జై ఆంధ్ర ఉద్యమం 1972 (Jai Andhra Movement)

ముల్కీ (Mulki) అంటే 'స్థానికుడు'. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకే ప్రాధాన్యం ఇచ్చే నియమాలను ముల్కీ నిబంధనలు (Mulki Rules) అంటారు. జై ఆంధ్ర ఉద్యమానికి మూలం ఈ నిబంధనలే.

• నిజాం కాలం: నిజాం ప్రభుత్వం 1919లో ఫర్మానా ద్వారా ముల్కీ నిబంధనలను స్పష్టంగా రూపొందించింది.
• హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో సుమారు 15 ఏళ్లు నివసించినవారు ముల్కీలుగా పరిగణించబడేవారు.
• బయటి ప్రాంతాల వారు ఉద్యోగాల్లోకి రాకుండా స్థానికులను కాపాడడం ఉద్దేశం.
• పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (1956): తెలంగాణలో 12 ఏళ్లు నివసించినవారిని స్థానికులుగా పరిగణించాలని చెప్పింది.
• 1957 చట్టం: పార్లమెంటు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల (నివాస అర్హత) చట్టం, 1957 చేసింది. తెలంగాణ ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకు ప్రాధాన్యం దీని ద్వారా కొనసాగింది.
• 1969 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు: ఈ చట్టంలోని తెలంగాణకు సంబంధించిన నిబంధన (సెక్షన్ 3) రాజ్యాంగ విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది (ఎ.వి.ఎస్. నరసింహారావు కేసు).
• రాష్ట్రంలోని ఒక ప్రాంతానికి నివాస అర్హత పెట్టే అధికారం పార్లమెంటుకు ఆర్టికల్ 16(3) కింద లేదని చెప్పింది.
• 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం: ఇదే సమయంలో తెలంగాణలో ఉద్యమం జరిగింది. ఆ తర్వాత ముల్కీ నిబంధనల చెల్లుబాటు మళ్లీ కోర్టుల్లో వివాదమైంది.

1972లో ముల్కీ నిబంధనలపై హైకోర్టు, సుప్రీంకోర్టు భిన్నమైన తీర్పులు ఇచ్చాయి. సుప్రీంకోర్టు తుది తీర్పుతో ఆంధ్ర ప్రాంతంలో జై ఆంధ్ర ఉద్యమం మొదలైంది.

• హైకోర్టు తీర్పు (ఫిబ్రవరి 1972): ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు ఫుల్ బెంచ్, ముల్కీ నిబంధనలు ఇక చెల్లవు అని తీర్పు ఇచ్చింది.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (3 అక్టోబర్ 1972): హైకోర్టు తీర్పును కొట్టివేసి, ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుతాయి (valid) అని తీర్పు ఇచ్చింది.
• దీనితో తెలంగాణ ప్రాంతంలో, హైదరాబాద్ నగరంలో ఉద్యోగాల్లో ముల్కీలకే ప్రాధాన్యం కొనసాగుతుంది.
• ఆంధ్ర ప్రాంతం స్పందన:
  1. రాజధాని హైదరాబాద్‌లోనే తాము 'స్థానికేతరులు' గా మిగిలిపోతామని ఆంధ్ర ప్రాంత ఉద్యోగులు, విద్యార్థులు భావించారు.
  2. 'ఒకే రాష్ట్రంలో రెండు రకాల పౌరులా?' అనే ప్రశ్న వచ్చింది.
  3. ముల్కీ నిబంధనలు ఉంటే ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రమే మేలు అనే డిమాండ్ మొదలైంది.
• ముల్కీ నిబంధనల చట్టం (డిసెంబర్ 1972): పరిస్థితిని చక్కదిద్దడానికి కేంద్రం పార్లమెంటులో ముల్కీ నిబంధనల చట్టం (Mulki Rules Act) తెచ్చింది. ముల్కీ నియమాలను కొంతకాలం కొనసాగించి, తర్వాత దశలవారీగా తొలగించే ఏర్పాటు ఇందులో ఉంది.
• ఈ చట్టం ఆంధ్ర ప్రాంతంలో ఆందోళనను తగ్గించలేకపోయింది
• ఉద్యమం మరింత తీవ్రమైంది.

జై ఆంధ్ర ఉద్యమం (Jai Andhra Movement) అంటే 1972–73లో కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాల్లో ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం జరిగిన ఉద్యమం. 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం తర్వాత రాష్ట్రంలో జరిగిన రెండో పెద్ద ప్రాంతీయ ఉద్యమం ఇది.

• ప్రారంభం: అక్టోబర్ 1972 సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ తీర్పు తర్వాత.
• ప్రధాన డిమాండ్:
  1. ముల్కీ నిబంధనలు రద్దు చేయాలి
  2. లేకపోతే ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఇవ్వాలి.
• పాల్గొన్నవారు:
  1. విద్యార్థులు – ఉద్యమానికి ముందు వరుసలో ఉన్నారు.
  2. ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు (NGOs) – సమ్మెలు చేశారు.
  3. న్యాయవాదులు, వ్యాపారులు, రాజకీయ నాయకులు.
• ఉద్యమ రూపాలు: బంద్‌లు, సమ్మెలు, ధర్నాలు, రైల్ రోకోలు. విద్యా సంస్థలు, కార్యాలయాలు నెలల తరబడి మూతపడ్డాయి.
• హింస, కాల్పులు: పలు చోట్ల పోలీసు కాల్పులు జరిగి ప్రాణనష్టం జరిగింది.
• మంత్రుల రాజీనామాలు: ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాలకు చెందిన పలువురు మంత్రులు రాజీనామా చేసి ఉద్యమానికి మద్దతు ఇచ్చారు. కాకాని వెంకటరత్నం వీరిలో ముఖ్యులు.
• ముఖ్యమంత్రి: ఉద్యమ సమయంలో ముఖ్యమంత్రి పి.వి. నరసింహారావు.
• ఫలితం: జనవరి 1973లో ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా, రాష్ట్రపతి పాలన. చివరికి సెప్టెంబర్ 1973 ఆరు సూత్రాల పథకంతో ఉద్యమం ముగిసింది.

జై ఆంధ్ర ఉద్యమంతో ఎక్కువగా గుర్తుకు వచ్చే పేరు కాకాని వెంకటరత్నం (Kakani Venkataratnam). మంత్రి పదవి వదిలి ఉద్యమంలో చేరిన నాయకుడిగా ఆయనకు పేరు. ఉద్యమం మధ్యలోనే ఆయన మరణించడం ప్రజలను కదిలించింది.

• ప్రాంతం: కృష్ణా జిల్లాకు చెందిన కాంగ్రెస్ నాయకుడు.
• పదవి: పి.వి. నరసింహారావు మంత్రివర్గంలో మంత్రిగా ఉన్నారు.
• రాజీనామా: ముల్కీ తీర్పు తర్వాత జై ఆంధ్ర ఉద్యమానికి మద్దతుగా మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు.
• పాత్ర: ఉద్యమానికి రాజకీయ నాయకత్వం ఇచ్చారు. ఆంధ్ర ప్రాంత ప్రజల్లో ఆయన ప్రసంగాలు గొప్ప ఉత్సాహం తెచ్చాయి.
• మరణం: డిసెంబర్ 1972లో ఉద్యమం తీవ్రంగా ఉన్న సమయంలో గుండెపోటుతో మరణించారు.
• ఆయన మరణంతో ఉద్యమం మరింత తీవ్రమైంది.
• ఇతర ముఖ్య అంశాలు:
  1. ఉద్యమంలో విద్యార్థి సంఘాలు, ఉద్యోగ సంఘాలు ముఖ్య పాత్ర పోషించాయి.
  2. కోస్తా, రాయలసీమ ప్రాంతాలకు చెందిన పలువురు శాసనసభ్యులు, మంత్రులు ఉద్యమానికి మద్దతు ఇచ్చారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'పొట్టి శ్రీరాములు – 1952 – ఆంధ్ర రాష్ట్రం; కాకాని వెంకటరత్నం – 1972 – జై ఆంధ్ర'. ఇద్దరూ ఉద్యమ సమయంలోనే మరణించారు; ఇద్దరూ ఆయా ఉద్యమాలకు ప్రతీకలు.

జై ఆంధ్ర ఉద్యమం వల్ల పరిపాలన స్తంభించడంతో జనవరి 1973లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలన (President's Rule) విధించారు. ఉమ్మడి రాష్ట్ర చరిత్రలో ఇది ముఖ్యమైన ఘట్టం.

• ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా: పి.వి. నరసింహారావు జనవరి 1973లో ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు.
• రాష్ట్రపతి పాలన ప్రారంభం: 18 జనవరి 1973.
• ఆర్టికల్ 356 కింద విధించారు.
• కాలం: సుమారు 11 నెలలు – డిసెంబర్ 1973 వరకు.
• ఈ కాలంలో జరిగినవి:
  1. కేంద్రం రెండు ప్రాంతాల నాయకులతో చర్చలు జరిపింది.
  2. సెప్టెంబర్ 1973లో ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ ఆరు సూత్రాల పథకం (Six-Point Formula) ప్రకటించారు.
  3. దీనితో జై ఆంధ్ర ఉద్యమం క్రమంగా ఆగిపోయింది.
• కొత్త ప్రభుత్వం: 10 డిసెంబర్ 1973న జలగం వెంగళరావు ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణం చేయడంతో రాష్ట్రపతి పాలన ముగిసింది.
• ప్రాముఖ్యత: ప్రాంతీయ ఉద్యమం కారణంగా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో విధించిన రాష్ట్రపతి పాలనగా దీన్ని పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'జనవరి 1973 – పి.వి. వెళ్లారు; డిసెంబర్ 1973 – వెంగళరావు వచ్చారు; మధ్యలో సెప్టెంబర్ – ఆరు సూత్రాలు'.

జై ఆంధ్ర, తెలంగాణ ఉద్యమాలకు శాశ్వత పరిష్కారం కోసం ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ రెండు ప్రాంతాల నాయకులతో చర్చించి ఆరు సూత్రాల పథకం (Six-Point Formula) ప్రకటించారు. రాష్ట్ర ఐక్యతను కాపాడుతూ ప్రాంతాలకు న్యాయం చేయడం దీని లక్ష్యం.

• తేదీ: 21 సెప్టెంబర్ 1973.
• ప్రకటించినవారు: ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ (ఆంధ్ర, తెలంగాణ నాయకుల అంగీకారంతో).
• ఆరు సూత్రాలు:
  1. 1. వెనుకబడిన ప్రాంతాల వేగవంతమైన అభివృద్ధి; రాష్ట్ర స్థాయిలో ప్రణాళికా మండలి, ప్రాంతాల వారీ ఉప కమిటీలు.
  2. 2. విద్యా సంస్థల ప్రవేశాల్లో స్థానిక విద్యార్థులకు ప్రాధాన్యం; హైదరాబాద్‌లో కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటు.
  3. 3. నిర్దిష్ట స్థాయి వరకు ప్రత్యక్ష నియామకాల్లో స్థానికులకు ప్రాధాన్యం (స్థానిక కేడర్లు).
  4. 4. ఉద్యోగుల సర్వీసు ఫిర్యాదుల కోసం ఉన్నత స్థాయి పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ (Administrative Tribunal).
  5. 5. పై ఏర్పాట్లు అమలైతే ముల్కీ నిబంధనలు, తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ అవసరం లేదు – వాటి రద్దు.
  6. 6. ఈ ఏర్పాట్లకు చట్టబద్ధత కోసం అవసరమైన రాజ్యాంగ సవరణ.
• ఫలితం: 32వ రాజ్యాంగ సవరణ (1973) ద్వారా ఆర్టికల్ 371D, 371E చేర్చారు.
• ఉద్యమాల ముగింపు: ఈ పథకం తర్వాత జై ఆంధ్ర ఉద్యమం ముగిసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఆరు సూత్రాలు = 'అభివృద్ధి – విద్య – ఉద్యోగాలు – ట్రిబ్యునల్ – ముల్కీ రద్దు – రాజ్యాంగ సవరణ'.

ఆరు సూత్రాల పథకానికి రాజ్యాంగ రక్షణ ఇచ్చింది ఆర్టికల్ 371D. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో విద్య, ఉద్యోగాల్లో స్థానిక రిజర్వేషన్లు దీని ఆధారంగానే అమలవుతున్నాయి.

• సవరణ: 32వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1973.
• అమలులోకి వచ్చిన తేదీ: 1 జూలై 1974.
• ఆర్టికల్ 371D: ఆంధ్రప్రదేశ్ కోసం ప్రత్యేక నిబంధనలు.
• వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో సమాన అవకాశాలు కల్పించడానికి రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు ఇవ్వవచ్చు.
• స్థానిక కేడర్ల (Local Cadres) ఏర్పాటు, స్థానిక అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్యం.
• రాష్ట్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ (Administrative Tribunal) ఏర్పాటుకు అధికారం.
• ఆర్టికల్ 371E: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటుకు పార్లమెంటుకు అధికారం. దీని కింద హైదరాబాద్ కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం (University of Hyderabad) 1974లో ఏర్పడింది.
• రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు (1974–75):
  1. విద్యా సంస్థల ప్రవేశాలు: 85% స్థానికులకు, 15% అన్‌రిజర్వ్డ్ (ఓపెన్).
  2. ఉద్యోగాల కోసం రాష్ట్రాన్ని 6 జోన్లుగా విభజించారు (ఆంధ్ర ప్రాంతంలో 4, తెలంగాణలో 2) – రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు, 1975.
• పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్: ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ 1975లో ఏర్పడింది.
• 2014 తర్వాత: ఆర్టికల్ 371D ఇప్పటికీ ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండు రాష్ట్రాలకూ వర్తిస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '32 – 371D – 1 జూలై 1974 – 6 జోన్లు – 85:15'. ఈ ఐదు సంఖ్యలు ఒక వరుసగా గుర్తుపెట్టుకోండి.