1. డ్రైనేజీ అంటే ఏమిటి – పరివాహక ప్రాంతం, జల విభాజకం, నదుల రెండు వర్గాలు (Drainage, Basin, Water Divide)
ఒక ప్రాంతంలోని నదీ వ్యవస్థను డ్రైనేజీ (Drainage) అంటారు. వేర్వేరు దిక్కుల నుంచి వచ్చే చిన్న ప్రవాహాలు కలిసి ప్రధాన నదిగా ఏర్పడతాయి; ఆ నది చివరికి సరస్సు, సముద్రం లేదా మహాసముద్రం వంటి పెద్ద నీటి ప్రదేశంలో కలుస్తుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- పరివాహక ప్రాంతం (Drainage basin): ఒకే నదీ వ్యవస్థ నీటిని తీసుకునే ప్రాంతం.
- జల విభాజకం (Water divide):
- పర్వతం లేదా ఎత్తైన ఉన్నత భూమి రెండు పరివాహక ప్రాంతాలను వేరు చేస్తుంది
- అలాంటి ఎత్తైన ప్రాంతాన్ని జల విభాజకం అంటారు.
- ప్రపంచంలో అతిపెద్ద పరివాహక ప్రాంతం అమెజాన్ నదిది.
- భారత నదీ వ్యవస్థలను ఉపశమన స్వరూపాలు (Relief features) నియంత్రిస్తాయి. అందువల్ల భారత నదులు రెండు ప్రధాన వర్గాలు: హిమాలయ నదులు (Himalayan rivers), ద్వీపకల్ప నదులు (Peninsular rivers).
- ఈ రెండు వర్గాలు వేర్వేరు భౌతిక ప్రాంతాల నుంచి పుట్టడమే కాక అనేక విధాలుగా భిన్నంగా ఉంటాయి.
- జల విభాజకానికి ఉదాహరణలు:
- ఉత్తర భారతంలో అంబాలా సింధు – గంగా నదీ వ్యవస్థల మధ్య జల విభాజకంపై ఉంది
- ద్వీపకల్పంలో పశ్చిమ కనుమలు ప్రధాన జల విభాజకం.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇంటి కప్పుపై శిఖరం రేఖ వద్ద పడిన వాన నీరు ఇరువైపులా జారిపోతుంది. ఆ శిఖరం రేఖ జల విభాజకం; ప్రతి వైపు నీరు చేరే వాలు పరివాహక ప్రాంతం.
2. హిమాలయ నదులు – ద్వీపకల్ప నదుల మధ్య తేడాలు (Himalayan vs Peninsular Rivers)
హిమాలయ నదులు, ద్వీపకల్ప నదులు రెండూ పుట్టిన ప్రాంతాలే కాక స్వభావంలోనూ చాలా భిన్నం. ఈ తేడాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.
హిమాలయ నదుల లక్షణాలు
- చాలా హిమాలయ నదులు సంవత్సరమంతా ప్రవహించేవి (Perennial). వీటికి వర్షపు నీటితో పాటు ఎత్తైన పర్వతాలపై మంచు కరిగిన నీరు కూడా వస్తుంది.
- రెండు ప్రధాన హిమాలయ నదులైన సింధు, బ్రహ్మపుత్ర పర్వత శ్రేణులకు ఉత్తరం నుంచి పుట్టాయి
- పర్వతాలను చీల్చుకుని లోతైన లోయలు (గార్జ్‌లు – Gorges) ఏర్పరిచాయి.
- ఇవి మూలం నుంచి సముద్రం వరకు చాలా పొడవైన మార్గంలో ప్రవహిస్తాయి.
- ఎగువ ప్రవాహంలో తీవ్రమైన క్రమక్షయం (Erosion) చేసి ఎక్కువ ఇసుక, ఒండ్రు మట్టిని మోసుకొస్తాయి.
- మధ్య, దిగువ ప్రవాహాల్లో మెండర్లు (Meanders), ఆక్స్‌బో సరస్సులు వంటి నిక్షేపణ స్వరూపాలు (Depositional features) ఏర్పరుస్తాయి
- చక్కగా అభివృద్ధి చెందిన డెల్టాలు ఉంటాయి.
ద్వీపకల్ప నదుల లక్షణాలు
- ఎక్కువ నదులు రుతు సంబంధమైనవి (Seasonal) – ప్రవాహం వర్షంపై ఆధారపడుతుంది. పొడి కాలంలో పెద్ద నదుల్లో కూడా నీరు తగ్గుతుంది.
- హిమాలయ నదుల కంటే వీటి ప్రవాహ మార్గాలు పొట్టివి, లోతు తక్కువ.
- కొన్ని నదులు మధ్య ఎత్తైన భూముల (Central highlands) నుంచి పుట్టి పశ్చిమం వైపు ప్రవహిస్తాయి (నర్మద, తాపి).
- చాలా ద్వీపకల్ప నదులు పశ్చిమ కనుమల్లో పుట్టి బంగాళాఖాతం వైపు ప్రవహిస్తాయి.
3. సింధు నదీ వ్యవస్థ – ఉపనదులు, సింధు జలాల ఒప్పందం (Indus River System)
సింధు నది టిబెట్‌లో మానస సరోవరం దగ్గర పుట్టి పశ్చిమం వైపు ప్రవహించి లద్దాఖ్ వద్ద భారతదేశంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ భాగంలో అందమైన గార్జ్ ఏర్పరుస్తుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- కశ్మీర్ ప్రాంతంలో కలిసే ఉపనదులు: జస్కార్ (Zaskar), నుబ్రా (Nubra), ష్యోక్ (Shyok), హుంజా (Hunza).
- సింధు బాల్టిస్తాన్, గిల్గిత్ గుండా ప్రవహించి అటోక్ (Attock) వద్ద పర్వతాల నుంచి బయటకు వస్తుంది.
- సట్లెజ్, బియాస్, రావి, చినాబ్, ఝీలం నదులు కలిసి పాకిస్తాన్‌లోని మిథన్‌కోట్ (Mithankot) దగ్గర సింధులో కలుస్తాయి.
- ఆ తర్వాత దక్షిణంగా ప్రవహించి కరాచీకి తూర్పున అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది.
- సింధు మైదానం వాలు చాలా తక్కువ.
- మొత్తం పొడవు 2900 కి.మీ.
- ప్రపంచంలోని పొడవైన నదుల్లో ఒకటి.
- సింధు పరివాహక ప్రాంతంలో మూడో వంతు కంటే కొంచెం ఎక్కువ భాగం భారతదేశంలో (లద్దాఖ్, జమ్మూ కశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, పంజాబ్) ఉంది
- మిగతాది పాకిస్తాన్‌లో.
- సింధు జలాల ఒప్పందం (Indus Water Treaty, 1960): దీని నిబంధనల ప్రకారం సింధు వ్యవస్థ మొత్తం నీటిలో భారతదేశం 20 శాతం మాత్రమే ఉపయోగించుకోగలదు. ఈ నీటిని పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్‌లోని దక్షిణ, పశ్చిమ భాగాల సాగుకు వాడతారు.
4. గంగా నదీ వ్యవస్థ – పుట్టుక, ఉపనదులు, వాలు, నమామి గంగే (Ganga River System)
గంగా నది ప్రధాన శాఖ అయిన భాగీరథి (Bhagirathi)కి గంగోత్రి హిమానీనదం (Gangotri Glacier) నీరిస్తుంది. ఉత్తరాఖండ్‌లోని దేవప్రయాగ (Devaprayag) వద్ద అలకనంద దానిలో కలుస్తుంది. హరిద్వార్ (Haridwar) వద్ద గంగా పర్వతాల నుంచి మైదానంలోకి వస్తుంది.
ఉపనదులు
- హిమాలయాల నుంచి: యమున, ఘాఘరా, గండక్, కోసి. యమున యమునోత్రి హిమానీనదంలో పుట్టి గంగకు సమాంతరంగా ప్రవహించి అలహాబాద్ (ప్రయాగరాజ్) వద్ద కుడి ఒడ్డు ఉపనదిగా కలుస్తుంది.
- ఘాఘరా, గండక్, కోసి నేపాల్ హిమాలయాల్లో పుడతాయి. ఇవి ప్రతి సంవత్సరం ఉత్తర మైదానాల్లో కొంత భాగాన్ని ముంచి ప్రాణ, ఆస్తి నష్టం కలిగిస్తాయి
- అయితే నేలను సారవంతం చేసి వ్యవసాయానికి మేలు చేస్తాయి.
- ద్వీపకల్ప ఎత్తైన భూముల నుంచి: చంబల్, బెట్వా, సోన్. ఇవి పాక్షిక శుష్క ప్రాంతాల్లో పుడతాయి, పొట్టి మార్గం, తక్కువ నీరు.
దిగువ ప్రవాహం
- గంగా తూర్పు వైపు పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని ఫరక్కా (Farakka) వరకు ప్రవహిస్తుంది
- ఇది గంగా డెల్టా ఉత్తర కొన. ఇక్కడ నది రెండుగా చీలుతుంది: పాయ అయిన భాగీరథి–హుగ్లీ దక్షిణంగా డెల్టా మైదానం గుండా బంగాళాఖాతానికి
- ప్రధాన ప్రవాహం బంగ్లాదేశ్‌లోకి వెళ్లి బ్రహ్మపుత్రతో కలిసి మేఘన (Meghna) అవుతుంది. ఇవి కలిసి ఏర్పరచిన డెల్టా సుందర్‌బన్ డెల్టా.
- సుందర్‌బన్ పేరు మార్ష్ భూముల్లో బాగా పెరిగే సుందరి చెట్టు నుంచి వచ్చింది
- ఇది ప్రపంచంలో అతిపెద్ద, వేగంగా పెరిగే డెల్టా
- రాయల్ బెంగాల్ టైగర్ నివాసం.
- గంగా పొడవు 2500 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ.
- అంబాలా నుంచి సుందర్‌బన్ వరకు మైదానం సుమారు 1800 కి.మీ.
- ఈ దూరంలో వాలు తగ్గుదల కేవలం 300 మీ. – అంటే ప్రతి 6 కి.మీ.కు 1 మీటరు. అందుకే నది పెద్ద మెండర్లు ఏర్పరుస్తుంది.
- నమామి గంగే (Namami Gange): కాలుష్య నివారణ, గంగ పరిరక్షణ, పునరుజ్జీవనం కోసం జూన్ 2014లో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆమోదించిన సమగ్ర పరిరక్షణ మిషన్ ('ఫ్లాగ్‌షిప్' కార్యక్రమం).
5. బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థ – ప్రవాహ మార్గం, వరదలు, అల్లిక కాలువలు (Brahmaputra River System)
బ్రహ్మపుత్ర టిబెట్‌లో మానస సరోవరానికి తూర్పున, సింధు, సట్లెజ్ నదుల మూలాలకు చాలా దగ్గరగా పుడుతుంది. ఇది సింధు కంటే కొంచెం పొడవైనది; దీని ప్రవాహ మార్గంలో ఎక్కువ భాగం భారతదేశం బయటే ఉంది.
ముఖ్య విషయాలు
- టిబెట్‌లో హిమాలయాలకు సమాంతరంగా తూర్పు వైపు ప్రవహిస్తుంది.
- నామ్చా బర్వా (Namcha Barwa, 7757 మీ.) శిఖరం వద్ద 'U' ఆకారపు మలుపు తిరిగి గార్జ్ ద్వారా అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో ప్రవేశిస్తుంది. ఇక్కడ దీని పేరు దిహాంగ్ (Dihang).
- దిబాంగ్, లోహిత్, ఇంకా అనేక ఉపనదులు కలిసి అస్సాంలో బ్రహ్మపుత్రగా ఏర్పడుతుంది.
- పేర్లు: టిబెట్‌లో సాంగ్‌పో (Tsang Po), బంగ్లాదేశ్‌లో జమున (Jamuna).
- టిబెట్ భాగం: చల్లని, పొడి ప్రాంతం కాబట్టి ఇక్కడ నీటి పరిమాణం తక్కువ, ఒండ్రు కూడా తక్కువ. భారతదేశంలో అధిక వర్షపాత ప్రాంతం గుండా వెళ్తుంది కాబట్టి నీరు, ఒండ్రు రెండూ చాలా ఎక్కువ.
- అస్సాంలో మొత్తం ప్రవాహంలో అల్లిక కాలువలు (Braided channel) ఉండి, అనేక నదీ ద్వీపాలు (Riverine islands) ఏర్పడతాయి. బ్రహ్మపుత్ర ఏర్పరిచిన మాజులి (Majuli) ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నదీ ద్వీపం (పుస్తకంలో పేరు లేకుండా ప్రశ్నగా ఉంది
- పేరు బయటి సమాచారం).
- ప్రతి వర్షాకాలంలో నది ఒడ్డులు దాటి అస్సాం, బంగ్లాదేశ్‌లో వరదలతో తీవ్ర నష్టం కలిగిస్తుంది.
- ఇతర ఉత్తర భారత నదులకు భిన్నంగా నది గర్భంలో భారీగా ఒండ్రు పేరుకుని నేల మట్టం పెరుగుతుంది
- అందువల్ల నది తరచూ మార్గం మార్చుకుంటుంది.
6. ద్వీపకల్ప నదులు – తూర్పు, పశ్చిమ ప్రవాహాలు; నర్మద, తాపి, పశ్చిమ తీర నదులు (Peninsular Rivers: Narmada, Tapi)
ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో ప్రధాన జల విభాజకం పశ్చిమ కనుమలు; ఇవి పశ్చిమ తీరానికి దగ్గరగా ఉత్తరం నుంచి దక్షిణానికి సాగుతాయి.
తూర్పు – పశ్చిమ ప్రవాహాలు
- మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి వంటి ప్రధాన నదులు తూర్పున ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి
- ముఖద్వారం వద్ద డెల్టాలు ఏర్పరుస్తాయి.
- పశ్చిమ కనుమలకు పశ్చిమాన అనేక చిన్న ప్రవాహాలు ఉన్నాయి.
- పశ్చిమాన ప్రవహిస్తూ ఈస్చ్యూరీలు (Estuaries) ఏర్పరిచే పొడవైన నదులు నర్మద, తాపి మాత్రమే.
- ద్వీపకల్ప నదుల పరివాహక ప్రాంతాలు సాపేక్షంగా చిన్నవి.
నర్మద పరివాహక ప్రాంతం
- మధ్యప్రదేశ్‌లోని అమర్‌కంటక్ (Amarkantak) కొండల్లో పుట్టి, భ్రంశం (Faulting) వల్ల ఏర్పడిన రిఫ్ట్ లోయలో పశ్చిమం వైపు ప్రవహిస్తుంది.
- జబల్‌పూర్ దగ్గర లోతైన గార్జ్‌లో 'మార్బుల్ రాక్స్' (Marble rocks), నది ఎత్తైన రాళ్లపై నుంచి దూకే 'ధువాధార్ జలపాతం' (Dhuadhar falls) ప్రసిద్ధ ప్రదేశాలు.
- ఉపనదులన్నీ చాలా చిన్నవి
- చాలా నదులు ప్రధాన ప్రవాహంలో లంబకోణంలో కలుస్తాయి.
- పరివాహక ప్రాంతం మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్‌లలో. మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 'నమామి దేవి నర్మదే' పథకంతో నర్మద సంరక్షణ మిషన్ చేపట్టింది.
తాపి పరివాహక ప్రాంతం
- మధ్యప్రదేశ్‌లోని బేతుల్ జిల్లాలో సాత్పురా శ్రేణుల్లో పుడుతుంది.
- నర్మదకు సమాంతరంగా రిఫ్ట్ లోయలోనే ప్రవహిస్తుంది కానీ పొడవు చాలా తక్కువ.
- పరివాహక ప్రాంతం మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్, మహారాష్ట్రలలో.
పశ్చిమ తీర నదులు
- పశ్చిమ కనుమలకు, అరేబియా సముద్రానికి మధ్య తీర మైదానం చాలా ఇరుకు
- అందుకే తీర నదులు పొట్టివి.
- ముఖ్యమైనవి: సబర్మతి, మహి, భారతపుళ, పెరియార్.
7. గోదావరి, మహానది పరివాహక ప్రాంతాలు (Godavari and Mahanadi Basins)
ద్వీపకల్పంలోని ప్రధాన తూర్పు ప్రవాహ నదుల్లో గోదావరి, మహానది ముఖ్యమైనవి.
గోదావరి
- ద్వీపకల్పంలో అతిపెద్ద నది
- మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లాలో పశ్చిమ కనుమల వాలుల్లో పుడుతుంది.
- పొడవు సుమారు 1500 కి.మీ.
- బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. ద్వీపకల్ప నదుల్లో దీని పరివాహక ప్రాంతమూ అతి పెద్దది.
- పరివాహక ప్రాంతంలో సుమారు 50 శాతం మహారాష్ట్రలో ఉంది
- ఇంకా మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్ (తెలంగాణ కూడా – తెలంగాణ ఏర్పాటు తర్వాత) భాగాలను కలుపుకుంటుంది.
- ఉపనదులు: పూర్ణా, వార్ధా, ప్రాణహిత, మంజీరా, వైన్‌గంగా, పెన్‌గంగా. చివరి మూడు (ప్రాణహిత, వైన్‌గంగా, పెన్‌గంగా) చాలా పెద్ద ఉపనదులు.
- పొడవు, విస్తీర్ణం వల్ల దీనిని దక్షిణ గంగ (Dakshin Ganga) అంటారు.
మహానది
- ఛత్తీస్‌గఢ్ ఎత్తైన భూముల్లో పుట్టి ఒడిశా గుండా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.
- నది పొడవు సుమారు 860 కి.మీ.
- పరివాహక ప్రాంతాన్ని పంచుకునే రాష్ట్రాలు: మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, ఒడిశా.
8. కృష్ణా, కావేరి, ఇతర తూర్పు ప్రవాహ నదులు – శివసముద్రం జలపాతం (Krishna, Kaveri and Other Rivers)
కృష్ణా, కావేరి దక్షిణ భారతంలో డెల్టాలు ఏర్పరిచే ముఖ్య నదులు.
కృష్ణా
- మహాబలేశ్వర్ (Mahabaleshwar) దగ్గర ఒక ఊట నుంచి పుట్టి సుమారు 1400 కి.మీ. ప్రవహించి బంగాళాఖాతం చేరుతుంది.
- ఉపనదులు: తుంగభద్ర, కొయినా, ఘటప్రభ, మూసీ, భీమా.
- పరివాహక ప్రాంతాన్ని పంచుకునే రాష్ట్రాలు: మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ (తెలంగాణ కూడా – 2014 తర్వాత).
కావేరి
- పశ్చిమ కనుమల్లోని బ్రహ్మగిరి శ్రేణిలో పుట్టి తమిళనాడులో కడలూరుకు దక్షిణంగా బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.
- మొత్తం పొడవు సుమారు 760 కి.మీ.
- ముఖ్య ఉపనదులు: అమరావతి, భవాని, హేమావతి, కబిని.
- పరివాహక ప్రాంతం కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడులలో.
- శివసముద్రం జలపాతం (Shivasamudram Falls): భారతదేశంలో రెండో అతిపెద్ద జలపాతాన్ని కావేరి ఏర్పరుస్తుంది. ఇక్కడ ఉత్పత్తయ్యే జలవిద్యుత్తు మైసూరు, బెంగళూరు, కోలార్ బంగారు గనుల (Kolar Gold Field) ప్రాంతానికి సరఫరా అవుతుంది.
ఇతర తూర్పు ప్రవాహ చిన్న నదులు
- దామోదర్, బ్రాహ్మణి, బైతరిణి, సుబర్ణరేఖ – ఇవి తూర్పు వైపు ప్రవహించే ముఖ్యమైన చిన్న నదులు.
9. సరస్సులు – ఏర్పడే విధానాలు, రకాలు, ప్రసిద్ధ సరస్సులు (Lakes: Types and Formation)
భారతదేశంలో అనేక సరస్సులు ఉన్నాయి; అవి పరిమాణంలో, లక్షణాల్లో భిన్నంగా ఉంటాయి. అత్యంత విస్తారమైన సరస్సులను సముద్రాలు అంటారు – ఉదా: కాస్పియన్, డెడ్, ఆరల్ సముద్రాలు.
ముఖ్య విషయాలు
- చాలా సరస్సులు శాశ్వతమైనవి. కొన్ని వర్షాకాలంలో మాత్రమే నీరు ఉంటాయి – పాక్షిక శుష్క ప్రాంతాల్లో అంతర్గత ప్రవాహ (Inland drainage) పరివాహక ప్రాంతాల్లోని సరస్సులు ఇలాంటివి (రుతు సరస్సులు).
- ఏర్పడే విధానాలు:
- హిమానీనదాలు, మంచు పలకల చర్య
- గాలి
- నది చర్య
- మానవ కార్యకలాపాలు.
- ఆక్స్‌బో సరస్సు (Ox-bow lake): మైదానంలో వంకర్లు తిరిగే నది వంపు భాగం తెగిపోయి ఏర్పడుతుంది.
- లగూన్‌లు (Lagoons): తీర ప్రాంతాల్లో ఇసుక దిబ్బలు (Spits, bars) వల్ల ఏర్పడతాయి – చిల్కా, పులికాట్, కొల్లేరు సరస్సులు.
- ఉప్పునీటి సరస్సు:
- రాజస్థాన్‌లోని సాంభార్ సరస్సు
- ఇక్కడి నీటితో ఉప్పు తయారు చేస్తారు
- అంతర్గత ప్రవాహ ప్రాంతంలోని రుతు సరస్సు.
- హిమాలయ మంచినీటి సరస్సులు: ఎక్కువ మంచినీటి సరస్సులు హిమాలయ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి, ఇవి హిమానీనద మూలం – హిమానీనదాలు గుంటను తవ్వగా అది కరిగిన మంచుతో నిండింది.
- వూలర్ సరస్సు (Wular, జమ్మూ కశ్మీర్):
- భూగర్భ చలనం (Tectonic activity) వల్ల ఏర్పడింది
- భారతదేశంలో అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు.
- ఇతర ముఖ్య మంచినీటి సరస్సులు: దాల్ (Dal), భీమ్‌తాల్, నైనిటాల్, లోక్తాక్, బరాపాని.
- కృత్రిమ సరస్సులు: జలవిద్యుత్ కోసం నదులపై ఆనకట్టలు కట్టడం వల్ల ఏర్పడినవి – ఉదా: గురు గోవింద్ సాగర్ (భాక్రా నంగల్ ప్రాజెక్టు).
10. సరస్సుల ఉపయోగాలు & మంచినీటి గణాంకాలు (Importance of Lakes, Freshwater Facts)
సరస్సులు పర్యాటకంగా ఆకర్షణ కావడమే కాక మనుషులకు అనేక విధాలుగా ఉపయోగపడతాయి. శ్రీనగర్ (దాల్ సరస్సు, హౌస్‌బోట్లు, షికారాలు), నైనిటాల్ వంటి ప్రదేశాల ఆకర్షణకు సరస్సులే కారణం.
సరస్సుల ప్రయోజనాలు
- నది ప్రవాహాన్ని నియంత్రిస్తాయి:
- భారీ వర్షాల్లో వరదలను నిరోధిస్తాయి
- పొడి కాలంలో నీటి ప్రవాహాన్ని సమానంగా నిలుపుతాయి.
- జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తికి ఉపయోగపడతాయి.
- పరిసర ప్రాంతాల వాతావరణాన్ని మితపరుస్తాయి.
- జలచర పర్యావరణ వ్యవస్థను (Aquatic ecosystem) కాపాడతాయి.
- ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని పెంచుతాయి, పర్యాటకం, వినోదం (పడవ ప్రయాణం, ఈత, నీటి క్రీడలు) అందిస్తాయి.
ప్రపంచ నీటి గణాంకాలు (పుస్తకం)
- భూమి ఉపరితలంలో 71 శాతం నీటితో కప్పబడి ఉంది
- అయితే ఆ నీటిలో 97 శాతం ఉప్పునీరు.
- మిగిలిన 3 శాతం మంచినీటిలో మూడింట మూడు వంతులు మంచు రూపంలో బందీగా ఉంది.
కార్యకలాపం ఫలితం: సరస్సులను సహజ, కృత్రిమం అని విభజించవచ్చు (పుస్తక వ్యాయామంలో):
- సహజ సరస్సులు:
- వూలర్, దాల్, నైనిటాల్, భీమ్‌తాల్, లోక్తాక్, చిల్కా, సాంభార్, పులికాట్. (బరాపాని/ఉమియమ్ సరస్సు మేఘాలయలో ఉమియమ్ నదికి ఆనకట్ట కట్టి ఏర్పరచిన కృత్రిమ జలాశయం
- పాఠ్యపుస్తకం దీన్ని సరస్సుల జాబితాలో చూపినా అది సహజ సరస్సు కాదు.)
- మానవ నిర్మిత: గురు గోవింద్ సాగర్, రాణా ప్రతాప్ సాగర్, నిజాం సాగర్, నాగార్జున సాగర్, హీరాకుడ్.
11. ఆర్థిక వ్యవస్థలో నదుల పాత్ర, నదీ కాలుష్యం, గంగా కార్యాచరణ ప్రణాళిక – NRCP (Rivers, Pollution, Action Plans)
చరిత్ర అంతటా నదులకు మౌలిక ప్రాధాన్యం ఉంది. నదీ జలం మానవ కార్యకలాపాలకు అవసరమైన ప్రాథమిక సహజ వనరు. అందుకే ప్రాచీన కాలం నుంచే నదీ తీరాలు ప్రజలను ఆకర్షించాయి; ఆ నివాసాలే ఇప్పుడు పెద్ద నగరాలయ్యాయి.
నదుల ఆర్థిక ప్రయోజనాలు
- నీటిపారుదల (Irrigation), నౌకా రవాణా (Navigation), జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తికి ఉపయోగం.
- భారతదేశంలో ఎక్కువ మందికి వ్యవసాయమే ప్రధాన జీవనాధారం కాబట్టి నదులకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం.
నదీ కాలుష్యం (River Pollution)
- గృహ, పురపాలక, పారిశ్రామిక, వ్యవసాయ అవసరాల కోసం నదుల నుంచి నీటి డిమాండ్ పెరగడం వల్ల ఎక్కువ నీరు తోడబడి నదుల ప్రవాహ పరిమాణం తగ్గుతోంది.
- మరోవైపు శుద్ధి చేయని మురుగు నీరు, పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు నదుల్లో కలుస్తున్నాయి
- దీంతో నీటి నాణ్యతతో పాటు నది స్వయం శుద్ధి సామర్థ్యం (Self-cleansing capacity) కూడా దెబ్బతింటోంది.
- తగినంత ప్రవాహం ఉంటే గంగా నీరు పెద్ద నగరాల నుంచి 20 కి.మీ. లోపల కాలుష్య భారాన్ని కరిగించి శోషించుకోగలదు. పట్టణీకరణ, పారిశ్రామికీకరణ పెరగడంతో అది జరగక చాలా నదుల్లో కాలుష్యం పెరిగింది.
కార్యాచరణ ప్రణాళికలు
- గంగా కార్యాచరణ ప్రణాళిక (Ganga Action Plan – GAP):
- 1985లో ప్రారంభం
- దేశంలో నదుల శుద్ధి కార్యక్రమానికి నాంది.
- జాతీయ నదీ సంరక్షణ ప్రణాళిక (NRCP): 1995లో GAPని ఇతర నదులకూ విస్తరించారు. లక్ష్యం: కాలుష్య నివారణ పనుల ద్వారా దేశంలో ప్రధాన నీటి వనరులైన నదుల నీటి నాణ్యత మెరుగుపరచడం.
- నమామి గంగే: జూన్ 2014.
12. అధ్యాయ ప్రశ్నల్లోని ముఖ్య వాస్తవాలు & మ్యాప్ నైపుణ్యాలు (Exercise Facts and Map Skills)
అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాల్లో అడిగిన అంశాల సారాంశం ఇది (సమాధానాలు పాఠ్యాంశం ఆధారంగా).
బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నల సారాంశం
- కొన్ని సరస్సుల్లో వర్షాకాలంలో మాత్రమే నీరు ఉండటానికి కారణం: అవి రుతు సరస్సులు (Seasonal lakes).
- నర్మద నది మూలం: అమర్‌కంటక్.
- ఉప్పునీటి సరస్సు: సాంభార్ (దాల్, వూలర్, గోబింద్ సాగర్ మంచినీటివి).
- ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో అత్యంత పొడవైన నది: గోదావరి.
- రిఫ్ట్ లోయలో ప్రవహించే నది: తాపి (నర్మదతో పాటు).
చిన్న ప్రశ్నల సారాంశం
- జల విభాజకం:
- రెండు పరివాహక ప్రాంతాలను వేరు చేసే ఎత్తైన ప్రాంతం
- ఉదా: పశ్చిమ కనుమలు, అంబాలా.
- భారతదేశంలో అతిపెద్ద నదీ పరివాహక ప్రాంతం: గంగా (పుస్తకం బయటి సమాచారం).
- సింధు:
- టిబెట్‌లో మానస సరోవరం దగ్గర
- గంగా: గంగోత్రి హిమానీనదం నుంచి భాగీరథి రూపంలో.
- గంగ రెండు శీర్షప్రవాహాలు (Headstreams): భాగీరథి, అలకనంద – ఉత్తరాఖండ్‌లోని దేవప్రయాగ వద్ద కలిసి గంగ అవుతుంది.
- టిబెట్‌లో బ్రహ్మపుత్ర ఒండ్రు తక్కువ ఎందుకంటే: అది చల్లని, పొడి ప్రాంతం కాబట్టి నీటి పరిమాణం, ఒండ్రు తక్కువ.
- లోయ (Trough) ద్వారా ప్రవహించే రెండు ద్వీపకల్ప నదులు: నర్మద, తాపి.
- నదులు, సరస్సుల ఆర్థిక ప్రయోజనాలు: నీటిపారుదల, జలవిద్యుత్, నౌకా రవాణా, వరద నియంత్రణ, పర్యాటకం.
ఇతర అంశాలు
- నదుల ప్రాముఖ్యత: దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు నీటిపారుదల, రవాణా, విద్యుత్, నివాసాలకు ఆధారం.
- మ్యాప్ నైపుణ్యం (నదులు): గంగా, సట్లెజ్, దామోదర్, కృష్ణా, నర్మద, తాపి, మహానది, బ్రహ్మపుత్ర.
- మ్యాప్ నైపుణ్యం (సరస్సులు): చిల్కా, సాంభార్, వూలర్, పులికాట్, కొల్లేరు.
- ప్రాజెక్టు ప్రశ్నల్లోని కొన్ని ముఖ్య సూచనలు:
- బియాస్ మూలం బియాస్ కుండ్ (రోహ్‌తాంగ్ కనుమ దగ్గర)
- నాగార్జున సాగర్ కృష్ణా నదిపై ప్రాజెక్టు
- దామోదర్ 'పశ్చిమ బెంగాల్ దుఃఖదాయని' (బయటి సమాచారం)
- తాపి బేతుల్ జిల్లాలో పుట్టి పశ్చిమంగా ప్రవహిస్తుంది.