమాల ప్రకారం).
• ప్రత్యేక శిక్షణ (సెక్షన్ 4): బడి బయట ఉన్న పిల్లలను వయసుకు తగిన తరగతిలో చేర్చి, ప్రత్యేక శిక్షణ ఇవ్వాలి.
• ప్రవేశం నిరాకరించరాదు (సెక్షన్ 13):
  1. క్యాపిటేషన్ ఫీజు తీసుకోకూడదు
  2. పిల్లలు/తల్లిదండ్రులకు స్క్రీనింగ్ పరీక్ష పెట్టకూడదు
• వయసు ధృవీకరణ (సెక్షన్ 14): పుట్టిన సర్టిఫికెట్ లేకపోయినా ప్రవేశం నిరాకరించరాదు.
• బదిలీ (సెక్షన్ 5):
  1. ఒక పాఠశాల నుండి మరొక పాఠశాలకు బదిలీ చేసుకునే హక్కు
  2. బదిలీ సర్టిఫికెట్ ఆలస్యం చేయకూడదు.
• అనుమతి లేని పాఠశాలలు: గుర్తింపు (Registration) లేకుండా పాఠశాల నడపకూడదు (సెక్షన్ 18).
• పర్యవేక్షణ: జాతీయ బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్ (NCPCR), రాష్ట్ర కమిషన్లు (సెక్షన్ 31).

RTE చట్టంలో అత్యంత చర్చనీయమైన నిబంధన ప్రైవేట్ పాఠశాలల్లో బలహీన వర్గాల పిల్లలకు సీట్లు కేటాయించడం. ఈ నిబంధన నంబర్, శాతం పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• సెక్షన్ 12(1)(c): ప్రైవేట్ అన్-ఎయిడెడ్ పాఠశాలలు, ప్రత్యేక వర్గ పాఠశాలలు తమ ప్రారంభ తరగతిలో 25% సీట్లను బలహీన వర్గాలు, వెనుకబడిన వర్గాల పిల్లలకు కేటాయించాలి.
• ఎవరికి?:
  1. బలహీన వర్గాలు (Economically Weaker Sections – EWS)
  2. వెనుకబడిన వర్గాలు (Disadvantaged Groups): SC, ST, సామాజికంగా వెనుకబడినవారు
  3. 2012 సవరణ తర్వాత వైకల్యం ఉన్న పిల్లలు కూడా బలహీన వర్గంలో
• ఉచితం: ఈ పిల్లలు 8వ తరగతి వరకు ఉచితంగా చదువుతారు.
• ప్రభుత్వ చెల్లింపు: ప్రభుత్వం ఆ పిల్లల కోసం పాఠశాలకు ఖర్చును తిరిగి చెల్లిస్తుంది (ఒక్కో విద్యార్థికి ప్రభుత్వ పాఠశాలలో అయ్యే ఖర్చు లేదా అసలు ఫీజు – ఏది తక్కువ అయితే అది).
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు: సొసైటీ ఫర్ అన్-ఎయిడెడ్ ప్రైవేట్ స్కూల్స్ ఆఫ్ రాజస్థాన్ కేసు (2012) లో ఈ నిబంధన రాజ్యాంగబద్ధమని తీర్పు చెప్పింది.
• మైనారిటీ సంస్థలకు, ప్రభుత్వ ఎయిడ్ లేని మైనారిటీ పాఠశాలలకు ఇది వర్తించదని స్పష్టం చేసింది.

RTE చట్టం పిల్లల పట్ల ఒత్తిడి లేని, భయం లేని విద్యా వాతావరణాన్ని ఆశిస్తుంది. అందుకే కొన్ని ముఖ్య నిషేధాలు ఉన్నాయి.

• నిర్బంధ నిషేధం (No Detention) – సెక్షన్ 16: ప్రాథమిక విద్య పూర్తయ్యే వరకు (8వ తరగతి) ఏ పిల్లవాడిని ఫెయిల్ చేయకూడదు, పాఠశాల నుండి తొలగించకూడదు.
• 2019 సవరణ: రాష్ట్రాలు 5వ, 8వ తరగతుల్లో క్రమ పరీక్ష, అదనపు అవకాశం తర్వాత కూడా ఉత్తీర్ణులు కాకపోతే నిర్బంధించే అవకాశం కల్పించవచ్చు (రాష్ట్రాల ఎంపిక).
• శారీరక, మానసిక శిక్ష నిషేధం – సెక్షన్ 17:
  1. పిల్లలను శారీరకంగా కొట్టడం, మానసికంగా వేధించడం చట్టవిరుద్ధం
  2. ఉల్లంఘిస్తే ఉపాధ్యాయునిపై క్రమశిక్షణ చర్య.
• స్క్రీనింగ్ నిషేధం – సెక్షన్ 13: ప్రవేశంలో పరీక్షలు పెట్టకూడదు.
• బోర్డు పరీక్షలు లేవు: ప్రాథమిక విద్య పూర్తయ్యే వరకు బోర్డు పరీక్ష ఉండకూడదు (సెక్షన్ 30).
• పాఠ్యప్రణాళిక – సెక్షన్ 29: రాజ్యాంగ విలువలకు అనుగుణంగా, పిల్లల సర్వతోముఖ వికాసం, మాతృభాషలో బోధన (సాధ్యమైనంత వరకు), భయం, ఒత్తిడి లేని విద్య, నిరంతర సమగ్ర మూల్యాంకనం (CCE).
• ప్రైవేట్ ట్యూషన్ నిషేధం – సెక్షన్ 28: ఉపాధ్యాయులు ప్రైవేట్ ట్యూషన్ చెప్పకూడదు.
• సర్టిఫికెట్: ప్రాథమిక విద్య పూర్తయ్యాక పాఠశాల సర్టిఫికెట్ ఇవ్వాలి (సెక్షన్ 30(2)).

RTE చట్టం పాఠశాలల్లో ఉపాధ్యాయ సంఖ్య, సౌకర్యాలు, పని దినాలు వంటి వాటికి నిర్దిష్ట ప్రమాణాలను నిర్ణయించింది. ఈ సంఖ్యలు పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• పాఠశాల యాజమాన్య కమిటీ (SMC – School Management Committee) – సెక్షన్ 21:
  1. సభ్యుల్లో కనీసం 75% మంది తల్లిదండ్రులు/సంరక్షకులు
  2. మిగతా వారు స్థానిక సంస్థ ప్రతినిధులు, ఉపాధ్యాయులు, విద్యావేత్తలు
  3. మొత్తం సభ్యుల్లో కనీసం 50% మహిళలు
  4. విధులు: పాఠశాల పర్యవేక్షణ, అభివృద్ధి ప్రణాళిక (SDP) తయారీ, నిధుల వినియోగ పర్యవేక్షణ
• విద్యార్థి-ఉపాధ్యాయ నిష్పత్తి (PTR) – సెక్షన్ 25, షెడ్యూల్:
  1. ప్రాథమిక (1–5): 30:1
  2. ఉన్నత ప్రాథమిక (6–8): 35:1
• ఖాళీలు: ఉపాధ్యాయ ఖాళీలు 10% కంటే ఎక్కువ ఉండకూడదు (సెక్షన్ 26).
• పని దినాలు, గంటలు:
  1. ప్రాథమిక – 200 పని దినాలు, 800 బోధనా గంటలు
  2. ఉన్నత ప్రాథమిక – 220 పని దినాలు, 1000 బోధనా గంటలు. ఉపాధ్యాయులకు వారానికి 45 గంటల పని.
• ఉపాధ్యాయ అర్హతలు (సెక్షన్ 23):
  1. NCTE నిర్ణయించిన కనీస అర్హతలు
  2. TET (ఉపాధ్యాయ అర్హత పరీక్ష) తప్పనిసరి.
• ఉపాధ్యాయుల విధులు (సెక్షన్ 24): సమయానికి హాజరు, పాఠ్యప్రణాళిక పూర్తి, తల్లిదండ్రులతో సమావేశాలు.
• విద్యేతర విధులు (సెక్షన్ 27): జనాభా లెక్కలు, విపత్తు సహాయం, ఎన్నికల విధులు తప్ప ఇతర విద్యేతర పనులు ఉపాధ్యాయులకు అప్పగించకూడదు.
• సౌకర్యాలు: తరగతి గదులు, తాగునీరు, మరుగుదొడ్లు (బాలురు, బాలికలకు వేర్వేరు), వంటగది, ఆట స్థలం, ప్రహరీ గోడ, గ్రంథాలయం.

RTE చట్టం అమలు తర్వాత కొన్ని సవరణలు, చర్చలు జరిగాయి. ఏ సంవత్సరంలో ఏ మార్పు వచ్చిందో పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• 2012 సవరణ:
  1. వైకల్యం ఉన్న పిల్లలను 'బలహీన వర్గం (Disadvantaged Group)' లో చేర్చడం
  2. అలాగే విభిన్న రకాల పాఠశాలల (ఉదా: మదర్సాలు, వేద పాఠశాలలు, ప్రధానంగా మత విద్య ఇచ్చేవి) కి మినహాయింపులు స్పష్టం చేసింది.
• 2017 సవరణ: శిక్షణ లేని ఉపాధ్యాయులందరూ 31 మార్చి 2019 లోగా అవసరమైన కనీస అర్హతలు సాధించాలని గడువు ఇచ్చింది.
• 2019 సవరణ (RTE సవరణ చట్టం 2019): 'నిర్బంధం లేదు (No Detention)' విధానంలో మార్పు – రాష్ట్రాలు 5, 8 తరగతుల్లో పిల్లలను (క్రమ పరీక్ష, అదనపు అవకాశం తర్వాత) నిలిపివేసే అవకాశం.
• విమర్శలు:
  1. 6 ఏళ్ల లోపు, 14–18 ఏళ్ల వయసు వారికి చట్టం వర్తించదు
  2. ఉపాధ్యాయ ఖాళీలు, మౌలిక సదుపాయాల లోపాలు
  3. నాణ్యత కంటే 'ప్రవేశం' పై ఎక్కువ దృష్టి
  4. 25% రిజర్వేషన్ అమలులో ఇబ్బందులు (చెల్లింపుల ఆలస్యం)
• ఇతర ప్రయత్నాలు:
  1. బాల్య సంరక్షణ, విద్య (ECCE) కోసం NEP 2020 కొత్త ఏర్పాట్లు
  2. NEP 2020 3 నుండి 18 ఏళ్ల వరకు పాఠశాల విద్యను హక్కు పరిధిలోకి తేవాలని సూచించింది.
• ముఖ్యమైన నిబంధనల గుర్తు:
  1. సెక్షన్ 12 – 25% రిజర్వేషన్
  2. 13 – క్యాపిటేషన్ నిషేధం
  3. 16 – నిర్బంధం లేదు
  4. 17 – శిక్షల నిషేధం
  5. 21 – SMC
  6. 25 – PTR
  7. 28 – ప్రైవేట్ ట్యూషన్ నిషేధం.