విష్ణుకుండినులు & ఇతర వంశాలు (Vishnukundins)

సుమారు క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇక్ష్వాకుల పాలన ముగిసింది. తర్వాత సుమారు 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తూర్పు చాళుక్యులు వచ్చే వరకు ఆంధ్రలో అనేక చిన్న రాజవంశాలు పాలించాయి. ఈ కాలంలో శాసనాల భాష ప్రాకృతం నుంచి సంస్కృతంగా మారింది.

• ఈ కాలపు రాజవంశాలు:
  1. బృహత్ఫలాయనులు – కూదూరు (కృష్ణా జిల్లా)
  2. ఆనందగోత్రికులు – కందరపురం (గుంటూరు ప్రాంతం)
  3. శాలంకాయనులు – వేంగి (ఏలూరు దగ్గర పెదవేగి)
  4. తొలి పల్లవులు – పల్నాడు, కృష్ణా దక్షిణ ప్రాంతం (మైదవోలు ప్రాకృత శాసనం)
  5. విష్ణుకుండినులు – ఈ కాలంలో అతిపెద్ద, ముఖ్యమైన వంశం
• సముద్రగుప్తుని దక్షిణ దండయాత్ర: సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ స్తంభ శాసనం (ప్రయాగ ప్రశస్తి – రచయిత హరిషేణుడు) లో ఆంధ్ర ప్రాంత రాజులు ఉన్నారు:
• వేంగి రాజు హస్తివర్మ (శాలంకాయనుడు)
• కాంచి రాజు విష్ణుగోపుడు (పల్లవుడు)
• పాలక్కడ రాజు ఉగ్రసేనుడు, దేవరాష్ట్ర రాజు కుబేరుడు, కురాల రాజు మంటరాజు
• సముద్రగుప్తుడు వీరిని ఓడించి, మళ్లీ వారి రాజ్యాలను వారికే ఇచ్చాడు (గ్రహణ-మోక్ష-అనుగ్రహ విధానం).
• తొలి తెలుగు శాసనం: ఈ యుగం చివరలో కడప జిల్లా కలమళ్ల శాసనం (సుమారు క్రీ.శ. 575) రేనాటి చోళ రాజు ఎరికల్ ముత్తురాజు ధనంజయుడు వేయించాడు. పూర్తిగా తెలుగులో ఉన్న తొలి శాసనంగా దీన్ని చెబుతారు.

ఇక్ష్వాకుల తర్వాత కృష్ణా, గుంటూరు ప్రాంతాల్లో పాలించిన రెండు చిన్న వంశాలు బృహత్ఫలాయనులు, ఆనందగోత్రికులు. వీరి గురించి కొన్ని రాగి శాసనాల ద్వారానే తెలుస్తుంది. వీరి పేర్లు గోత్రం పేర్ల నుంచి వచ్చాయి.

• బృహత్ఫలాయనులు (Brihatphalayanas):
  1. 'బృహత్ఫలాయన' అనేది గోత్రం పేరు.
  2. ఈ వంశంలో తెలిసిన రాజు ఒక్కడే – జయవర్మ (Jayavarma).
  3. ఆధారం: కొండముది రాగి శాసనం (గుంటూరు జిల్లా తెనాలి దగ్గర దొరికింది). ఇది ప్రాకృత భాషలో ఉంది.
  4. రాజధాని: కూదూరు (Kudura) – కృష్ణా జిల్లాలోని కోడూరుగా గుర్తిస్తారు.
  5. జయవర్మ శివ (మహేశ్వర) భక్తుడు.
  6. ఇక్ష్వాకుల తర్వాత, సుమారు క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దంలో పాలించారని భావిస్తారు.
• ఆనందగోత్రికులు (Anandagotrikas):
  1. ఆనంద మహర్షి గోత్రానికి చెందినవారమని చెప్పుకున్నారు.
  2. రాజధాని: కందరపురం (Kandarapura) – గుంటూరు ప్రాంతంలోని చేజెర్ల దగ్గర అని గుర్తిస్తారు.
  3. ముఖ్య రాజులు: కందర రాజు (వంశ స్థాపకుడిగా భావిస్తారు), అత్తివర్మ, దామోదరవర్మ.
  4. అత్తివర్మ – గోరంట్ల శాసనం (గుంటూరు). ఆయన హిరణ్యగర్భ దానం చేశాడు; శైవ మతస్థుడు.
  5. దామోదరవర్మ – మట్టెపాడు శాసనం. ఆయన బౌద్ధం పట్ల అభిమానం చూపాడని భావిస్తారు.
  6. చేజెర్లలో కపోతేశ్వర ఆలయం ఉంది. ఇది పాత బౌద్ధ చైత్యం ఆకారంలో (Apsidal) ఉంటుంది.
• విశేషం: ఈ వంశాల శాసనాలు ప్రాకృతం నుంచి సంస్కృతానికి మారుతున్న కాలాన్ని చూపుతాయి.

శాలంకాయనులు (Salankayanas) సుమారు క్రీ.శ. 4వ – 5వ శతాబ్దాల్లో వేంగి కేంద్రంగా కృష్ణా-గోదావరి మధ్య ప్రాంతాన్ని పాలించారు. తర్వాత ఇదే వేంగి తూర్పు చాళుక్యుల రాజధాని అయింది. కాబట్టి వేంగి చరిత్ర శాలంకాయనులతోనే మొదలవుతుంది.

• పేరు: 'శాలంకాయన' అనేది గోత్రం పేరు. శాలంకాయనుడు అంటే నంది (శివుని వాహనం) అని ఒక అర్థం. వీరి రాజ చిహ్నం ఎద్దు (నంది) అని భావిస్తారు.
• రాజధాని: వేంగి – ప్రస్తుత పెదవేగి, ఏలూరు దగ్గర (ఏలూరు జిల్లా).
• విదేశీ ప్రస్తావన: గ్రీకు భూగోళవేత్త టాలెమీ పేర్కొన్న 'సాలకెనోయ్ (Salakenoi)' వీరే అని కొందరు భావిస్తారు.
• ముఖ్య రాజులు:
  1. హస్తివర్మ (Hastivarma) – సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో 'వైంగేయక హస్తివర్మ' గా పేర్కొనబడ్డాడు. సముద్రగుప్తుడు ఆయనను ఓడించి, రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు.
  2. నందివర్మ I – హస్తివర్మ కుమారుడు.
  3. దేవవర్మ – ఏలూరు ప్రాకృత శాసనం వేయించాడు. అశ్వమేధ యాగం చేశాడు.
  4. చివర్లో వచ్చిన రాజులు సంస్కృతంలో శాసనాలు వేయించారు.
• మతం: వీరు 'చిత్రరథస్వామి' (సూర్యుడు అని భావిస్తారు) భక్తులు. శాసనాల్లో 'చిత్రరథస్వామి పాదానుధ్యాత' అని రాసుకున్నారు. వైదిక యాగాలు కూడా చేశారు.
• పతనం: సుమారు 5వ శతాబ్దం చివర విష్ణుకుండినులు వేంగిని ఆక్రమించారని భావిస్తారు.

విష్ణుకుండినులు (Vishnukundins) సుమారు క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం నుంచి 7వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు ఆంధ్ర, తెలంగాణ ప్రాంతాలను పాలించారు. శాతవాహనుల తర్వాత ఆంధ్ర, తెలంగాణ రెండు ప్రాంతాలను కలిపి పాలించిన ముఖ్య వంశం ఇదే.

వీరి కాలక్రమం, రాజుల వరుసపై చరిత్రకారుల్లో చాలా భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.

• పేరు వెనుక వాదం:
  1. 'విష్ణుకుండిన' అనే పేరు వినుకొండ (పల్నాడు జిల్లా) నుంచి వచ్చిందని ప్రసిద్ధ అభిప్రాయం.
  2. తెలంగాణలో వీరి తొలి శాసనాలు, రాజధాని దొరకడంతో వీరి మూలం తెలంగాణ అని మరికొందరి వాదం.
• రాజధానులు:
  1. ఇంద్రపాలనగరం – తుమ్మలగూడెం (యాదాద్రి భువనగిరి/నల్గొండ ప్రాంతం, తెలంగాణ); తొలి రాజధాని అని భావిస్తారు.
  2. అమరపురం – అమరావతి (గుంటూరు ప్రాంతం)
  3. దెందులూరు (ఏలూరు జిల్లా) – తర్వాతి కాలంలో కేంద్రం (శాసనాల్లో 'లెందులూరు').
• దైవం: శ్రీపర్వతస్వామి (శ్రీశైలం మల్లికార్జునుడు అని చాలామంది భావిస్తారు) వీరి కుల దైవం. శాసనాల్లో 'శ్రీపర్వతస్వామి పాదానుధ్యాత' అని రాసుకున్నారు.
• రాజ చిహ్నం: సింహం.
• భాష: శాసనాలు సంస్కృతంలో ఉన్నాయి.
• ముఖ్య రాజులు (ప్రసిద్ధ క్రమం): ఇంద్రవర్మ (స్థాపకుడు అని భావిస్తారు) → మాధవ వర్మ → గోవింద వర్మ → మాధవ వర్మ (గొప్పవాడు) → విక్రమేంద్ర వర్మ I → ఇంద్రభట్టారక వర్మ → విక్రమేంద్ర వర్మ II → ... → మంచన్న భట్టారకుడు (చివరి రాజు అని భావిస్తారు). ఈ క్రమంపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.
• గోవింద వర్మ: తుమ్మలగూడెం శాసనం ప్రకారం ఆయన రాణి పరమమహాదేవి ఇంద్రపాలనగరంలో బౌద్ధ విహారం నిర్మించింది.

విష్ణుకుండినుల్లో అత్యంత గొప్ప రాజు మాధవ వర్మ (Madhava Varma). కొందరు చరిత్రకారులు ఆయనను మాధవ వర్మ II అని, మరికొందరు మాధవ వర్మ I అని పిలుస్తారు (వంశావళిపై భిన్నాభిప్రాయాల వల్ల). ఆయన కాలంలో విష్ణుకుండిన రాజ్యం గరిష్ఠ విస్తీర్ణానికి చేరింది.

• యాగాలు: 11 అశ్వమేధ యాగాలు, వేల సంఖ్యలో అగ్నిష్టోమ యాగాలు చేశాడని శాసనాలు చెబుతాయి. ఇది ఆయన శక్తికి, వైదిక భక్తికి గుర్తు.
• బిరుదులు:
  1. త్రికూటమలయాధిపతి (త్రికూట, మలయ పర్వతాల ప్రభువు)
  2. జనాశ్రయ (ప్రజలకు ఆశ్రయం ఇచ్చేవాడు)
• వాకాటక సంబంధం: ఆయన వాకాటక రాజవంశపు రాకుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు. దీనివల్ల ఉత్తరాన బలమైన మిత్రుడు దొరికాడు.
• వారి కుమారుడు విక్రమేంద్ర వర్మ I 'విష్ణుకుండి-వాకాటక వంశద్వయాలంకార' (రెండు వంశాలకు అలంకారం) అని చెప్పుకున్నాడు.
• శాసనాలు: పొలమూరు శాసనం (తూర్పు గోదావరి ప్రాంతం) జనాశ్రయ మాధవ వర్మది అని భావిస్తారు. ఇందులో గోదావరి తీరంలో భూదానం వివరాలు ఉన్నాయి.
• జనాశ్రయ ఛందోవిచితి: సంస్కృత ఛందస్సు గ్రంథం. ఆయన బిరుదు 'జనాశ్రయ' పేరుతో ఉంది కాబట్టి దీన్ని ఆయన కాలంతో / ఆయనతో ముడిపెడతారు (రచయితపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి).
• న్యాయ పాలన కథ: మాధవ వర్మ కుమారుని రథం కింద ఒక వృద్ధురాలి కొడుకు చనిపోయాడు. రాజు తన సొంత కుమారుడికే మరణశిక్ష విధించాడని, దానికి మెచ్చి దుర్గాదేవి కనకవర్షం కురిపించిందని విజయవాడ (ఇంద్రకీలాద్రి) స్థానిక కథ. ఇది చారిత్రక ఆధారం లేని జానపద కథ, కానీ ఆయన న్యాయబుద్ధిని చూపుతుంది.

మాధవ వర్మ తర్వాత విష్ణుకుండిన రాజ్యం క్రమంగా బలహీనపడింది. ఉత్తరాన కళింగ గంగులు, దక్షిణాన పల్లవులు, పశ్చిమాన బాదామి చాళుక్యులు ఒత్తిడి తెచ్చారు. చివరకు బాదామి చాళుక్యులు వేంగిని ఆక్రమించడంతో విష్ణుకుండినుల పాలన ముగిసింది.

• విక్రమేంద్ర వర్మ I: మాధవ వర్మ, వాకాటక రాకుమార్తెల కుమారుడు. 'విష్ణుకుండి-వాకాటక వంశద్వయాలంకార' బిరుదు. ఆయన పాలన తక్కువ కాలం అని భావిస్తారు.
• ఇంద్రభట్టారక వర్మ:
  1. అనేక ఘటికలు (Ghatikas – వైదిక విద్యా సంస్థలు) స్థాపించాడని శాసనాలు చెబుతాయి.
  2. కళింగ గంగ రాజుతో యుద్ధం చేశాడు. ఆ యుద్ధంలో ఓడిపోయి ఉండవచ్చని కొందరు భావిస్తారు.
• విక్రమేంద్ర వర్మ II:
  1. చిక్కుళ్ల శాసనం వేయించాడు. ఇందులో 'లెందులూరు' (దెందులూరు) నుంచి దానం ఇచ్చినట్లు ఉంది.
  2. రాజ్యాన్ని కొంత నిలబెట్టే ప్రయత్నం చేశాడు.
• పల్లవ సంబంధాలు: దక్షిణాన కాంచీపుర పల్లవులతో విష్ణుకుండినులకు తరచూ యుద్ధాలు జరిగాయి. కృష్ణా దక్షిణ ప్రాంతం కోసం ఈ పోరు సాగింది.
• చాళుక్య దాడి, పతనం:
  1. బాదామి చాళుక్య రాజు పులకేశి II వేంగిని ఆక్రమించాడు.
  2. సుమారు క్రీ.శ. 624లో ఆయన సోదరుడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు వేంగిలో తూర్పు చాళుక్య (వేంగి చాళుక్య) వంశాన్ని స్థాపించాడు.
  3. చివరి విష్ణుకుండిన రాజు మంచన్న భట్టారకుడు అని భావిస్తారు.
• వారసత్వం: విష్ణుకుండినుల కాలంలో వైదిక మత పునరుద్ధరణ, సంస్కృత విద్య, గుహాలయ నిర్మాణం బలపడ్డాయి.

విష్ణుకుండినుల కాలానికి చెందినవిగా భావించే రాతి గుహాలయాలు (Rock-cut cave temples) కృష్ణా నది ఒడ్డున విజయవాడ చుట్టుపక్కల ఉన్నాయి. ఆంధ్రలో హిందూ గుహాలయ వాస్తుకళకు ఇవి తొలి ఉదాహరణలు.

కొన్ని గుహలు మొదట బౌద్ధ విహారాలుగా మొదలై తర్వాత హిందూ ఆలయాలుగా మారాయని భావిస్తారు.

• ఉండవల్లి గుహలు (Undavalli Caves):
  1. స్థానం: కృష్ణా నది దక్షిణ ఒడ్డున, విజయవాడకు ఎదురుగా, గుంటూరు జిల్లా (అమరావతి రాజధాని ప్రాంతం దగ్గర).
  2. ప్రధాన గుహ నాలుగు అంతస్తుల (4-storey) రాతి నిర్మాణం.
  3. ఇక్కడి ప్రత్యేకత – ఒకే రాతిలో చెక్కిన పెద్ద శయన విష్ణువు (అనంతశయన విష్ణు) విగ్రహం.
  4. సుమారు క్రీ.శ. 5వ – 7వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మాణం అని భావిస్తారు.
• మొగల్రాజపురం గుహలు (Mogalrajapuram Caves):
  1. స్థానం: విజయవాడ నగరంలో.
  2. చిన్న గుహాలయాలు; నటరాజ, అర్ధనారీశ్వర, వినాయక శిల్పాలు ఉన్నాయి.
  3. దక్షిణ భారతదేశంలో తొలి నటరాజ శిల్పాల్లో ఒకటి ఇక్కడ ఉందని చెబుతారు.
• అక్కన్న మాదన్న గుహలు: విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రి కొండ పాదాన ఉన్నాయి. ఇవి కూడా విష్ణుకుండినుల కాలానివే అని భావిస్తారు. 17వ శతాబ్దంలో గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీ మంత్రులు అక్కన్న, మాదన్నల పేర్లు తర్వాత వీటికి వచ్చాయి.
• మతం: విష్ణుకుండినులు శైవ, వైష్ణవ దేవతలను ఆరాధించారు. తొలి దశలో బౌద్ధం పట్ల అభిమానం (గోవింద వర్మ రాణి విహారం), తర్వాత పూర్తిగా వైదిక మత పునరుద్ధరణ కనిపిస్తుంది.