భారతదేశంలో ఆహార భద్రత (Food Security in India)

ఆహార భద్రత అంటే అందరికీ, అన్ని వేళలా ఆహారం లభ్యత (Availability), అందుబాటు (Accessibility), కొనగలిగే శక్తి (Affordability) ఉండటం. ఆహారం గాలి పీల్చడం అంత అవసరం; కానీ ఆహార భద్రత అంటే కేవలం రెండు పూటల భోజనం దొరకడం కాదు, అంతకన్నా విస్తృతమైన భావన.

• పాఠం సారాంశం: ఉత్పత్తి లేదా పంపిణీలో సమస్య వచ్చినప్పుడు పేద కుటుంబాలే ముందుగా ఆహార అభద్రతకు గురవుతాయి. ఆహార భద్రత ప్రజాపంపిణీ వ్యవస్థ (PDS)పై, అలాగే ముప్పు వచ్చినప్పుడు ప్రభుత్వం చూపే అప్రమత్తత, చర్యలపై ఆధారపడుతుంది.
• మూడు కోణాలు:
  1. లభ్యత (Availability): దేశంలోని ఆహార ఉత్పత్తి + దిగుమతులు + గత సంవత్సరం ప్రభుత్వ గోదాములలో నిల్వ ఉన్న ధాన్యం.
  2. అందుబాటు (Accessibility): ఆహారం ప్రతి వ్యక్తికీ చేరువలో ఉండటం.
  3. కొనగలిగే శక్తి (Affordability): తన ఆహార అవసరాలకు తగిన, సురక్షితమైన, పోషకాహారాన్ని కొనగలిగేంత డబ్బు వ్యక్తికి ఉండటం.
• ఆహార భద్రత ఉన్నట్టు చెప్పాలంటే మూడు షరతులు:
  1. (1) అందరికీ సరిపడా ఆహారం ఉండాలి
  2. (2) అందరికీ ఆమోదయోగ్య నాణ్యత గల ఆహారాన్ని కొనే సామర్థ్యం ఉండాలి
  3. (3) ఆహారం పొందడానికి ఎలాంటి అడ్డంకీ ఉండకూడదు.
• అవగాహనలో మార్పు:
  1. 1970లలో ఆహార భద్రతను "ప్రాథమిక ఆహార పదార్థాల తగినంత సరఫరా అన్ని వేళలా లభ్యంగా ఉండటం"గా భావించారు (ఐక్యరాజ్యసమితి, 1975).
  2. అమర్త్యసేన్ (Amartya Sen) "ఆహారం పొందగలగడం" (Access) అనే కొత్త కోణాన్ని చేర్చారు. దీన్ని ఆయన హక్కులు (Entitlements) అన్నారు – అంటే ఒక వ్యక్తి స్వయంగా పండించగలిగేది, మార్కెట్లో మార్పిడి ద్వారా పొందగలిగేది, ప్రభుత్వం లేదా సమాజం ఇచ్చే సరఫరాలు – వీటన్నిటి కలయిక.
  3. 1995 ప్రపంచ ఆహార శిఖరాగ్ర సమావేశం (World Food Summit) ప్రకటన (FAO, 1996): వ్యక్తి, కుటుంబం, ప్రాంతం, దేశం, ప్రపంచ స్థాయిలలో ప్రజలందరికీ అన్ని వేళలా చురుకైన, ఆరోగ్యకరమైన జీవితానికి అవసరమైన తగినంత, సురక్షిత, పోషక ఆహారం భౌతికంగా, ఆర్థికంగా అందుబాటులో ఉన్నప్పుడు ఆహార భద్రత ఉన్నట్టు. ఆహారం పొందడం మెరుగవ్వాలంటే పేదరిక నిర్మూలన అవసరమని కూడా ఈ ప్రకటన గుర్తించింది.

సమాజంలో అత్యంత పేదలు దాదాపు ఎప్పుడూ ఆహార అభద్రతలో ఉంటారు. అయితే పేదరిక రేఖకు పైన ఉన్నవారు కూడా భూకంపం, అనావృష్టి (drought), వరద, సునామీ వంటి జాతీయ విపత్తు వస్తే, లేదా పంటలు విస్తృతంగా నాశనమై కరవు పరిస్థితి వస్తే ఆహార అభద్రతకు గురవుతారు.

విపత్తులో ఆహార భద్రత ఎలా దెబ్బతింటుంది (వరుస క్రమం)

• అనావృష్టి వంటి ప్రకృతి విపత్తు వల్ల మొత్తం ఆహారధాన్యాల ఉత్పత్తి తగ్గుతుంది.
• ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో ఆహార కొరత ఏర్పడుతుంది.
• కొరత వల్ల ధరలు పెరుగుతాయి.
• అధిక ధరల వద్ద కొందరు ఆహారాన్ని కొనలేరు.
• ఇలాంటి విపత్తు చాలా విస్తృత ప్రాంతంలో లేదా ఎక్కువ కాలం కొనసాగితే ఆకలి చావులకు (starvation) దారి తీయవచ్చు. భారీ స్థాయి ఆకలి కరవు (Famine)గా మారవచ్చు.

కరవు (Famine) లక్షణాలు

• ఆకలి వల్ల విస్తృతంగా మరణాలు సంభవించడం.
• కలుషిత నీరు, కుళ్లిన ఆహారం బలవంతంగా వాడటం వల్ల అంటువ్యాధులు (epidemics) వ్యాపించడం.
• ఆకలితో బలహీనపడి శరీర నిరోధక శక్తి తగ్గడం.

పాఠం తేల్చిన తీర్మానం: విపత్తులు, మహమ్మారులు (pandemics) వచ్చినప్పుడు కూడా అన్ని వేళలా ఆహారం అందేలా చూడటానికే దేశంలో ఆహార భద్రత అవసరం. ఉదాహరణగా కోవిడ్-19 మహమ్మారి ఆహార భద్రతపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపింది: ప్రజల రాకపోకలు, వస్తు సేవల కదలికలపై ఆంక్షలు ఆర్థిక కార్యకలాపాలను దెబ్బతీశాయి.

భారతదేశంలో జరిగిన అత్యంత వినాశకరమైన కరవు 1943 నాటి బెంగాల్ కరవు (Famine of Bengal). ఇది బెంగాల్ రాష్ట్రంలో ముప్పై లక్షల మందిని బలితీసుకుంది.

పట్టిక 4.1 – బెంగాల్ రాష్ట్రంలో బియ్యం ఉత్పత్తి (లక్షల టన్నులు) – పుస్తకంలోని వరుసలు

• 1938:
  1. ఉత్పత్తి 85
  2. దిగుమతులు, ఎగుమతులు లేవు
  3. మొత్తం లభ్యత 85.
• 1939:
  1. ఉత్పత్తి 79
  2. దిగుమతులు 4
  3. మొత్తం లభ్యత 83.
• 1940:
  1. ఉత్పత్తి 82
  2. దిగుమతులు 3
  3. మొత్తం లభ్యత 85.
• 1941:
  1. ఉత్పత్తి 68
  2. దిగుమతులు 2
  3. మొత్తం లభ్యత 70.
• 1942:
  1. ఉత్పత్తి 93
  2. ఎగుమతులు 1
  3. మొత్తం లభ్యత 92.
• 1943:
  1. ఉత్పత్తి 76
  2. దిగుమతులు 3
  3. మొత్తం లభ్యత 79.

(మూలం: అమర్త్యసేన్, 1981, పేజీ 61.)

పట్టిక నుంచి తీసే తీర్మానాలు

• మొత్తం లభ్యత అత్యధికంగా పడిపోయిన సంవత్సరం 1941 (85 నుంచి 70కి). కానీ ఆ సంవత్సరం కరవు రాలేదు.
• కరవు వచ్చిన 1943లో లభ్యత 79 లక్షల టన్నులు – అది 1941 కన్నా ఎక్కువే. అంటే కేవలం బియ్యం కొరత వల్లే బెంగాల్ కరవు వచ్చిందనే వాదాన్ని పట్టిక పూర్తిగా సమర్థించదు. ధరల పెరుగుదల వల్ల ప్రజలు కొనలేకపోవడం ప్రధాన కారణం.
• 1942తో పోలిస్తే 1943లో లభ్యత 13 లక్షల టన్నులు తగ్గింది (92 నుంచి 79).

ఎవరు ఎక్కువగా నష్టపోయారు: బియ్యం ధర విపరీతంగా పెరగడం వల్ల వ్యవసాయ కూలీలు, మత్స్యకారులు, రవాణా కార్మికులు, ఇతర తాత్కాలిక (casual) కార్మికులు ఎక్కువగా ప్రభావితమై, ఈ కరవులో మరణించినవారిలో అధికులయ్యారు.

తరువాతి పరిస్థితి: బెంగాల్ కరవు వంటిది భారతదేశంలో మళ్లీ జరగలేదు. అయినా నేటికీ దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో కరవు లాంటి పరిస్థితులు ఉన్నాయి; కొన్నిసార్లు ఆకలి చావులు సంభవిస్తున్నాయి.

పుస్తకంలోని చిత్రాల భావం: 1945లో సహాయ కేంద్రానికి చేరుకుంటున్న ఆకలి బాధితులు; 1943 కరవు సమయంలో బెంగాల్‌లోని చిట్టగాంగ్ జిల్లాలో తమ గ్రామాన్ని వదిలి వెళ్తున్న ఒక కుటుంబం.

భారతదేశంలో పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు ఆహార, పోషకాహార అభద్రతతో బాధపడుతున్నారు. వారిలో ఎక్కువగా ప్రభావితమయ్యే వర్గాలు పుస్తకంలో ఇవి.

గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో

• భూమి లేనివారు లేదా తక్కువ భూమి ఉన్నవారు (landless/land-poor)
• సంప్రదాయ చేతి వృత్తులవారు (traditional artisans)
• సంప్రదాయ సేవలు అందించేవారు
• చిన్న స్వయం ఉపాధిదారులు
• నిరాశ్రయులు, యాచకులు (destitutes)

పట్టణ ప్రాంతాల్లో: తక్కువ వేతనాల వృత్తులలో, తాత్కాలిక కార్మిక మార్కెట్‌లో పనిచేసే కుటుంబాలు. ఈ కార్మికులు ఎక్కువగా కాలానుగుణ (seasonal) పనుల్లో ఉంటారు; బతికేందుకు మాత్రమే సరిపోయే అత్యల్ప వేతనాలు పొందుతారు.

ఉదాహరణ కథనాల నుంచి వాస్తవాలు

• ఒక గ్రామీణ వ్యవసాయ కూలీ:
  1. వ్యవసాయం కాలానుగుణ పని కాబట్టి విత్తనం, నాట్లు, కోతల సమయంలోనే పని దొరుకుతుంది
  2. పంట ఎదిగే, పక్వానికి వచ్చే దశలో సుమారు 4 నెలలు నిరుద్యోగం. ఆ సమయంలో ఇటుకల తయారీ, గ్రామంలో నిర్మాణ పనులకు వెళ్తాడు. పని లేని రోజుల్లో కుటుంబం ఇబ్బంది పడుతుంది, కొన్నిసార్లు చిన్నపిల్లలు ఆకలితో నిద్రపోతారు
  3. పాలు, కూరగాయలు రోజువారీ భోజనంలో ఉండవు. పని లేని ఆ 4 నెలల్లో ఆ కుటుంబం ఆహార అభద్రతలో ఉంటుంది. భార్య పశువుల పేడ తొలగించే పార్ట్‌టైమ్ పని చేసి, కొంత పాలు, వండిన ఆహారం, కూరగాయలు పొందుతుంది
  4. పని ఎక్కువగా ఉండే కాలంలో పొలంలోనూ పనిచేసి కుటుంబ ఆదాయానికి తోడ్పడుతుంది. 10 ఏళ్ల పిల్లవాడు సంవత్సరం మొత్తం పశువులను చూసుకునే పని చేసి రూ. 1,000 మాత్రమే పొందాడన్న ఉదాహరణ ఈ దుస్థితిని చూపుతుంది.
• ఒక రిక్షా కార్మికుడు (బెంగళూరు):
  1. రోజువారీ సంపాదనపైనే కుటుంబం మొత్తం బతుకుతుంది
  2. ఉపాధి భద్రత లేదు, సంపాదన రోజురోజుకు మారుతుంది. కానీ అతని వద్ద దారిద్ర్య రేఖకు దిగువ కుటుంబాల కోసం ఉన్న పసుపు రంగు PDS కార్డు ఉండటం వల్ల గోధుమ, బియ్యం, చక్కెర, కిరోసిన్ మార్కెట్ ధరలో సగానికి లభిస్తాయి. రేషన్ దుకాణం BPL వారి కోసం తెరిచే నిర్దిష్ట రోజున నెలవారీ సరకులు కొంటాడు
  3. ఇలా తక్కువ ఆదాయంతోనే పెద్ద కుటుంబాన్ని నడపగలుగుతున్నాడు.

సామాజిక నేపథ్యం: షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST), కొన్ని వెనుకబడిన తరగతుల (OBC) వారిలో (వారిలో కింది కులాలు) భూమి తక్కువగా ఉన్నవారు లేదా భూ ఉత్పాదకత చాలా తక్కువగా ఉన్నవారు ఆహార అభద్రతకు గురవుతారు. ప్రకృతి విపత్తులకు గురై పని వెతుకుతూ ఇతర ప్రాంతాలకు వలస వెళ్లేవారూ ఎక్కువ ప్రభావితులు.

మహిళలు, పిల్లలు: మహిళల్లో పోషకాహార లోపం ఎక్కువ; ఇది కడుపులోని బిడ్డనూ ప్రమాదంలో పడేస్తుంది. గర్భిణులు, పాలిచ్చే తల్లులు, 5 ఏళ్ల లోపు పిల్లలు ఆహార అభద్రత గల జనాభాలో ముఖ్య భాగం.

జాతీయ ఆరోగ్య, కుటుంబ సర్వే (NHFS) 1998–99 ప్రకారం ఇలాంటి మహిళలు, పిల్లలు సుమారు 11 కోట్లు.

ప్రాంతాలు: ఆర్థికంగా వెనుకబడి పేదరికం ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాలు, గిరిజన, మారుమూల ప్రాంతాలు, ప్రకృతి విపత్తులకు గురయ్యే ప్రాంతాల్లో ఆహార అభద్రత ఎక్కువ. ఆహార అభద్రత గల ప్రజలు అత్యధికంగా ఉన్న రాష్ట్రాలు: ఉత్తరప్రదేశ్ (తూర్పు, ఆగ్నేయ భాగాలు), బిహార్, ఝార్ఖండ్, ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్, ఛత్తీస్‌గఢ్, మధ్యప్రదేశ్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు, మహారాష్ట్ర.

ఆకలి (Hunger) కూడా ఆహార అభద్రతకు సూచిక. ఆకలి పేదరికానికి వ్యక్తీకరణ మాత్రమే కాదు, అది పేదరికాన్ని తెస్తుంది కూడా. అందువల్ల ఆహార భద్రత సాధించాలంటే ప్రస్తుత ఆకలిని తొలగించడమే కాకుండా భవిష్యత్తు ఆకలి ముప్పును తగ్గించాలి.

ఆకలికి రెండు కోణాలు ఉన్నాయి.

• దీర్ఘకాలిక ఆకలి (Chronic hunger): పరిమాణంలో, నాణ్యతలో లేదా రెండింటిలో ఆహారం నిరంతరం సరిపోకపోవడం వల్ల కలుగుతుంది. పేదలు తక్కువ ఆదాయం వల్ల బతికేందుకు కూడా ఆహారం కొనలేక దీర్ఘకాలిక ఆకలితో బాధపడతారు.
• కాలానుగుణ ఆకలి (Seasonal hunger):
  1. ఆహార పంటలు పండించే, కోసే చక్రాలతో ముడిపడి ఉంటుంది. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయ కార్యకలాపాలు కాలానుగుణం కావడం వల్ల
  2. పట్టణాల్లో తాత్కాలిక కార్మికుల వల్ల ఇది ఉంటుంది. ఉదాహరణకు వర్షాకాలంలో తాత్కాలిక నిర్మాణ కార్మికులకు పని తక్కువగా ఉంటుంది. ఏడాది మొత్తం పని దొరకని వ్యక్తికి ఈ రకమైన ఆకలి ఉంటుంది.

పట్టిక 4.2 – "ఆకలి" ఉన్న కుటుంబాల శాతం (మూలం: సాగర్, 2004) (కాలానుగుణ / దీర్ఘకాలిక / మొత్తం)

• గ్రామీణ 1983: 16.2 / 2.3 / 18.5
• గ్రామీణ 1993–94: 4.2 / 0.9 / 5.1
• గ్రామీణ 1999–2000: 2.6 / 0.7 / 3.3
• పట్టణ 1983: 5.6 / 0.8 / 6.4
• పట్టణ 1993–94: 1.1 / 0.5 / 1.6
• పట్టణ 1999–2000: 0.6 / 0.3 / 0.9

పట్టిక చూపే ముఖ్యాంశం: కాలానుగుణ, దీర్ఘకాలిక ఆకలి రెండింటి శాతం భారతదేశంలో తగ్గింది. గ్రామాల్లో ఆకలి శాతం పట్టణాల కన్నా ఎప్పుడూ ఎక్కువ.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుంచి భారతదేశం ఆహారధాన్యాలలో స్వయం సమృద్ధి (self-sufficiency) సాధించాలనే లక్ష్యంతో ఉంది. స్వాతంత్ర్యం తరువాత విధాన నిర్ణేతలు ఇందుకు అన్ని చర్యలూ తీసుకున్నారు.

వ్యవసాయంలో కొత్త వ్యూహాన్ని అనుసరించడంతో హరిత విప్లవం (Green Revolution) వచ్చింది – ముఖ్యంగా గోధుమ, వరి ఉత్పత్తిలో.

• స్టాంపు: అప్పటి ప్రధానమంత్రి ఇందిరాగాంధీ 1968 జులైలో "వీట్ రివల్యూషన్" (Wheat Revolution) పేరుతో ప్రత్యేక తపాలా బిళ్లను విడుదల చేసి, వ్యవసాయంలో హరిత విప్లవం సాధించిన ఘనవిజయాలను అధికారికంగా నమోదు చేశారు.
• గోధుమలో వచ్చిన విజయం తరువాత వరిలోనూ పునరావృతమైంది. అధిక దిగుబడి వంగడాల (High Yielding Varieties) ఆధారంగా హరిత విప్లవం సాగింది (పుస్తకంలోని చిత్రంలో పంజాబ్ రైతు అలాంటి గోధుమ వంగడం పొలంలో నిలబడి ఉన్నాడు).
• ఆహారధాన్యాల పెరుగుదల అన్ని రాష్ట్రాల్లో సమానంగా లేదు. అత్యధిక వృద్ధి రేటు ఉత్తరప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్‌లలో – 2020–21లో వరుసగా 58, 33 మిలియన్ టన్నులు.
• దేశం మొత్తం ఆహారధాన్యాల ఉత్పత్తి 2020–21లో 310 మిలియన్ టన్నులు
• 2021–22లో 315 మిలియన్ టన్నులకు పెరిగింది.
• గోధుమ (2020–21): ఉత్తరప్రదేశ్ 36, మధ్యప్రదేశ్ 18 మిలియన్ టన్నులు.
• వరి (2020–21): పశ్చిమ బెంగాల్ 17, ఉత్తరప్రదేశ్ 16 మిలియన్ టన్నులు.
• 1970ల ప్రారంభంలో హరిత విప్లవం వచ్చినప్పటి నుంచి దేశం ప్రతికూల వాతావరణ పరిస్థితుల్లో కూడా కరవును తప్పించుకుంది.
• గత 30 ఏళ్లలో దేశవ్యాప్తంగా పండించే వివిధ పంటల వల్ల భారతదేశం ఆహారధాన్యాల్లో స్వయం సమృద్ధి సాధించింది. ప్రతికూల వాతావరణంలోనూ, సాధారణ పరిస్థితుల్లోనూ దేశ స్థాయిలో ఆహారధాన్యాల లభ్యత ప్రభుత్వం జాగ్రత్తగా రూపొందించిన ఆహార భద్రత వ్యవస్థ ద్వారా మరింత నిర్ధారితమైంది.
• ఆహార భద్రత వ్యవస్థలో రెండు భాగాలు: (a) బఫర్ నిల్వ (buffer stock), (b) ప్రజాపంపిణీ వ్యవస్థ (public distribution system).
• గ్రాఫ్ 4.1 (భారతదేశంలో ఆహారధాన్యాల ఉత్పత్తి, మిలియన్ టన్నులు
• మూలం: వ్యవసాయ, సహకార, రైతు సంక్షేమ శాఖ, 2022): ఈ ప్రతిలో గ్రాఫ్ విలువలు స్పష్టంగా చదవడానికి వీలుకాలేదు, అందువల్ల 200 మిలియన్ టన్నులు దాటిన సంవత్సరం వంటి విలువలు ఇక్కడ ఇవ్వలేదు.

ఆహార భద్రత వ్యవస్థ మొదటి భాగం బఫర్ నిల్వ (Buffer Stock).

• బఫర్ నిల్వ (Buffer Stock): భారత ఆహార సంస్థ (Food Corporation of India – FCI) ద్వారా ప్రభుత్వం సేకరించిన ఆహారధాన్యాల నిల్వ – అంటే గోధుమ, వరి.
• సేకరణ ఎలా: ఉత్పత్తి మిగులుగా ఉండే రాష్ట్రాల్లోని రైతుల నుంచి FCI గోధుమ, వరి కొంటుంది. రైతులకు వారి పంటకు ముందుగా ప్రకటించిన ధర చెల్లిస్తారు.
• కనీస మద్దతు ధర (Minimum Support Price – MSP): ఈ ధరను ప్రభుత్వం ప్రతి సంవత్సరం విత్తనాల సీజన్‌కు ముందే ప్రకటిస్తుంది. ఈ పంటల ఉత్పత్తిని పెంచడానికి రైతులకు ప్రోత్సాహం ఇవ్వడం దీని ఉద్దేశం.
• సేకరించిన ఆహారధాన్యాలను గోదాములలో (granaries) నిల్వ చేస్తారు.
• విడుదల ధర (Issue Price):
  1. బఫర్ నిల్వ నుంచి ధాన్యాన్ని లోటు ప్రాంతాల్లో, సమాజంలోని పేద వర్గాలకు మార్కెట్ ధర కన్నా తక్కువ ధరకు పంపిణీ చేస్తారు
  2. ఈ ధరనే విడుదల ధర అంటారు.
• బఫర్ నిల్వ ఎందుకు:
  1. (1) లోటు ప్రాంతాలకు, పేద వర్గాలకు మార్కెట్ కన్నా తక్కువ ధరకు ధాన్యం పంపిణీ చేయడానికి
  2. (2) ప్రతికూల వాతావరణ పరిస్థితుల్లో లేదా విపత్తు కాలంలో ఆహార కొరత సమస్యను పరిష్కరించడానికి.

FCI సేకరించిన ఆహారాన్ని ప్రభుత్వం నియంత్రించే రేషన్ దుకాణాల ద్వారా సమాజంలోని పేద వర్గాలకు పంపిణీ చేస్తారు. దీన్నే ప్రజాపంపిణీ వ్యవస్థ (Public Distribution System – PDS) అంటారు.

రేషన్ దుకాణాలు

• ఇప్పుడు చాలా ప్రాంతాల్లో – గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాల్లో – రేషన్ దుకాణాలు ఉన్నాయి. దేశవ్యాప్తంగా సుమారు 5.5 లక్షల రేషన్ దుకాణాలు ఉన్నాయి.
• వీటినే చౌకధరల దుకాణాలు (Fair Price Shops) అంటారు. ఇవి ఆహారధాన్యాలు, చక్కెర, వంట కోసం కిరోసిన్ నిల్వ ఉంచి, మార్కెట్ ధర కన్నా తక్కువకు అమ్ముతాయి.
• రేషన్ కార్డు (ration card) ఉన్న ఏ కుటుంబమైనా నెలకు ఒక నిర్ణీత మొత్తంలో కొనవచ్చు – ఉదాహరణకు 35 కిలోల ధాన్యం, 5 లీటర్ల కిరోసిన్, 5 కిలోల చక్కెర.
• మూడు రకాల రేషన్ కార్డులు:
  1. (a) అంత్యోదయ కార్డులు – పేదలలో అత్యంత పేదలకు
  2. (b) BPL కార్డులు – దారిద్ర్య రేఖకు దిగువ ఉన్నవారికి
  3. (c) APL కార్డులు – మిగతా అందరికీ.

PDS చరిత్ర

• రేషనింగ్ (Rationing) భారతదేశంలో 1940లలో బెంగాల్ కరవు నేపథ్యంలో ప్రారంభమైంది.
• హరిత విప్లవానికి ముందు 1960లలో తీవ్ర ఆహార కొరత వచ్చినప్పుడు రేషనింగ్ వ్యవస్థను పునరుద్ధరించారు.
• 1970ల మధ్యలో NSSO నివేదించిన అధిక పేదరిక స్థాయిల నేపథ్యంలో మూడు ముఖ్యమైన ఆహార జోక్య కార్యక్రమాలు వచ్చాయి: (1) ఆహారధాన్యాల కోసం PDS (అంతకుముందే ఉన్నా బలోపేతం చేశారు)
• (2) సమీకృత శిశు అభివృద్ధి సేవలు – ICDS (1975లో ప్రయోగాత్మకంగా)
• (3) పనికి ఆహార పథకం – Food-for-Work, FFW (1977–78).
• కాలక్రమంలో అనేక కొత్త కార్యక్రమాలు వచ్చాయి, కొన్నింటిని అనుభవం ఆధారంగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. ఇప్పుడు ప్రధానంగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో అనేక పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాలు (Poverty Alleviation Programmes – PAPs) ఉన్నాయి
• వీటికి స్పష్టమైన ఆహార అంశం ఉంది.
• PDS, మధ్యాహ్న భోజనం వంటివి పూర్తిగా ఆహార భద్రత కార్యక్రమాలు
• ఎక్కువ PAPలు కూడా ఆహార భద్రతను పెంచుతాయి. ఉపాధి కార్యక్రమాలు పేదల ఆదాయం పెంచడం ద్వారా ఆహార భద్రతకు గొప్పగా తోడ్పడతాయి.
• ఆహార అంశం ఉన్న ప్రభుత్వ కార్యక్రమాల ఉదాహరణలు (పుస్తకం సూచన): గ్రామీణ వేతన ఉపాధి కార్యక్రమం, ఉపాధి హామీ పథకం (Employment Guarantee Scheme), సంపూర్ణ గ్రామీణ రోజ్‌గార్ యోజన, మధ్యాహ్న భోజనం, ICDS.

PDS భారత ప్రభుత్వం ఆహార భద్రత కోసం తీసుకున్న అత్యంత ముఖ్యమైన చర్య. ప్రారంభంలో PDS సార్వత్రికం – పేదలు, పేదకాని వారి మధ్య ఎలాంటి భేదం లేకుండా అందరికీ వర్తించేది. కాలక్రమంలో దీన్ని మరింత సమర్థవంతంగా, లక్ష్యిత (targeted)గా మార్చారు.

ముఖ్య మార్పులు

• RPDS (Revamped PDS): 1992లో దేశంలోని 1,700 బ్లాకులలో ప్రవేశపెట్టారు. మారుమూల, వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు PDS ప్రయోజనాలు చేరాలనేది లక్ష్యం.
• TPDS (Targeted PDS): 1997 జూన్ నుంచి, "అన్ని ప్రాంతాల్లో పేదలను లక్ష్యంగా చేసుకునే సూత్రం" ప్రకారం ప్రవేశపెట్టారు. పేదలకు, పేదకాని వారికి వేర్వేరు ధరల విధానం (differential price policy) మొదటిసారి ఇప్పుడే అమలైంది.
• 2000లో రెండు ప్రత్యేక పథకాలు:
  1. అంత్యోదయ అన్న యోజన (AAY) – "పేదలలో అత్యంత పేదల" కోసం
  2. అన్నపూర్ణ పథకం (APS) – "నిరాధార వృద్ధుల" కోసం. ఈ రెండూ ప్రస్తుత PDS నెట్‌వర్క్‌తోనే అనుసంధానించారు.

అంత్యోదయ అన్న యోజన (AAY)

• 2000 డిసెంబరులో ప్రారంభం.
• TPDS పరిధిలోని BPL కుటుంబాల్లో అత్యంత పేదవైన కోటి కుటుంబాలను గుర్తించారు
• ఆ కుటుంబాలను రాష్ట్రాల గ్రామీణాభివృద్ధి శాఖలు BPL సర్వే ద్వారా గుర్తించాయి.
• ప్రతి అర్హ కుటుంబానికి 25 కిలోల ధాన్యాన్ని భారీ రాయితీ ధరకు – గోధుమ కిలో రూ. 2, బియ్యం కిలో రూ. 3 – ఇచ్చారు.
• 2002 ఏప్రిల్ నుంచి ఈ పరిమాణాన్ని 25 నుంచి 35 కిలోలకు పెంచారు.
• పథకాన్ని మరో రెండుసార్లు విస్తరించారు: 2003 జూన్‌లో, 2004 ఆగస్టులో అదనంగా చెరో 50 లక్షల BPL కుటుంబాలు. దీంతో AAY కింద 2 కోట్ల కుటుంబాలకు చేరింది.

పట్టిక 4.3 – PDS ముఖ్య లక్షణాలు (మూలం: FCI, 2021)

• PDS (1992 వరకు):
  1. సార్వత్రికం
  2. గోధుమ విడుదల ధర కిలో రూ. 2.34.
• RPDS (1992):
  1. వెనుకబడిన బ్లాకులు
  2. 20 కిలోల ధాన్యం
  3. గోధుమ రూ. 2.80, బియ్యం రూ. 3.77.
• TPDS (1997):
  1. పేదలు, పేదకాని వారు
  2. BPLకు నెలకు 35 కిలోలు
  3. BPL ధరలు గోధుమ రూ. 4.15, బియ్యం రూ. 5.65
  4. APLకు బియ్యం రూ. 8.30 (APL గోధుమ ధర ప్రతిలో స్పష్టంగా లేదు
  5. కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారిక జారీ ధర కిలో రూ. 6.10).
• AAY (2000):
  1. పేదలలో అత్యంత పేదలు
  2. ప్రతి కుటుంబానికి నెలకు 35 కిలోలు
  3. గోధుమ రూ. 2, బియ్యం రూ. 3 (పైన ఇచ్చిన రాయితీ రేట్లు).
• APS (2000):
  1. నిరాధార వృద్ధులు
  2. 10 కిలోలు. ఈ పథకానికి ధర ప్రతిలో అస్పష్టం (బయటి వాస్తవం, ధృవీకరించబడింది: అన్నపూర్ణ పథకం కింద 65 ఏళ్లు పైబడి వృద్ధాప్య పింఛను పొందని నిరాధారులకు నెలకు 10 కిలోల ధాన్యం ఉచితం).
• జాతీయ ఆహార భద్రత చట్టం (2013):
  1. ప్రాధాన్య కుటుంబాలు
  2. వ్యక్తికి నెలకు 5 కిలోల ధాన్యం.

జాతీయ ఆహార భద్రత చట్టం, 2013 (National Food Security Act): అందుబాటు ధరలలో ఆహార, పోషకాహార భద్రతను కల్పించి ప్రజలు గౌరవంగా జీవించేలా చేస్తుంది. ఈ చట్టం ప్రకారం గ్రామీణ జనాభాలో 75%, పట్టణ జనాభాలో 50% ఆహార భద్రతకు అర్హత గల కుటుంబాలుగా వర్గీకరించారు.

తాజా సమాచారం (బయటి వాస్తవం, వెబ్ శోధనతో ధృవీకరించినది): జాతీయ ఆహార భద్రత చట్టం కింద ప్రాధాన్య కుటుంబాల వ్యక్తికి నెలకు 5 కిలోలు, AAY కుటుంబానికి 35 కిలోలు.

వీరికి ఉచితంగా ధాన్యం ఇచ్చే PM గరీబ్ కల్యాణ్ అన్న యోజన (PMGKAY)ను కేంద్ర మంత్రివర్గం 2024 జనవరి 1 నుంచి ఐదేళ్లు కొనసాగించింది; సుమారు 81.35 కోట్ల మంది లబ్ధిదారులు (అంచనా వ్యయం రూ. 11.80 లక్షల కోట్లు).

PDS విజయాలు (పుస్తకం దృష్టిలో)

• ధరలను స్థిరపరచడంలో, వినియోగదారులకు అందుబాటు ధరల్లో ఆహారాన్ని లభ్యం చేయడంలో PDS ఏళ్లుగా ప్రభుత్వ విధానానికి అత్యంత సమర్థ సాధనంగా నిరూపితమైంది.
• మిగులు ప్రాంతాల నుంచి లోటు ప్రాంతాలకు ఆహారం పంపడం ద్వారా విస్తృత ఆకలిని, కరవును నివారించింది.
• ధరలను సాధారణంగా పేద కుటుంబాల పక్షాన సవరించారు.
• కనీస మద్దతు ధర, సేకరణ సహా ఈ వ్యవస్థ ఆహారధాన్యాల ఉత్పత్తి పెంపుకు తోడ్పడి, కొన్ని ప్రాంతాల్లో రైతులకు ఆదాయ భద్రత ఇచ్చింది.

విమర్శలు

• నిండిపోయిన గోదాములు ఉన్నా ఆకలి ఉదంతాలు ఉన్నాయి. FCI గోదాములు ధాన్యంతో పొంగిపొర్లుతున్నాయి
• కొంత ధాన్యం కుళ్లిపోతోంది, కొంత ఎలుకల పాలవుతోంది. గ్రాఫ్ 4.2 కేంద్ర పూల్ ఆహారధాన్యాల (గోధుమ, వరి) నిల్వకూ, కనిష్ఠ బఫర్ నియమావళికీ ఉన్న తేడాను చూపిస్తుంది (గ్రాఫ్ విలువలు ప్రతిలో అస్పష్టం). 2022లో కేంద్ర పూల్‌లో గోధుమ 159 లక్షల టన్నులు (LMT), వరి 104 LMT ఉన్నాయి – ఇవి కనీస బఫర్ నియమావళి కన్నా చాలా ఎక్కువ
• అవి నిరంతరం నియమావళి కన్నా పైనే ఉన్నాయి. వివిధ పథకాల కింద ధాన్యం పంపిణీ చేయడంతో పరిస్థితి మెరుగైంది.
• ఎక్కువ బఫర్ నిల్వలు అవాంఛనీయం, వృథా అనే సాధారణ ఏకాభిప్రాయం ఉంది. భారీ నిల్వల వల్ల నిల్వ ఖర్చులు పెరగడంతో పాటు ధాన్యం వృథా, నాణ్యత క్షీణత కూడా జరుగుతుంది. కొన్ని సంవత్సరాలు MSPని స్థిరంగా ఉంచడం (freeze) గంభీరంగా పరిశీలించాలని పుస్తకం సూచిస్తుంది.
• అధిక MSPతో ధాన్యం సేకరణ పెరగడం పంజాబ్, హరియాణా, ఆంధ్రప్రదేశ్ వంటి ప్రముఖ ధాన్యోత్పత్తి రాష్ట్రాల ఒత్తిడి ఫలితం.
• ధాన్యం ఉత్పత్తి కొన్ని సంపన్న ప్రాంతాల్లోనే కేంద్రీకృతమైంది (పంజాబ్, హరియాణా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్, ఆంధ్రప్రదేశ్
• కొంత తక్కువగా పశ్చిమ బెంగాల్) – ప్రధానంగా గోధుమ, వరి అనే రెండు పంటలే. MSP పెంపు వల్ల మిగులు రాష్ట్రాల రైతులు పేదల ప్రధాన ఆహారమైన ముతక ధాన్యాల (coarse grains) సాగు నుంచి భూమిని వరి, గోధుమల వైపు మళ్లించారు.
• వరి సాగులో నీటి తీవ్ర వినియోగం వల్ల పర్యావరణం క్షీణించింది, భూగర్భ జల మట్టం పడిపోయింది
• ఈ రాష్ట్రాల వ్యవసాయాభివృద్ధి నిలకడను ఇది బెదిరిస్తోంది.
• పెరుగుతున్న MSP వల్ల ప్రభుత్వం ధాన్యం సేకరించే నిర్వహణ ఖర్చు పెరిగింది
• FCI రవాణా, నిల్వ ఖర్చులు పెరగడం కూడా మరో కారణం.
• సబ్సిడీ (Subsidy) అంటే మార్కెట్ ధరకు అదనంగా ప్రభుత్వం ఉత్పత్తిదారునికి చెల్లించే మొత్తం. ఇది వినియోగదారుల ధరలను తక్కువగా ఉంచుతూనే దేశీయ ఉత్పత్తిదారులకు అధిక ఆదాయం కల్పిస్తుంది.

వినియోగ సమాచారం (NSSO నివేదిక సంఖ్య 558)

• గ్రామీణ భారతంలో తలసరి నెలవారీ బియ్యం వినియోగం 2004–05లో 6.38 కిలోల నుంచి 2011–12లో 5.98 కిలోలకు తగ్గింది.
• పట్టణ భారతంలో 4.71 కిలోల నుంచి 4.49 కిలోలకు తగ్గింది.
• 2004–05 నుంచి PDS బియ్యం తలసరి వినియోగం గ్రామాల్లో రెట్టింపైంది, పట్టణాల్లో 66% పెరిగింది.
• PDS గోధుమ తలసరి వినియోగం 2004–05 నుంచి గ్రామాల్లోనూ పట్టణాల్లోనూ రెట్టింపైంది.

రేషన్ దుకాణాల సమస్యలు

• కొందరు PDS డీలర్లు మెరుగైన లాభం కోసం ధాన్యాన్ని బహిరంగ మార్కెట్‌కు మళ్లించడం, రేషన్ దుకాణాల్లో నాసిరకం ధాన్యం అమ్మడం, దుకాణాలను క్రమం తప్పకుండా తెరవకపోవడం వంటి అక్రమాలకు పాల్పడతారు.
• రేషన్ దుకాణాల్లో నాసిరకం ధాన్యం అమ్ముడుపోకుండా మిగిలిపోతుంది
• అలా అమ్మలేనప్పుడు FCI వద్ద ధాన్యం భారీగా పేరుకుపోతుంది.
• ఇటీవలి కాలంలో PDS క్షీణతకు మరో కారణం:
  1. ఇదివరకు పేద, పేదకాని ప్రతి కుటుంబానికీ రేషన్ కార్డు ఉండి, బియ్యం, గోధుమ, చక్కెర వంటి వస్తువులు నిర్ణీత కోటాలో అందరికీ ఒకే తక్కువ ధరకు అమ్మేవారు. మూడు రకాల కార్డులు, వేర్వేరు ధరల శ్రేణి అప్పుడు లేవు. ఆదాయం దారిద్ర్య రేఖకు కొద్దిగా పైన ఉన్న కుటుంబాలూ కొనేవారు. ఇప్పుడు మూడు ధరల TPDSతో దారిద్ర్య రేఖకు పైన ఉన్న కుటుంబానికి రేషన్ దుకాణంలో రాయితీ చాలా తక్కువ
  2. APL కుటుంబాలకు ధర దాదాపు బహిరంగ మార్కెట్ ధరతో సమానం కాబట్టి రేషన్ దుకాణం నుంచి కొనడానికి ప్రోత్సాహం తక్కువ.

ప్రభుత్వంతో పాటు సహకార సంఘాలు (cooperatives), స్వచ్ఛంద సంస్థలు (NGOs) కూడా ఆహార భద్రత కోసం తీవ్రంగా పనిచేస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా దేశంలోని దక్షిణ, పశ్చిమ ప్రాంతాల్లో సహకార సంఘాలు ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.

పేదలకు తక్కువ ధరల వస్తువులు అమ్మడానికి సహకార సంఘాలు దుకాణాలు పెడతాయి.

ఉదాహరణలు

• తమిళనాడు: రాష్ట్రంలోని అన్ని చౌకధరల దుకాణాలలో సుమారు 94 శాతాన్ని సహకార సంఘాలే నిర్వహిస్తున్నాయి.
• ఢిల్లీ – మదర్ డెయిరీ (Mother Dairy): ఢిల్లీ ప్రభుత్వం నిర్ణయించిన నియంత్రిత ధరలకు వినియోగదారులకు పాలు, కూరగాయలు అందించడంలో ముందంజలో ఉంది.
• గుజరాత్ – అమూల్ (Amul): పాలు, పాల ఉత్పత్తులలో సహకార సంఘాల విజయగాథ. దేశంలో శ్వేత విప్లవం (White Revolution) తీసుకొచ్చింది.
• ఇవి దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో సమాజంలోని వివిధ వర్గాలకు ఆహార భద్రత కల్పిస్తున్న అనేక సహకార సంఘాలలో కొన్ని మాత్రమే.
• మహారాష్ట్ర – అకాడమీ ఆఫ్ డెవలప్‌మెంట్ సైన్స్ (ADS): వివిధ ప్రాంతాల్లో ధాన్య బ్యాంకులు (Grain Banks) ఏర్పాటు చేయడానికి NGOల నెట్‌వర్క్‌కు సహకరించింది. NGOలకు ఆహార భద్రతపై శిక్షణ, సామర్థ్య నిర్మాణ కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తుంది. ధాన్య బ్యాంకులు మహారాష్ట్రలో క్రమంగా రూపుదిద్దుకుంటున్నాయి. ధాన్య బ్యాంకుల ఏర్పాటు, ఇతర NGOల ద్వారా వాటి విస్తరణ, ఆహార భద్రతపై ప్రభుత్వ విధానాన్ని ప్రభావితం చేసే ప్రయత్నాలు మంచి ఫలితాలిస్తున్నాయి. ADS ధాన్య బ్యాంకు కార్యక్రమం ఒక విజయవంతమైన, వినూత్న ఆహార భద్రత జోక్యంగా గుర్తింపు పొందింది.

సారాంశం (పుస్తకం)

• ఒక దేశ పౌరులందరికీ పోషకాహారం తగినంత అందుబాటులో ఉన్నప్పుడు, నాణ్యమైన ఆహారాన్ని కొనగల సామర్థ్యం ఉన్నప్పుడు, ఆహారం పొందడంలో ఎలాంటి అడ్డంకీ లేనప్పుడు ఆ దేశ ఆహార భద్రత నిర్ధారితమవుతుంది.
• దారిద్ర్య రేఖకు దిగువన ఉన్నవారు ఎల్లప్పుడూ ఆహార అభద్రతలో ఉండవచ్చు
• మెరుగైన స్థితిలో ఉన్నవారు కూడా విపత్తు లేదా ప్రమాదం వల్ల ఆహార అభద్రతకు గురవుతారు.
• భారతదేశంలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో భూమి లేని, తక్కువ భూమి ఉన్న కుటుంబాలు
• పట్టణాల్లో తక్కువ వేతన వృత్తులలో, కాలానుగుణ పనుల్లో ఉన్న తాత్కాలిక కార్మికులు అత్యధికంగా ప్రభావితమవుతారు. పేదరికం ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాలు, గిరిజన, మారుమూల, విపత్తు ప్రమాదం గల ప్రాంతాల్లో ఆహార అభద్రత ప్రజలు ఎక్కువ.
• అన్ని వర్గాలకు ఆహార లభ్యత నిర్ధారించడానికి ప్రభుత్వం జాగ్రత్తగా రూపొందించిన ఆహార భద్రత వ్యవస్థలో రెండు భాగాలు: బఫర్ నిల్వ, ప్రజాపంపిణీ వ్యవస్థ.
• PDSతో పాటు ఆహార అంశం ఉన్న అనేక పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాలు వచ్చాయి: ICDS, పనికి ఆహారం (FFW), మధ్యాహ్న భోజనం, అంత్యోదయ అన్న యోజన (AAY).
• ప్రభుత్వ పాత్రతో పాటు సహకార సంఘాలు, NGOలు కూడా ఈ దిశగా తీవ్రంగా పనిచేస్తున్నాయి.

వ్యాయామ ప్రశ్నల సమాధాన సూత్రాలు

• ఆహార భద్రత ఎలా నిర్ధారిస్తారు → బఫర్ నిల్వ + PDS (+ ఆహార అంశం గల పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాలు).
• ఎక్కువ ఆహార అభద్రత గల రాష్ట్రాలు → UP (తూర్పు, ఆగ్నేయ), బిహార్, ఝార్ఖండ్, ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్, ఛత్తీస్‌గఢ్, MP, మహారాష్ట్రలోని కొన్ని ప్రాంతాలు.
• కాలానుగుణ ఆకలి vs దీర్ఘకాలిక ఆకలి:
  1. కాలానుగుణం = పంటల చక్రాలు, కాలానుగుణ పనులతో ముడిపడినది
  2. దీర్ఘకాలిక = ఆహారం పరిమాణం/నాణ్యతలో నిరంతర లోపం, తక్కువ ఆదాయం వల్ల.
• విపత్తు సమయంలో ఆహార సరఫరా → ఉత్పత్తి తగ్గి, కొరత, ధరల పెరుగుదల
• కొందరు కొనలేరు.
• చిన్న నోట్స్ అంశాలు: కనీస మద్దతు ధర, బఫర్ నిల్వ, విడుదల ధర, చౌకధరల దుకాణాలు.
• రేషన్ దుకాణాల సమస్యలు: నాసిరకం ధాన్యం, క్రమరహిత ప్రారంభం, ధాన్యాన్ని మార్కెట్‌కు మళ్లించడం, APL కుటుంబాలకు తక్కువ రాయితీ.
• హరిత విప్లవంతో భారతదేశం ఆహారధాన్యాల్లో స్వయం సమృద్ధి సాధించింది (ప్రధానంగా గోధుమ, వరి
• 1970ల నుంచి కరవు లేదు) – అయినా ఇంకా కొందరు ఆహారం లేకుండా ఉన్నారు.

పుస్తకంలోని ఇతర చిన్న ప్రశ్నల భావం: బెంగాల్ కరవు సమయంలో ప్రభావితులు ఎవరు (వ్యవసాయ కూలీలు, మత్స్యకారులు, రవాణా కార్మికులు మొదలైనవారు), ఆహార భద్రత ఎందుకు అవసరం, రేషన్ దుకాణాల వివరాలు సేకరించడం వంటి కార్యకలాపాలు.