ఆంధ్ర రాష్ట్ర అవతరణ 1953 – పొట్టి శ్రీరాములు (Andhra State 1953)

1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చాక ఆంధ్రులు ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్‌ను మళ్లీ గట్టిగా లేవనెత్తారు. ఇతర భాషా ప్రాంతాల నుంచి కూడా ఇలాంటి డిమాండ్లు రావడంతో ప్రభుత్వం ఒక కమిషన్ వేసింది.

• పేరు: భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల కమిషన్ (Linguistic Provinces Commission).
• ఏర్పాటు: జూన్ 1948లో రాజ్యాంగ సభ అధ్యక్షుడు డా. బాబూ రాజేంద్ర ప్రసాద్ ఏర్పాటు చేశారు.
• అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ ఎస్.కె. థార్ (S.K. Dhar) – అలహాబాద్ హైకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి.
• సభ్యులు: జగత్ నారాయణ్ లాల్, పన్నాలాల్.
• నివేదిక: డిసెంబర్ 1948.
• సిఫార్సులు:
  1. కేవలం భాష ఆధారంగా రాష్ట్రాలు ఏర్పాటు చేయడం ఇప్పుడు దేశ ప్రయోజనాలకు మంచిది కాదు.
  2. రాష్ట్రాల ఏర్పాటుకు పరిపాలనా సౌలభ్యం (Administrative Convenience) ముఖ్య ప్రాతిపదిక కావాలి.
  3. దేశ విభజన తర్వాత ఐక్యత అత్యంత ముఖ్యం అని కమిషన్ భావించింది.
• ఫలితం: ఆంధ్ర సహా భాషా రాష్ట్రాల కోరిక ఉన్న ప్రాంతాల్లో తీవ్ర అసంతృప్తి వచ్చింది. దీంతో కాంగ్రెస్ ఈ విషయం పరిశీలించడానికి మరో కమిటీ (JVP Committee) వేసింది.

థార్ కమిషన్ నివేదికపై అసంతృప్తి రావడంతో కాంగ్రెస్ పార్టీ తన స్థాయిలో ఒక కమిటీ వేసింది. ముగ్గురు సభ్యుల పేర్లలోని మొదటి అక్షరాలతో దీన్ని జె.వి.పి. కమిటీ (JVP Committee) అంటారు.

• ఏర్పాటు: డిసెంబర్ 1948లో జైపూర్ కాంగ్రెస్ సమావేశం తర్వాత.
• సభ్యులు:
  1. J – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ
  2. V – వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్
  3. P – భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య (అప్పటి కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు, తెలుగువారు)
• నివేదిక: ఏప్రిల్ 1949.
• సిఫార్సులు:
  1. దేశ భద్రత, ఐక్యత, ఆర్థిక అభివృద్ధి ముఖ్యం; భాషా రాష్ట్రాల ఏర్పాటును ప్రస్తుతానికి వాయిదా వేయాలి.
  2. అయితే ప్రజల కోరిక చాలా బలంగా ఉంటే, ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని పరిశీలించవచ్చు.
  3. షరతు: ఆంధ్రులు మద్రాసు నగరంపై తమ హక్కును వదులుకోవాలి.
• మద్రాసు నగర వివాదం: మద్రాసు నగరం తమకే కావాలని లేదా ఉమ్మడి రాజధాని కావాలని చాలామంది ఆంధ్ర నాయకులు కోరారు. ఈ వివాదం వల్ల రాష్ట్ర ఏర్పాటు ఆలస్యమైంది.
• ఏకాభిప్రాయం లేకపోవడం: రాజధాని ఎక్కడ, సరిహద్దులు ఏమిటి అనే విషయాల్లో ఆంధ్ర నాయకుల మధ్య కూడా ఏకాభిప్రాయం రాలేదు. దాంతో తర్వాతి మూడేళ్లు ఉద్యమం సాగింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'J-V-P' = జవహర్, వల్లభ్, పట్టాభి. ఈ ముగ్గురిలో తెలుగువారు పట్టాభి సీతారామయ్య ఒక్కరే – ఇది పరీక్షల్లో అడిగే పాయింట్.

JVP కమిటీ తర్వాత కూడా ప్రభుత్వం ఆంధ్ర రాష్ట్రంపై నిర్ణయం తీసుకోలేదు. ఈ ఆలస్యాన్ని నిరసిస్తూ స్వామి సీతారాం (Swami Sitaram) నిరాహార దీక్ష చేపట్టారు. ఇది పొట్టి శ్రీరాములు దీక్షకు ముందు జరిగిన ముఖ్య ఘట్టం.

• అసలు పేరు: గొల్లపూడి సీతారామశాస్త్రి. గాంధేయవాది, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు.
• దీక్ష సంవత్సరం: 1951 (ఆగస్టు–సెప్టెంబర్).
• కాలం: సుమారు 35 రోజులు నిరాహార దీక్ష చేశారు.
• ముగింపు: ఆచార్య వినోబా భావే విజ్ఞప్తి మేరకు దీక్ష విరమించారు.
• ఫలితం: వెంటనే రాష్ట్రం రాలేదు. కానీ ఆంధ్ర రాష్ట్ర డిమాండ్ ప్రజల్లో మరింత బలపడింది.
• ఎన్నికల ప్రభావం: 1951–52 మొదటి సాధారణ ఎన్నికల్లో ఆంధ్ర ప్రాంతంలో కాంగ్రెస్‌కు ఆశించినన్ని స్థానాలు రాలేదు. కమ్యూనిస్టులు, ఇతర పార్టీలు బలంగా ఉన్నాయి. ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఆకాంక్ష ఈ ఫలితాలపై ప్రభావం చూపిందని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
• ప్రాముఖ్యత: నిరాహార దీక్షను ఆంధ్ర రాష్ట్ర సాధనకు ఆయుధంగా వాడిన తొలి ముఖ్య ఘట్టం ఇదే. తర్వాత పొట్టి శ్రీరాములు ఇదే మార్గాన్ని ఎంచుకున్నారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '1951 – సీతారాం (35 రోజులు, విరమణ); 1952 – శ్రీరాములు (58 రోజులు, ఆత్మార్పణ)'. రెండు దీక్షలను జతగా గుర్తుపెట్టుకోండి.

ఆంధ్ర రాష్ట్ర సాధనలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టం పొట్టి శ్రీరాములు (Potti Sriramulu) ఆమరణ నిరాహార దీక్ష. ఆయన ఆత్మార్పణ తర్వాతే కేంద్రం ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ప్రకటించింది.

• పరిచయం: పొట్టి శ్రీరాములు గాంధేయవాది. సబర్మతి ఆశ్రమంలో గాంధీజీ వద్ద ఉన్నారు. హరిజనుల ఆలయ ప్రవేశం వంటి సామాజిక అంశాల కోసం ముందు కూడా దీక్షలు చేశారు.
• దీక్ష ప్రారంభం: 19 అక్టోబర్ 1952.
• స్థలం: మద్రాసు, మైలాపూర్‌లోని బులుసు సాంబమూర్తి నివాసం.
• డిమాండ్: మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ నుండి ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం వెంటనే ఏర్పాటు చేయాలి.
• మరణం: 15 డిసెంబర్ 1952 – సుమారు 58 రోజుల దీక్ష తర్వాత.
• తర్వాతి పరిణామాలు:
  1. ఆయన మరణ వార్తతో ఆంధ్ర ప్రాంతం అంతటా ఆందోళనలు, బంద్‌లు, హింసాత్మక ఘటనలు జరిగాయి.
  2. కొన్ని చోట్ల పోలీసు కాల్పుల్లో ప్రాణనష్టం జరిగింది.
  3. దీంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం త్వరగా నిర్ణయం తీసుకుంది.
• గౌరవం: ప్రజలు ఆయనను 'అమరజీవి' అని పిలుస్తారు.
• నెల్లూరు జిల్లాకు 'శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు జిల్లా' అని పేరు పెట్టారు.
• తెలుగు విశ్వవిద్యాలయానికి కూడా 'పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం' అని పేరు ఉంది.

పొట్టి శ్రీరాములు మరణం తర్వాత పరిస్థితి అదుపు తప్పడంతో ప్రధాని నెహ్రూ ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటును ప్రకటించారు. తర్వాత ఆర్థిక, పరిపాలనా విషయాల కోసం వాంఛూ కమిటీ వేశారు.

• నెహ్రూ ప్రకటన: 19 డిసెంబర్ 1952న లోక్‌సభలో ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రకటించారు.
• వివాదం లేని తెలుగు జిల్లాలతో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేస్తామన్నారు.
• మద్రాసు నగరం ఆంధ్రలో ఉండదు.
• వాంఛూ కమిటీ (Wanchoo Committee): కొత్త రాష్ట్ర ఏర్పాటులో ఆర్థిక, ఇతర సమస్యలు పరిశీలించడానికి నియమించారు.
• అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూ (K.N. Wanchoo) – అప్పటి రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి.
• నివేదిక: 1953 ప్రారంభంలో (ఫిబ్రవరి 1953).
• పరిశీలించిన అంశాలు:
  1. ఆస్తులు, అప్పుల పంపిణీ
  2. ఉద్యోగుల విభజన
  3. కొత్త రాష్ట్ర ఆర్థిక స్థితి, తాత్కాలిక రాజధాని
• ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం, 1953 (Andhra State Act): వాంఛూ నివేదిక ఆధారంగా పార్లమెంటు 1953లో ఈ చట్టం ఆమోదించింది.
• రాజధాని విషయం: మద్రాసు లేకపోవడంతో రాజధాని కోసం విశాఖపట్నం, విజయవాడ, గుంటూరు, కర్నూలు వంటి పేర్లు చర్చకు వచ్చాయి. శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక స్ఫూర్తితో కర్నూలును తాత్కాలిక రాజధానిగా ఎంచుకున్నారు.

40 ఏళ్ల ఉద్యమం తర్వాత 1 అక్టోబర్ 1953న ఆంధ్ర రాష్ట్రం (Andhra State) ఏర్పడింది. భాషా ప్రాతిపదికపై స్వతంత్ర భారతదేశంలో ఏర్పడిన మొదటి రాష్ట్రం ఇదే.

• అవతరణ తేదీ: 1 అక్టోబర్ 1953.
• ప్రారంభోత్సవం: ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ కర్నూలులో ప్రారంభించారు.
• రాజధాని: కర్నూలు (తాత్కాలిక రాజధాని).
• హైకోర్టు: గుంటూరు (1954 నుండి పని చేసింది).
• మొదటి ముఖ్యమంత్రి: టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు ('ఆంధ్ర కేసరి').
• ఉప ముఖ్యమంత్రి: నీలం సంజీవరెడ్డి.
• మొదటి గవర్నర్: చందూలాల్ మాధవ్‌లాల్ త్రివేది (సి.ఎం. త్రివేది – C.M. Trivedi).
• జిల్లాలు: మద్రాసు రాష్ట్రంలోని 11 తెలుగు జిల్లాలు – శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం, తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు, నెల్లూరు, కర్నూలు, అనంతపురం, కడప, చిత్తూరు.
• బళ్లారి వివాదం: బళ్లారి జిల్లాలో ఎక్కువ భాగం మైసూరు రాష్ట్రానికి వెళ్లింది. రాయదుర్గం, ఆదోని, ఆలూరు తాలూకాలు ఆంధ్రకు వచ్చాయి.
• శ్రీబాగ్ స్ఫూర్తి: రాజధాని రాయలసీమలో (కర్నూలు), హైకోర్టు కోస్తాలో (గుంటూరు) – 1937 శ్రీబాగ్ ఒడంబడిక ప్రకారం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '1-10-53: కర్నూలు – ప్రకాశం – త్రివేది – గుంటూరు'. రాజధాని, ముఖ్యమంత్రి, గవర్నర్, హైకోర్టు ఈ వరుసలో గుర్తుపెట్టుకోండి.

ఆంధ్ర రాష్ట్రం సుమారు మూడేళ్లు (1953–1956) మాత్రమే ఉంది. ఈ కొద్ది కాలంలోనే ప్రభుత్వ పతనం, రాష్ట్రపతి పాలన, మధ్యంతర ఎన్నికలు జరిగాయి.

• ప్రకాశం మంత్రివర్గం: 1 అక్టోబర్ 1953న టంగుటూరి ప్రకాశం ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణం చేశారు.
• ఆయనది సంకీర్ణ స్వభావం గల ప్రభుత్వం
• శాసనసభలో స్పష్టమైన మెజారిటీ లేదు.
• ప్రభుత్వ పతనం: నవంబర్ 1954లో శాసనసభలో అవిశ్వాస తీర్మానం నెగ్గడంతో ప్రకాశం ప్రభుత్వం పడిపోయింది. మద్యనిషేధం విధానం కూడా అప్పటి వివాదాల్లో ఒకటి.
• రాష్ట్రపతి పాలన: నవంబర్ 1954లో ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు.
• మధ్యంతర ఎన్నికలు (1955): 1955 ప్రారంభంలో జరిగిన ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ కూటమి పెద్ద విజయం సాధించింది.
• బెజవాడ గోపాలరెడ్డి: 1955లో ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. 1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడే వరకు కొనసాగారు.
• విద్యా సంస్థలు: 1954లో తిరుపతిలో శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పడింది.
• విశాలాంధ్ర చర్చ: ఇదే కాలంలో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణతో కలిసి 'విశాలాంధ్ర' ఏర్పాటు చేయాలనే చర్చ ఊపందుకుంది. 1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుతో ఆంధ్ర రాష్ట్ర దశ ముగిసింది.