భాషా వికాసం (Language Development)

భాష అంటే ఆలోచనలు, భావాలను ఇతరులకు తెలియజేయడానికి వాడే చిహ్నాల వ్యవస్థ. పిల్లలు పుట్టిన కొద్ది సంవత్సరాల్లోనే తమ మాతృభాషను అద్భుత వేగంతో నేర్చుకుంటారు. ఈ ప్రక్రియనే భాషా వికాసం (Language Development) అంటారు.

• భాష vs మాట (Language vs Speech):
  1. భాష: భావాలను తెలియజేసే విస్తృత వ్యవస్థ (మాట, రాత, సంజ్ఞలు).
  2. మాట: భాషను ఉచ్చారణ ద్వారా వ్యక్తం చేయడం.
• భాషలోని ముఖ్య భాగాలు:
  1. ధ్వనిశాస్త్రం (Phonology): భాషలోని శబ్దాలు, ఉచ్చారణ నియమాలు.
  2. పద నిర్మాణ శాస్త్రం (Morphology): పదాలు ఎలా ఏర్పడతాయో.
  3. వాక్య నిర్మాణ శాస్త్రం (Syntax): పదాలను వాక్యాలుగా కూర్చే నియమాలు (వ్యాకరణం).
  4. అర్థ శాస్త్రం (Semantics): పదాలు, వాక్యాల అర్థం.
  5. వ్యావహారిక శాస్త్రం (Pragmatics): సందర్భానికి తగినట్టు భాష వాడడం.
• భాషా నైపుణ్యాలు (LSRW): వినడం (Listening), మాట్లాడటం (Speaking), చదవడం (Reading), రాయడం (Writing). సహజ క్రమం ఇదే: ముందు వినడం, తర్వాత మాట్లాడటం, తర్వాత చదవడం, చివరగా రాయడం.
• భాష ప్రాముఖ్యత: ఆలోచన, సమాచార మార్పిడి, సాంఘిక సంబంధాలు, నేర్చుకోవడానికి భాష సాధనం.
• గ్రహణ vs వ్యక్తీకరణ: బిడ్డ చెప్పే పదాల కంటే అర్థం చేసుకునే పదాలు ఎల్లప్పుడూ ఎక్కువ.

బిడ్డ మొదటి పదం పలకకముందే భాషకు పునాది వేస్తూ కొన్ని శబ్దాలు చేస్తాడు. వీటిని భాషకు పూర్వపు (Prelinguistic) దశలు అంటారు. క్రమం పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• 1. ఏడుపు (Crying): పుట్టినప్పటి నుండే. ఇది బిడ్డ మొదటి 'భాష'. ఆకలి, నొప్పి, అసౌకర్యాన్ని తెలుపుతుంది. తొలి వారాల్లో వివిధ రకాల ఏడుపులు (ఆకలి, నొప్పి) వేరుగా ఉంటాయి.
• 2. కూత (Cooing): సుమారు 6 వారాల నుండి 2–3 నెలల మధ్య. సంతోషంగా ఉన్నప్పుడు 'ఆఆ', 'ఊఊ' వంటి అచ్చు శబ్దాలు (vowel sounds) చేయడం.
• 3. బబ్లింగ్ (Babbling): సుమారు 6 నెలల నుండి. 'బా-బా', 'మా-మా', 'డా-డా' వంటి హల్లు-అచ్చు కలిసిన శబ్దాలు పదే పదే పలుకుతాడు.
• ఇది ఏ భాషలో పెరిగే బిడ్డకైనా ఒకేలా ఉంటుంది
• చెవిటి పిల్లల్లో ఇది ఆలస్యం లేదా తగ్గుతుంది.
• క్రమంగా తన మాతృభాష శబ్దాలకే పరిమితమవుతాడు.
• 4. సంజ్ఞలు (Gestures): వేలు చూపడం, చేయి ఊపడం వంటివి పదాలకు ముందే మొదలవుతాయి.
• 5. అనుకరణ (Imitation): పెద్దలు చేసే శబ్దాలను అనుకరించడం.
• ఈ దశల ప్రాముఖ్యత: ఇవి వాగింద్రియాలను (speech organs) సాధన చేయించి, నిజమైన పదాలకు సిద్ధం చేస్తాయి.
• తల్లి పాత్ర: బిడ్డతో మాట్లాడటం, పాటలు పాడటం, ప్రతిస్పందించడం వల్ల భాషా వికాసం వేగవంతం అవుతుంది.

బబ్లింగ్ తర్వాత బిడ్డ నిజమైన పదాలు పలకడం మొదలుపెడతాడు. పదాలు, వాక్యాల వికాసంలో కొన్ని ప్రత్యేక దశలు ఉన్నాయి. పేర్లు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• మొదటి పదం: సుమారు 12 నెలల (ఒక సంవత్సరం) వయసులో. తరచూ 'అమ్మ', 'అమ్మా', 'నాన్న' వంటివి.
• ఏక పద దశ / హోలోఫ్రాస్టిక్ దశ (Holophrastic Stage): సుమారు 12–18 నెలలు.
• ఒకే పదంతో మొత్తం వాక్యం అర్థాన్ని చెబుతాడు.
• ఉదా: 'పాలు' అంటే 'నాకు పాలు కావాలి' లేదా 'పాలు ఒలికిపోయాయి'.
• ద్విపద దశ (Two-word Stage): సుమారు 18–24 నెలలు. రెండు పదాలు కలిపి మాట్లాడతాడు. ఉదా: 'అమ్మ రా', 'పాప అన్నం'.
• టెలిగ్రాఫిక్ ప్రసంగం (Telegraphic Speech):
  1. సుమారు 2–3 ఏళ్లు. టెలిగ్రాం లాగా అవసరమైన పదాలు మాత్రమే (నామవాచకాలు, క్రియలు) వాడతారు
  2. చిన్న పదాలు వదిలేస్తారు. ఉదా: 'బాబు బడి వెళ్ళా'.
• వాక్యాల దశ: సుమారు 3–4 ఏళ్ల నాటికి పూర్తి వాక్యాలు, ప్రశ్నలు వాడుతారు. ఐదు–ఆరేళ్లకు వ్యాకరణ నియమాలను చాలావరకు సరిగా ఉపయోగిస్తారు.
• పదజాల విస్తరణ: పదజాలం (vocabulary) వేగంగా పెరుగుతుంది. 2 ఏళ్ల తర్వాత 'పద విస్ఫోటనం (Vocabulary spurt)' కనిపిస్తుంది.
• అతి సామాన్యీకరణ (Overgeneralization): నియమాన్ని అన్ని సందర్భాల్లో వాడటం. ఉదా: 'వెళ్లాడు' బదులు 'వెళ్ళాడు' సరైనదే కానీ ఇంగ్లీష్‌లో 'went' బదులు 'goed' అనడం. ఇది నేర్చుకునే క్రమంలో సహజ లోపం.
• గ్రహణ శక్తి ముందు: బిడ్డ పలికే ముందే చాలా పదాలు అర్థం చేసుకుంటాడు.

పిల్లలు భాషను ఎలా నేర్చుకుంటారు? ఈ ప్రశ్నకు వేర్వేరు మనస్తత్వవేత్తలు వేర్వేరు సమాధానాలు ఇచ్చారు. అందులో మొదటి ప్రధాన సిద్ధాంతం ప్రవర్తనావాద సిద్ధాంతం.

• బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ (B.F. Skinner): అమెరికన్ ప్రవర్తనావాది. ఆపరెంట్ కండిషనింగ్ (Operant Conditioning) సిద్ధాంత కర్త.
• పుస్తకం: 'వెర్బల్ బిహేవియర్ (Verbal Behavior)' – 1957.
• ప్రధాన ఆలోచన: భాష కూడా ఇతర ప్రవర్తనల లాగే నేర్చుకునేదే. భాషా అభ్యసనం పరిసరాల నుండి జరుగుతుంది.
• ప్రధాన అంశాలు:
  1. అనుకరణ (Imitation): పెద్దల మాటలను అనుకరించడం.
  2. బలపరచడం (Reinforcement): బిడ్డ సరైన శబ్దం పలికినప్పుడు తల్లిదండ్రులు ప్రశంసిస్తే (సానుకూల బలపరచడం) ఆ శబ్దం మళ్లీ పలుకుతాడు.
  3. ఆకృతీకరణ (Shaping): మొదట చిన్న ప్రయత్నాలనూ బలపరచి, క్రమంగా సరైన పదాల వైపు నడిపించడం.
• పరిసరాల ప్రాధాన్యం: భాషా వికాసంలో 'పోషణ (Nurture)' కీలకం.
• ఇతర సామాజిక అభ్యసన ప్రతిపాదకులు: బాండూరా (Albert Bandura) – పరిశీలన, అనుకరణ ద్వారా నేర్చుకోవడం (Social Learning).
• విమర్శలు:
  1. పిల్లలు ఎప్పుడూ వినని వాక్యాలను కూడా సృష్టిస్తారు; అనుకరణతో ఇది సాధ్యం కాదు.
  2. తల్లిదండ్రులు వ్యాకరణ తప్పులను ఎక్కువగా సరిదిద్దరు, అయినా పిల్లలు సరైన వ్యాకరణం నేర్చుకుంటారు.
  3. భాష నేర్చుకునే వేగాన్ని ఇది వివరించలేదు.

నోమ్ చామ్‌స్కీ (Noam Chomsky) అమెరికన్ భాషాశాస్త్రవేత్త. స్కిన్నర్ సిద్ధాంతాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించి, భాష నేర్చుకునే సామర్థ్యం మనిషికి పుట్టుకతోనే ఉంటుందని వాదించాడు.

• ప్రధాన పుస్తకం: 'సింటాక్టిక్ స్ట్రక్చర్స్ (Syntactic Structures)' – 1957.
• ప్రధాన వాదన: మనిషి మెదడులో భాషను నేర్చుకునే సహజ సామర్థ్యం ఉంటుంది. పరిసరాలు దాన్ని వెలికి తెస్తాయి.
• భాషా అభ్యసన సాధనం (LAD – Language Acquisition Device): మెదడులో ఉండే ఊహాత్మక యంత్రాంగం. బిడ్డ భాష విన్నప్పుడు ఇది ఆ భాష నియమాలను సహజంగా గుర్తిస్తుంది.
• సార్వత్రిక వ్యాకరణం (Universal Grammar): ప్రపంచంలోని అన్ని భాషల్లోనూ కొన్ని సాధారణ వ్యాకరణ నియమాలు ఉంటాయని, ఇవి పుట్టుకతోనే మెదడులో నిక్షిప్తమై ఉంటాయని ఆయన చెప్పాడు.
• ఉపరితల, లోతైన నిర్మాణం (Surface and Deep Structure): వాక్యం పైకి కనిపించే రూపం (surface), దాని అంతర్గత అర్థం (deep).
• సాక్ష్యాలు:
  1. ప్రపంచంలో ఏ సంస్కృతిలోనైనా పిల్లలు దాదాపు ఒకే వయసు, ఒకే క్రమంలో భాష నేర్చుకుంటారు.
  2. వినని వాక్యాలను కూడా సృష్టించగలుగుతారు.
  3. తక్కువ ఇన్‌పుట్‌తోనే వేగంగా భాష నేర్చుకుంటారు.
• విమర్శలు:
  1. పరిసరాలు, సామాజిక పరస్పర చర్య పాత్రను తక్కువ చేశాడు
  2. LAD ఒక ఊహాత్మక భావన మాత్రమే, శరీరంలో ఎక్కడా కనిపించదు.
• సంబంధిత భావన:
  1. లెన్నెబర్గ్ (Lenneberg) – భాష నేర్చుకోవడానికి 'కీలక కాలం (Critical Period)' ఉంటుందని చెప్పాడు
  2. సుమారు యౌవనం వరకు.

ప్రవర్తనావాద, సహజసిద్ధ సిద్ధాంతాలతో పాటు సంజ్ఞానాత్మక, సామాజిక దృక్పథాలు కూడా భాషా వికాసాన్ని వివరిస్తాయి. ఈ ముగ్గురి అభిప్రాయాల తేడా పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• పియాజే (Piaget): ఆలోచనే భాషను నడిపిస్తుంది. భాష సంజ్ఞానాత్మక వికాసంపై ఆధారపడుతుంది.
• అంటే బిడ్డ ఒక భావనను అర్థం చేసుకున్న తర్వాతే దానికి పదం వాడగలడు (thought precedes language).
• పిల్లల భాషను రెండు రకాలుగా చెప్పాడు:
  1. స్వీయ కేంద్రిత ప్రసంగం (Egocentric speech) – తనతో తానే మాట్లాడుకోవడం
  2. సాంఘిక ప్రసంగం (Socialized speech) – ఇతరులతో సంభాషణ.
• స్వీయ కేంద్రిత ప్రసంగం వయసుతో తగ్గిపోతుందని చెప్పాడు.
• వైగాట్స్కీ (Vygotsky):
  1. భాష సామాజిక పరస్పర చర్య నుండి పుడుతుంది
  2. భాష ఆలోచనను రూపొందిస్తుంది.
• ప్రైవేట్ స్పీచ్ (Private Speech): పిల్లలు తమతో తాము మాట్లాడుకోవడం ఆలోచనకు, స్వీయ నియంత్రణకు సహాయపడే సాధనం. క్రమంగా అంతర్గతంగా మారి 'మౌన ఆలోచన (inner speech)' అవుతుంది.
• పుస్తకం: 'థాట్ అండ్ లాంగ్వేజ్ (Thought and Language)'.
• సమీప వికాస మండలం (ZPD), పెద్దల సహాయం ముఖ్యం.
• బ్రూనర్ (Bruner): భాషా అభ్యసన సహాయక వ్యవస్థ (LASS – Language Acquisition Support System) భావన.
• తల్లిదండ్రులు, సంరక్షకులు బిడ్డతో జరిపే సంభాషణలు, ఆటలు (ఉదా: పీకాబూ), నర్సరీ పాటలు భాషా అభ్యసనానికి సహాయపడతాయి.
• చామ్‌స్కీ చెప్పిన LAD కి పరిసరాల మద్దతు (LASS) తోడవుతుంది.
• బాండూరా: పరిశీలన, అనుకరణ ద్వారా భాష నేర్చుకోవచ్చు.

పోలిక పట్టిక (వాక్యాల్లో)

• స్కిన్నర్: అనుకరణ + బలపరచడం.
• చామ్‌స్కీ: LAD, పుట్టుకతో వచ్చిన సామర్థ్యం.
• పియాజే: ఆలోచన ముందు, భాష తర్వాత.
• వైగాట్స్కీ: సామాజిక పరస్పర చర్య, భాష ఆలోచనను తీర్చిదిద్దుతుంది.
• బ్రూనర్: LASS – సామాజిక సహాయ వ్యవస్థ.

ఒకే వయసు పిల్లలు కూడా భాషలో వేర్వేరు స్థాయిలో ఉంటారు. దీనికి అనేక కారణాలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో 'భాషా వికాసాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశం ఏది?' వంటి ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• ఆరోగ్యం: వినికిడి లోపం, వాగింద్రియాల సమస్యలు (నాలుక, అంగిలి, స్వరపేటిక), నాడీ వ్యవస్థ సమస్యలు భాషను ఆలస్యం చేస్తాయి.
• వినికిడి లోపం భాషా వికాసానికి అత్యంత పెద్ద అడ్డంకి.
• తెలివితేటలు (Intelligence): తెలివి ఎక్కువ ఉన్న పిల్లలు త్వరగా మాట్లాడతారు, పదజాలం ఎక్కువ.
• కుటుంబ వాతావరణం: తల్లిదండ్రులు ఎక్కువగా మాట్లాడే, కథలు చెప్పే ఇళ్లలో పిల్లల భాష మెరుగ్గా ఉంటుంది.
• సామాజిక-ఆర్థిక స్థితి (SES): మంచి వాతావరణం, పుస్తకాలు, విద్యావంతులైన తల్లిదండ్రులు ఉన్న కుటుంబాల్లో భాషా వికాసం సాధారణంగా వేగంగా ఉంటుంది.
• లింగం (Sex): సాధారణంగా అమ్మాయిలు అబ్బాయిల కంటే కొంచెం ముందుగా మాట్లాడతారు, పదజాలం ఎక్కువ.
• తోటి సహచరులు (Peers): ఆటల్లో తోటి పిల్లలతో సంభాషణ భాషను పెంచుతుంది.
• కుటుంబ పరిమాణం:
  1. ఒకే బిడ్డ ఉన్న ఇళ్లలో పెద్దలతో ఎక్కువ సంభాషణ వల్ల భాష త్వరగా
  2. ఎక్కువ మంది పిల్లలున్న ఇళ్లలో తేడా ఉంటుంది.
• ద్విభాషా వాతావరణం (Bilingualism): ఇద్దరు/అంతకన్నా ఎక్కువ భాషల్లో పెరిగే పిల్లలకు మొదట్లో కొంత గందరగోళం ఉన్నా, దీర్ఘకాలంలో మేధోపరంగా లాభం.
• ప్రేరణ, అవకాశాలు: మాట్లాడే అవకాశం, ప్రోత్సాహం ఇవ్వడం.
• భావోద్వేగ స్థితి: భయం, అభద్రత, నిర్లక్ష్యం భాషా వికాసాన్ని అడ్డుకుంటాయి.

భాషా వికాసం గురించి తెలుసుకోవడం ఉపాధ్యాయులకు చాలా అవసరం. భాషా తరగతుల బోధనా విధానాలను ఇది మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది.

• మాతృభాష ప్రాధాన్యం (Mother Tongue): బిడ్డ మొదట ఇంట్లో మాట్లాడే భాష అతనికి ఆలోచన, భావ వ్యక్తీకరణకు సహజ సాధనం.
• జాతీయ విద్యా విధానం 2020 (NEP 2020): కనీసం 5వ తరగతి వరకు, వీలైతే 8వ తరగతి, ఆ తర్వాత కూడా, బోధనా మాధ్యమం మాతృభాష/ప్రాంతీయ భాష/స్థానిక భాష ఉండాలని సూచించింది.
• త్రిభాషా సూత్రం (Three-Language Formula) కొనసాగింపు
• బహుభాషా విధానానికి ప్రాధాన్యం.
• LSRW క్రమం:
  1. ముందు వినడం, మాట్లాడటం నేర్పాలి
  2. తర్వాత చదవడం, రాయడం.
• సంభాషణ అవకాశాలు: తరగతిలో ప్రశ్నలు, చర్చలు, కథలు చెప్పడం, నాటకాలు, పాటలు, పద్యాలకు అవకాశం ఇవ్వాలి.
• సమృద్ధ భాషా వాతావరణం (Print-rich environment): పుస్తకాలు, చార్టులు, పోస్టర్లు, గోడ పత్రికలతో నిండిన తరగతి గది.
• తప్పులపై దృక్పథం: పిల్లల భాషా తప్పులను (overgeneralization) సహజంగా భావించి, ఎగతాళి చేయకుండా సున్నితంగా సరిదిద్దాలి.
• ఉచ్చారణ, వినికిడి సమస్యలను గుర్తించడం: తొందరగా గుర్తించి నిపుణుల సహాయం పొందాలి.
• ఆటల ఆధారిత భాషా అభ్యసనం: ఆటలు, చిత్రాలు, బొమ్మలతో పదజాలం పెంచాలి.
• ద్విభాషా విధానం: మాతృభాష పునాదిగా రెండో భాష నేర్పితే ఫలితం బాగుంటుంది.
• సంజ్ఞానం–భాష సంబంధం: భాషా వికాసం సంజ్ఞానాత్మక, సామాజిక వికాసాలతో కలిసి సాగుతుంది.