జాతీయోద్యమ రూపకల్పన 1870–1947 (The Making of the National Movement)

ఈ పాఠం బ్రిటిష్ పాలన పట్ల భారతీయుల అసంతృప్తి ఎలా ఒక జాతీయ ఉద్యమంగా ఎదిగిందో 1870ల నుంచి 1947 వరకు వివరిస్తుంది. ముందు పాఠాల్లో చదివిన అంశాలన్నీ ఈ అసంతృప్తికి నేపథ్యం.

• నేపథ్యం (ముందు పాఠాల సారాంశం):
  1. బ్రిటిష్ భూ ఆక్రమణలు, రాజ్యాల స్వాధీనం
  2. కొత్త చట్టాలు, పరిపాలనా సంస్థలు
  3. రైతులు, గిరిజనుల జీవనంలో మార్పులు
  4. 19వ శతాబ్దపు విద్యా మార్పులు
  5. స్త్రీల స్థితిపై చర్చ
  6. కుల వ్యవస్థకు సవాళ్లు
  7. సామాజిక, మత సంస్కరణలు
  8. 1857 తిరుగుబాటు, దాని తర్వాతి పరిణామాలు
  9. చేతివృత్తుల పతనం, పరిశ్రమల పెరుగుదల. వీటివల్ల వేర్వేరు వర్గాలు వేర్వేరు కారణాలతో అసంతృప్తి చెందాయి.
• కీలక ప్రశ్న:
  1. "భారతదేశం అంటే ఏమిటి? అది ఎవరి కోసం?" క్రమంగా వచ్చిన సమాధానం – భారతదేశం అంటే తరగతి, రంగు, కులం, మతం, భాష, లింగ భేదం లేకుండా ప్రజలందరూ
  2. దేశ వనరులు, వ్యవస్థలు వారందరి కోసమే.
• బ్రిటిష్ వారు దేశ వనరులపైనా, ప్రజల జీవితాలపైనా పెత్తనం చేస్తున్నారనీ, ఆ పెత్తనం ముగిసే వరకు భారత్ భారతీయులది కాదనీ అర్థమైంది.
• సార్వభౌమత్వం (Sovereign) = బయటి జోక్యం లేకుండా స్వతంత్రంగా వ్యవహరించే సామర్థ్యం. ప్రజలే సార్వభౌములు కావాలనేది ఆధునిక చైతన్యం, జాతీయవాదంలో కీలక లక్షణం – భారత ప్రజలు తమ వ్యవహారాలపై తామే నిర్ణయించుకునేలా శక్తి పొందాలని దీని అర్థం.
• రాజకీయ సంఘాలు: ఈ చైతన్యాన్ని 1850 తర్వాత ఏర్పడిన సంఘాలు, ముఖ్యంగా 1870లు, 1880లలో పుట్టినవి, స్పష్టంగా చెప్పాయి. వీటిని నడిపింది ఎక్కువగా ఇంగ్లిష్ చదివిన న్యాయవాదుల వంటి వృత్తి నిపుణులు.
• ముఖ్యమైనవి: పూనా సార్వజనిక సభ (Poona Sarvajanik Sabha), ఇండియన్ అసోసియేషన్ (Indian Association), మద్రాస్ మహాజన సభ (Madras Mahajan Sabha), బాంబే ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్ (Bombay Presidency Association), ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్.
• 'సార్వజనిక' అంటే "అందరి కోసం / ప్రజలందరికి చెందినది" (సర్వ = అందరూ + జనిక = ప్రజలకు సంబంధించినది).
• ఈ సంఘాలు దేశంలో కొన్ని ప్రాంతాల్లోనే పనిచేసినా, తమ లక్ష్యాలను ఒక ప్రాంతం, సముదాయం, వర్గం లక్ష్యాలుగా కాకుండా భారత ప్రజలందరి లక్ష్యాలుగా చెప్పాయి.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం): పూనా సార్వజనిక సభ 1870లో, ఇండియన్ అసోసియేషన్ 1876లో, మద్రాస్ మహాజన సభ 1884లో, బాంబే ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్ 1885లో స్థాపించారు.

1870లు, 1880లలో బ్రిటిష్ పాలనపై అసంతృప్తి బాగా పెరిగింది. దీనికి కారణమైన మూడు సంఘటనలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• ఆయుధ చట్టం (Arms Act, 1878): భారతీయులు ఆయుధాలు కలిగి ఉండకుండా నిషేధించింది. కాంగ్రెస్ తర్వాత ఈ చట్టం రద్దు కావాలని డిమాండ్ చేసింది.
• వెర్నాక్యులర్ ప్రెస్ చట్టం (Vernacular Press Act, 1878): ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించే గొంతులను అణచడానికి అదే సంవత్సరం తెచ్చారు.
• వార్తాపత్రికలు "అభ్యంతరకరం"గా భావించిన ఏదైనా ప్రచురిస్తే, ప్రభుత్వం ఆ పత్రికల ఆస్తులను, ముద్రణాలయాలతో సహా, జప్తు చేయవచ్చు.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) ఇది భారతీయ భాషల పత్రికలను లక్ష్యంగా చేసుకుంది
• అప్పటి వైస్రాయ్ లార్డ్ లిట్టన్.
• ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం (Ilbert Bill, 1883): బ్రిటిష్ లేదా యూరోపియన్ వ్యక్తులను భారతీయ న్యాయమూర్తులు విచారించేలా, బ్రిటిష్, భారతీయ న్యాయమూర్తుల మధ్య సమానత్వం ఉండేలా ప్రభుత్వం బిల్లు ప్రవేశపెట్టాలనుకుంది.
• శ్వేతజాతీయుల వ్యతిరేకతతో ప్రభుత్వం బిల్లును ఉపసంహరించుకుంది
• భారతీయులు తీవ్రంగా ఆగ్రహించారు.
• ఈ సంఘటన భారతదేశంలో బ్రిటిష్ వారి జాతి వివక్ష వైఖరిని బయటపెట్టింది.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) బిల్లు పేరు న్యాయ సభ్యుడు కోర్ట్నీ ఇల్బర్ట్ నుంచి
• అప్పటి వైస్రాయ్ లార్డ్ రిప్పన్.
• ఫలితం: అఖిల భారత స్థాయిలో విద్యావంతులైన భారతీయులు సంఘటితం కావాలనే కోరిక 1880 నుంచే ఉన్నా, ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం దాన్ని మరింత బలపరిచింది – ఇదే కాంగ్రెస్ స్థాపనకు దారి తీసింది.
• పాఠం ప్రశ్న (Let's recall 1): 1870–80లలో ప్రజలు ఎందుకు అసంతృప్తి చెందారు? – ఆయుధాలపై నిషేధం, పత్రికా స్వేచ్ఛపై అణచివేత, జాతి వివక్ష (ఇల్బర్ట్ బిల్లు ఉపసంహరణ), 1870ల కరువులు, ఆర్థిక దోపిడీ వంటివి కారణాలు. (కరువులు, ఆర్థిక దోపిడీ గత పాఠాల నేపథ్యం.)

అఖిల భారత స్థాయిలో విద్యావంతులైన భారతీయుల సంస్థ అవసరమని 1880 నుంచే అనిపించింది; ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం ఈ కోరికను పెంచింది.

• స్థాపన: 1885 డిసెంబర్‌లో బొంబాయిలో దేశం నలుమూలల నుంచి వచ్చిన 72 మంది ప్రతినిధులు సమావేశమై ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్‌ను స్థాపించారు.
• తొలి నాయకత్వం: దాదాభాయ్ నౌరోజీ, ఫిరోజ్‌షా మెహతా, బద్రుద్దీన్ తయ్యబ్జీ, డబ్ల్యూ.సి. బానర్జీ, సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, రమేష్ చంద్ర దత్, ఎస్. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ తదితరులు – ఎక్కువమంది బొంబాయి, కలకత్తాల నుంచి.
• నౌరోజీ లండన్‌లో స్థిరపడిన వ్యాపారవేత్త, ప్రచారకర్త (publicist)
• కొంతకాలం బ్రిటిష్ పార్లమెంటు సభ్యుడు
• యువ జాతీయవాదులకు మార్గదర్శి. ప్రచారకర్త అంటే సమాచారం పంచడం, నివేదికలు రాయడం, సభల్లో మాట్లాడటం ద్వారా ఒక ఆలోచనను ప్రచారం చేసేవారు.
• ఎ.ఒ. హ్యూమ్ అనే రిటైర్డ్ బ్రిటిష్ అధికారి కూడా వేర్వేరు ప్రాంతాల భారతీయులను ఒకచోట చేర్చడంలో పాత్ర పోషించాడు.
• నౌరోజీ పుస్తకం 'పావర్టీ అండ్ అన్-బ్రిటిష్ రూల్ ఇన్ ఇండియా' బ్రిటిష్ పాలన ఆర్థిక ప్రభావాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించింది.
• ఎవరి తరఫున మాట్లాడింది? (Source 1):
  1. 1886 జనవరిలో 'ది ఇండియన్ మిర్రర్' పత్రిక: బొంబాయిలోని తొలి జాతీయ కాంగ్రెస్ "మన దేశానికి భవిష్యత్తులో ఏర్పడే పార్లమెంటుకు కేంద్రకం (nucleus)" అనీ, దేశప్రజలకు అపారమైన మేలుకు దారితీస్తుందనీ రాసింది.
  2. 1887లో అధ్యక్షుడు బద్రుద్దీన్ తయ్యబ్జీ: ఈ కాంగ్రెస్ ఏ ఒక్క వర్గానికీ, సముదాయానికీ కాక, భారతదేశంలోని అన్ని వర్గాల ప్రతినిధులతో ఏర్పడిందన్నాడు.
  3. మొదటి నుంచీ కాంగ్రెస్ భారత ప్రజలందరి పేరుతో మాట్లాడాలనుకుంది (పాఠం ప్రశ్న: ఎందుకు? – అప్పుడే అది జాతీయ సంస్థగా బలం, న్యాయబద్ధత పొందుతుంది; వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఏ ఒక్క ప్రాంతానికో, వర్గానికో పరిమితం కాని ఉమ్మడి వేదిక అవసరం – ఇది సమాధానం).
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం):
  1. తొలి సమావేశం 1885 డిసెంబర్ 28న బొంబాయిలో
  2. అధ్యక్షుడు డబ్ల్యూ.సి. బానర్జీ
  3. 1887 మద్రాస్ సమావేశానికి అధ్యక్షుడైన తయ్యబ్జీ కాంగ్రెస్ తొలి ముస్లిం అధ్యక్షుడు
  4. నౌరోజీ మూడుసార్లు (1886, 1893, 1906) అధ్యక్షుడు.

తొలి ఇరవై ఏళ్లలో కాంగ్రెస్ లక్ష్యాలు, పద్ధతుల్లో "మితవాద" స్వభావంతో ఉందని చెబుతారు. ఆ నాయకులను మితవాదులు (Moderates) అంటారు.

• రాజకీయ, పరిపాలనా డిమాండ్లు:
  1. ప్రభుత్వంలో, పరిపాలనలో భారతీయులకు ఎక్కువ స్వరం.
  2. శాసన మండళ్లను (Legislative Councils) మరింత ప్రాతినిధ్యంతో, ఎక్కువ అధికారాలతో మార్చాలి; అవి లేని ప్రావిన్సుల్లో ప్రవేశపెట్టాలి.
  3. ఉన్నత పదవుల్లో భారతీయులను నియమించాలి; అందుకు సివిల్ సర్వీస్ పరీక్షలను లండన్‌లోనే కాక భారతదేశంలో కూడా నిర్వహించాలి.
  4. న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ నుంచి వేరు చేయాలి; ఆయుధ చట్టం రద్దు చేయాలి; వాక్, భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ ఉండాలి.
• పరిపాలన భారతీయీకరణ (Indianisation):
  1. ఇది జాతి వివక్షకు వ్యతిరేక ఉద్యమంలో భాగం – ఎందుకంటే ముఖ్య ఉద్యోగాలన్నీ శ్వేతజాతీయుల గుత్తాధిపత్యంలో ఉండేవి, భారతీయులకు బాధ్యతాయుత పదవులు ఇవ్వలేమని బ్రిటిష్ వారు భావించేవారు. బ్రిటిష్ అధికారులు తమ భారీ జీతాల్లో పెద్ద భాగాన్ని స్వదేశానికి పంపేవారు
  2. భారతీయీకరణ వల్ల ఈ సంపద తరలింపు (drain of wealth) తగ్గుతుందని ఆశించారు.
• ఆర్థిక అంశాలు: బ్రిటిష్ పాలన పేదరికానికి, కరువులకు కారణమైందని కాంగ్రెస్ ప్రకటించింది.
• భూమిశిస్తు పెంపు రైతులను, జమీందార్లను పేదలను చేసిందనీ, ఐరోపాకు ధాన్యం ఎగుమతులు ఆహార కొరతకు దారితీశాయనీ అంది.
• డిమాండ్లు: భూమిశిస్తు తగ్గింపు, సైనిక వ్యయం కోత, నీటిపారుదలకు ఎక్కువ నిధులు.
• తీర్మానాలు చేసిన అంశాలు: ఉప్పు పన్ను, విదేశాల్లోని భారతీయ కార్మికుల పట్ల వైఖరి, జోక్యం చేసుకునే అటవీ పాలన వల్ల అటవీవాసుల కష్టాలు.
• దీన్నిబట్టి కాంగ్రెస్ విద్యావంతుల సంస్థ అయినా, కేవలం వృత్తి నిపుణులు, జమీందార్లు, పారిశ్రామికవేత్తల తరఫునే మాట్లాడలేదు.
• మితవాదుల పద్ధతులు:
  1. బ్రిటిష్ పాలన అన్యాయమైనదని ప్రజల్లో అవగాహన పెంచడం
  2. పత్రికలు నడపడం, వ్యాసాలు రాయడం, బ్రిటిష్ పాలన దేశ ఆర్థిక వినాశనానికి ఎలా దారితీస్తున్నదో చూపడం
  3. ప్రసంగాల్లో విమర్శించడం
  4. దేశంలోని వేర్వేరు ప్రాంతాలకు ప్రతినిధులను పంపి ప్రజాభిప్రాయం కూడగట్టడం.
• వారి నమ్మకం:
  1. బ్రిటిష్ వారికి స్వేచ్ఛ, న్యాయం అనే ఆదర్శాల పట్ల గౌరవం ఉంది కాబట్టి న్యాయమైన భారతీయ డిమాండ్లను అంగీకరిస్తారు
  2. అందువల్ల ఆ డిమాండ్లను వినిపించి, భారతీయుల భావాల గురించి ప్రభుత్వానికి తెలియజేస్తే చాలు.

1890ల నాటికి కాంగ్రెస్ రాజకీయ శైలిపై చాలా మంది భారతీయులు ప్రశ్నలు లేవనెత్తారు. బెంగాల్, మహారాష్ట్ర, పంజాబ్‌లలో మరింత తీవ్రమైన లక్ష్యాలు, పద్ధతులను అన్వేషించే నాయకులు వచ్చారు.

• అతివాద నాయకులు (త్రయం): బెంగాల్ నుంచి బిపిన్ చంద్ర పాల్, మహారాష్ట్ర నుంచి బాల గంగాధర్ తిలక్, పంజాబ్ నుంచి లాలా లజపతి రాయ్ (ఇతడు ఆర్య సమాజ్ క్రియాశీల సభ్యుడు, పిటిషన్ల రాజకీయాలను విమర్శించిన అతివాద వర్గంలో ముఖ్యుడు).
• మితవాదులపై విమర్శ: వారిది "ప్రార్థనల రాజకీయం" (politics of prayers) అని అతివాదులు విమర్శించారు.
• అతివాదుల భావనలు:
  1. స్వావలంబన (self-reliance), నిర్మాణాత్మక కృషి (constructive work) ప్రాధాన్యం.
  2. ప్రజలు ప్రభుత్వ "మంచి" ఉద్దేశాలపై కాక, తమ సొంత బలంపై ఆధారపడాలి.
  3. ప్రజలు స్వరాజ్యం (swaraj) కోసం పోరాడాలి.
• తిలక్ నినాదం: "స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు, దాన్ని సాధించి తీరతాను!" – ఈ పాఠంలో "Freedom is my birthright and I shall have it" అని ఇచ్చారు.
• తిలక్ పత్రిక: 'కేసరి' – మరాఠీ పత్రిక, తిలక్ సంపాదకత్వంలో బ్రిటిష్ పాలనకు అత్యంత తీవ్ర విమర్శకుల్లో ఒకటైంది.
• మితవాదులు × అతివాదులు (పోలిక):
  1. మితవాదులు: పిటిషన్లు, ప్రసంగాలు, వ్యాసాల ద్వారా విన్నపం; బ్రిటిష్ న్యాయబుద్ధిపై నమ్మకం; క్రమక్రమ సంస్కరణలు; బహిష్కరణకు వ్యతిరేకం (బలప్రయోగంగా భావించారు).
  2. అతివాదులు: స్వావలంబన, స్వరాజ్యం కోసం పోరాటం; సొంత బలంపై నమ్మకం; మహాజన సమీకరణ; బ్రిటిష్ సంస్థలు, వస్తువుల బహిష్కరణ.
• పాఠం ప్రశ్న (Let's discuss 5, 6): మితవాదులు ఎవరు? వీరు పత్రికలు, ప్రసంగాలు, ప్రతినిధుల ద్వారా ప్రజాభిప్రాయం పెంచి న్యాయమైన డిమాండ్లను ప్రభుత్వానికి విన్నవించాలన్నారు. అతివాదుల రాజకీయం ఎలా భిన్నం? – ప్రభుత్వ దయపై కాక స్వావలంబన, స్వరాజ్య పోరాటం, బహిష్కరణపై ఆధారపడ్డారు.

1905లో వైస్రాయ్ కర్జన్ బెంగాల్‌ను విభజించాడు. ఈ నిర్ణయం జాతీయ ఉద్యమంలో కొత్త మహాజన ఉద్యమానికి దారి తీసింది.

• విభజన:
  1. అప్పటి బెంగాల్ బ్రిటిష్ ఇండియాలో అతిపెద్ద ప్రావిన్స్
  2. బీహార్, ఒడిశాలోని కొన్ని భాగాలూ అందులో ఉండేవి.
• బ్రిటిష్ వారు "పరిపాలనా సౌలభ్యం" కోసం విభజిస్తున్నామన్నారు
• కానీ ఆ సౌలభ్యం బ్రిటిష్ అధికారుల, వ్యాపారుల ప్రయోజనాలకే సంబంధించింది.
• బెంగాలీయేతర ప్రాంతాలను తొలగించకుండా తూర్పు బెంగాల్‌ను వేరు చేసి అస్సాంలో కలిపారు.
• బ్రిటిష్ వారి ప్రధాన ఉద్దేశాలు: బెంగాలీ రాజకీయ నాయకుల ప్రభావాన్ని తగ్గించడం, బెంగాలీ ప్రజలను చీల్చడం.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) 1911లో బెంగాల్ విభజన రద్దు అయింది.
• ప్రజా స్పందన:
  1. విభజన భారతదేశమంతటా ప్రజలను ఆగ్రహానికి గురిచేసింది. కాంగ్రెస్‌లోని మితవాదులు, అతివాదులు అందరూ వ్యతిరేకించారు. భారీ బహిరంగ సభలు, ప్రదర్శనలు జరిగాయి
  2. మహాజన నిరసనకు కొత్త పద్ధతులు ఏర్పడ్డాయి.
• స్వదేశీ ఉద్యమం (Swadeshi Movement):
  1. ఈ పోరాటం బెంగాల్‌లో బలంగా సాగింది
  2. ఇతర ప్రాంతాల్లోనూ ప్రతిధ్వనించింది – ఉదా. డెల్టా ఆంధ్రలో దీన్ని వందేమాతరం ఉద్యమం (Vandemataram Movement) అన్నారు (పాఠం కాలరేఖలో 1905 – వందేమాతరం ఉద్యమం).
• లక్ష్యాలు:
  1. బ్రిటిష్ పాలనను వ్యతిరేకించడం
  2. స్వయం సహాయం, స్వదేశీ సంస్థలు (swadeshi enterprise), జాతీయ విద్య, భారతీయ భాషల వాడకాన్ని ప్రోత్సహించడం.
• స్వరాజ్య పోరాటానికి అతివాదులు మహాజన సమీకరణను, బ్రిటిష్ సంస్థలు, వస్తువుల బహిష్కరణను సూచించారు.
• కొందరు వ్యక్తులు బ్రిటిష్ పాలనను కూలదోయాలంటే "విప్లవాత్మక హింస" (revolutionary violence) అవసరమని సూచించడం మొదలుపెట్టారు – సమాజంలో ప్రాథమిక మార్పు కోసం హింసను ఉపయోగించడం.

స్వదేశీ ఉద్యమ కాలంలోనే 20వ శతాబ్ది తొలి దశాబ్దాల్లో మరికొన్ని కీలక పరిణామాలు జరిగాయి.

• అఖిల భారత ముస్లిం లీగ్ (All India Muslim League) – 1906: ముస్లిం భూస్వాములు, నవాబుల బృందం ఢాకాలో స్థాపించింది.
• ఇది బెంగాల్ విభజనను సమర్థించింది.
• ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు (separate electorates) కావాలని కోరింది
• ప్రభుత్వం 1909లో దాన్ని అంగీకరించింది (కాలరేఖలో 1909 – మింటో–మార్లే సంస్కరణలు).
• దీనితో కౌన్సిళ్లలో కొన్ని స్థానాలు ముస్లింలకు కేటాయించి, వాటిని ముస్లిం ఓటర్లే ఎన్నుకునేలా చేశారు. దీనివల్ల రాజకీయ నాయకులు తమ మత వర్గానికే ప్రయోజనాలు పంచి అనుచరులను సంపాదించుకోవడానికి ప్రలోభపడ్డారు.
• కాంగ్రెస్ చీలిక – 1907: బహిష్కరణ ఉపయోగాన్ని మితవాదులు వ్యతిరేకించారు – అందులో బలప్రయోగం ఉందని భావించారు.
• చీలిక తర్వాత కాంగ్రెస్‌పై మితవాదుల ఆధిపత్యం
• తిలక్ అనుచరులు కాంగ్రెస్ బయటి నుంచి పనిచేశారు.
• రెండు వర్గాలు 1915 డిసెంబర్‌లో తిరిగి ఏకమయ్యాయని పాఠం చెబుతుంది. [బయటి సమాచారం:
  1. చాలా చరిత్ర ఆధారాలు ఈ పునఃకలయికను 1916 లక్నో సమావేశం (తిలక్ తిరిగి చేరిక)తో చెబుతాయి
  2. పరీక్షలో పుస్తకంలోని సంవత్సరాన్ని గుర్తుంచుకోండి.]
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) చీలిక జరిగింది 1907 సూరత్ సమావేశంలో.
• లక్నో ఒప్పందం (Lucknow Pact) – 1916: మరుసటి సంవత్సరం కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ ఈ చారిత్రక ఒప్పందంపై సంతకాలు చేసి, దేశంలో ప్రాతినిధ్య ప్రభుత్వం కోసం కలిసి పనిచేయాలని నిర్ణయించాయి. (పుస్తకంలోని వ్యక్తి పరిచయ పెట్టె: ఈ ఒప్పందం తయారీలో ముఖ్య పాత్ర మహమ్మద్ అలీ జిన్నాది – అప్పటికి 1920 వరకు ఆయన హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు రాయబారి.)
• కాలరేఖ: పాఠం చివరి కాలరేఖలో 1916 – హోమ్ రూల్ ఉద్యమ ఆరంభం అని ఇచ్చారు. (పాఠం కృత్యం: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో పోరాడిన దేశాల గురించి తెలుసుకోవాలి.)

1919 తర్వాత బ్రిటిష్ వ్యతిరేక పోరాటం క్రమంగా మహాజన ఉద్యమంగా మారింది – రైతులు, గిరిజనులు, విద్యార్థులు, స్త్రీలు పెద్ద సంఖ్యలో, అప్పుడప్పుడు కర్మాగార కార్మికులు పాల్గొన్నారు. 1920లలో కొన్ని వ్యాపార వర్గాలు కాంగ్రెస్‌కు చురుకుగా మద్దతిచ్చాయి.

• మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రభావం:
  1. ప్రభుత్వ రక్షణ వ్యయం (defence expenditure) విపరీతంగా పెరిగింది; వ్యక్తిగత ఆదాయాలపై, వ్యాపార లాభాలపై పన్నులు పెంచారు.
  2. సైనిక వ్యయం, యుద్ధ సామగ్రి డిమాండ్ వల్ల ధరలు బాగా పెరిగి సామాన్యులు కష్టాలపాలయ్యారు.
  3. వ్యాపార వర్గాలు యుద్ధంతో భారీ లాభాలు గడించాయి; జనపనార సంచులు, వస్త్రం, రైలు పట్టాల వంటి పారిశ్రామిక వస్తువులకు డిమాండ్ పెరిగి, ఇతర దేశాల నుంచి దిగుమతులు తగ్గాయి. భారత పరిశ్రమలు విస్తరించి, పారిశ్రామికవేత్తలు మరిన్ని అభివృద్ధి అవకాశాలు కోరారు.
  4. బ్రిటిష్ వారు సైన్యాన్ని విస్తరించారు; గ్రామాలపై విదేశీ ప్రయోజనం కోసం సైనికులను అందించేలా ఒత్తిడి చేశారు; చాలామంది విదేశాల్లో సేవ చేశారు. వారు తిరిగి వచ్చాక, సామ్రాజ్యవాద శక్తులు ఆసియా, ఆఫ్రికా ప్రజలను ఎలా దోచుకుంటున్నాయో అర్థం చేసుకుని, వలస పాలనను ఎదిరించాలనే కోరికతో వచ్చారు.
  5. 1917లో రష్యాలో విప్లవం; రైతుల, కార్మికుల పోరాటాలు, సోషలిజం ఆలోచనలు విస్తృతంగా వ్యాపించి భారత జాతీయవాదులకు స్ఫూర్తినిచ్చాయి.
• గాంధీజీ ఆగమనం: ఈ పరిస్థితుల్లో మహాత్మా గాంధీ మహాజన నాయకుడిగా ఎదిగాడు. 46 ఏళ్ల వయసులో 1915లో దక్షిణాఫ్రికా నుంచి భారత్ చేరాడు.
• దక్షిణాఫ్రికాలో జాతి వివక్ష ఆంక్షలకు వ్యతిరేకంగా అహింసా యాత్రలకు నాయకత్వం వహించి అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందాడు. అక్కడ హిందువులు, ముస్లింలు, పార్సీలు, క్రైస్తవులు
• గుజరాతీలు, తమిళులు, ఉత్తర భారతీయులు
• ఉన్నత వర్గ వ్యాపారులు, న్యాయవాదులు, కార్మికులతో సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి.
• నాటల్ కాంగ్రెస్ (Fig 6): 1895లో ఇతర భారతీయులతో కలిసి జాతి వివక్షకు వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు స్థాపించాడని పాఠం చెబుతుంది. [సవరణ – (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) నాటల్ ఇండియన్ కాంగ్రెస్ 1894లో స్థాపించారని సాధారణంగా చెబుతారు.]
• భారత్‌లో మొదటి సంవత్సరం దేశమంతా పర్యటించి ప్రజల అవసరాలు, పరిస్థితిని అర్థం చేసుకున్నాడు.
• తొలి జోక్యాలు:
  1. చంపారన్, ఖేడా, అహ్మదాబాద్ స్థానిక ఉద్యమాల్లో
  2. అక్కడ రాజేంద్ర ప్రసాద్, వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్‌లతో పరిచయం. 1918లో అహ్మదాబాద్ మిల్లు కార్మికుల సమ్మెను విజయవంతంగా నడిపాడు.
• (కాలరేఖ: 1917 – చంపారన్ సత్యాగ్రహం.)
• పాఠం ప్రశ్న (Let's recall 3): మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం భారత్‌పై ఆర్థిక ప్రభావం – రక్షణ వ్యయం, పన్నులు, ధరల పెరుగుదల, వ్యాపార లాభాలు, పరిశ్రమల విస్తరణ.

1919–1922 మధ్య జరిగిన ఉద్యమాలను పాఠం ప్రత్యేకంగా వివరిస్తుంది. వాటిలో మొదటిది రౌలట్ సత్యాగ్రహం.

• రౌలట్ చట్టం (Rowlatt Act, 1919): బ్రిటిష్ వారు అప్పుడే ఆమోదించిన ఈ చట్టం భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ వంటి ప్రాథమిక హక్కులను అణచింది, పోలీసు అధికారాలను పెంచింది.
• గాంధీజీ, మహమ్మద్ అలీ జిన్నా తదితరులు ప్రజల ప్రాథమిక స్వేచ్ఛలను అడ్డుకునే హక్కు ప్రభుత్వానికి లేదని భావించి, దాన్ని "దుష్ట" (devilish), నిరంకుశ చట్టంగా విమర్శించారు.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) ఇది విచారణ లేకుండా నిర్బంధించే అధికారం ఇచ్చింది.
• సత్యాగ్రహ పిలుపు: 1919 ఏప్రిల్ 6ను చట్టంపై అహింసాయుత నిరసన దినంగా, "అవమానం, ప్రార్థన" దినంగా, హర్తాళ్ (సమ్మె)గా పాటించాలని గాంధీజీ ప్రజలను కోరాడు. ఉద్యమం ప్రారంభించడానికి సత్యాగ్రహ సభలు (Satyagraha Sabhas) ఏర్పాటు చేశారు.
• ప్రాముఖ్యం:
  1. రౌలట్ సత్యాగ్రహం బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంపై జరిగిన మొదటి అఖిల భారత పోరాటం, అయితే ఎక్కువగా పట్టణాలకే పరిమితమైంది. 1919 ఏప్రిల్‌లో దేశంలో అనేక ప్రదర్శనలు, హర్తాళ్లు జరిగాయి
  2. ప్రభుత్వం క్రూర చర్యలతో అణచింది.
• జలియన్‌వాలా బాగ్ ఊచకోత (Jallianwala Bagh): ఈ అణచివేతలో భాగంగా జనరల్ డయ్యర్ అమృత్‌సర్‌లో బైసాఖీ రోజు (13 ఏప్రిల్ 1919) దౌర్జన్యం చేశాడు.
• గోడలతో చుట్టుముట్టిన ప్రాంగణంలో గుమిగూడిన జనంపై డయ్యర్ కాల్పులు జరిపాడు
• గోడలపై బుల్లెట్ గుర్తులు నేటికీ కనిపిస్తాయి.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) అధికారిక అంచనా ప్రకారం 379 మంది మరణించారు
• భారతీయుల అంచనా దీనికంటే చాలా ఎక్కువ.
• ఈ ఊచకోత గురించి తెలిసి రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ దేశం బాధ, ఆగ్రహాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ తన 'నైట్‌హుడ్' (knighthood) బిరుదును త్యజించాడు. నైట్‌హుడ్ అంటే అసాధారణ వ్యక్తిగత విజయానికి లేదా ప్రజాసేవకు బ్రిటిష్ రాజ్యం ఇచ్చే గౌరవం.
• హిందూ-ముస్లిం ఐక్యత:
  1. రౌలట్ సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్నవారు హిందువులు, ముస్లింలు కలిసి పోరాడాలని ప్రయత్నించారు. గాంధీజీ భారతదేశాన్ని ఎల్లప్పుడూ హిందువులు, ముస్లింలు, ఇతర మతస్తులు – దేశంలో నివసించే వారందరి భూమిగా చూశాడు
  2. ఏ న్యాయమైన కారణానికైనా హిందువులు, ముస్లింలు ఒకరికొకరు తోడుగా ఉండాలని ఆశించాడు.

రౌలట్ సత్యాగ్రహం తర్వాత హిందూ-ముస్లిం ఐక్యత నేపథ్యంలో మరో ముఖ్యమైన న్యాయమైన అంశం ఖిలాఫత్.

• ఖిలాఫత్ సమస్య: 1920లో బ్రిటిష్ వారు టర్కీ సుల్తాన్ (ఖలీఫా) పై కఠినమైన సంధిని రుద్దారు. జలియన్‌వాలా బాగ్ ఊచకోతతో ఆగ్రహించినట్లే ప్రజలు దీనిపైనా ఆగ్రహించారు.
• భారతీయ ముస్లింలు: పూర్వపు ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలోని ముస్లిం పవిత్ర స్థలాలపై ఖలీఫాకే నియంత్రణ ఉండాలని కోరారు.
• ఖిలాఫత్ ఉద్యమ నాయకులు మహమ్మద్ అలీ, షౌకత్ అలీ పూర్తిస్థాయి సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం (Non-Cooperation Movement) మొదలుపెట్టాలని అనుకున్నారు.
• గాంధీజీ వారి పిలుపును సమర్థించి, "పంజాబ్ తప్పిదాలు" (జలియన్‌వాలా బాగ్), "ఖిలాఫత్ తప్పిదం"పై ప్రచారం చేయాలని, స్వరాజ్యం కోరాలని కాంగ్రెస్‌ను కోరాడు.
• ఉద్యమ పురోగతి (1921–22): వేలాది విద్యార్థులు ప్రభుత్వ నియంత్రిత పాఠశాలలు, కళాశాలలు వదిలారు.
• మోతీలాల్ నెహ్రూ, సి.ఆర్. దాస్, సి. రాజగోపాలాచారి, ఆసఫ్ అలీ వంటి అనేక మంది న్యాయవాదులు తమ వృత్తిని వదిలారు.
• బ్రిటిష్ బిరుదులను వదులుకున్నారు
• శాసనసభలను బహిష్కరించారు.
• ప్రజలు విదేశీ వస్త్రాలను బహిరంగంగా అగ్నికి ఆహుతి చేశారు (bonfires)
• 1920–1922 మధ్య విదేశీ వస్త్రాల దిగుమతులు గణనీయంగా పడిపోయాయి.
• ఇదంతా "మంచుకొండ కొన" (tip of the iceberg) మాత్రమే
• దేశంలోని పెద్ద భాగాలు భారీ తిరుగుబాటు అంచున ఉన్నాయి.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం): ఈ ఉద్యమాన్ని కాంగ్రెస్ 1920లో ఆమోదించింది (కలకత్తా ప్రత్యేక సమావేశం, తర్వాత నాగ్‌పూర్). ఖిలాఫత్ సమస్యకు కారణమైన సంధి సెవ్ర్ సంధి.
• అహింస – "బాధ అనే శాశ్వత నియమం" (Source 3, గాంధీజీ, 12 మార్చి 1938):
  1. అహింస అంటే: ప్రతిఫలం ఏమాత్రం ఆశించకుండా నిరంతరం మంచి చేయడం ద్వారా వచ్చేది; ఇదే అహింసలో తప్పనిసరి పాఠం.
  2. తప్పు, అన్యాయాన్ని రద్దు చేయడానికి ఏకైక పరిష్కారం "బాధను భరించే శాశ్వత నియమం" అని దక్షిణాఫ్రికాలో నేర్చుకున్నానని చెప్పాడు.
  3. అంటే అందరి చేతుల్లో ఆనందంగా బాధ అనుభవించడానికి సిద్ధపడటం; తమకు అన్యాయం చేసిన వారికి కూడా చెడు కోరకపోవడం.
  4. ఈ అహింసే గాంధీజీ పోరాటానికి ఆధారం (పాఠంలోని ప్రశ్న: అహింస పోరాటానికి ఆధారం ఎలా అవుతుంది? – ప్రత్యర్థిని ద్వేషించకుండా, హింసకు పాల్పడకుండా, బాధను భరిస్తూ నైతిక బలంతో అన్యాయాన్ని ఎదిరించడం ద్వారా).

ఉద్యమం ప్రజల చేతిలో స్థానిక సమస్యలతో ముడిపడింది. చాలా సందర్భాల్లో ప్రజలు అహింసాయుతంగా ప్రతిఘటించారు; కొన్నిసార్లు వివిధ వర్గాలు గాంధీజీ పిలుపును తమ రీతిలో అర్థం చేసుకుని ఆయన ఆదర్శాలకు సరిపడని పద్ధతుల్లోనూ నిరసన తెలిపాయి.

ప్రతి సందర్భంలో ఉద్యమాన్ని స్థానిక కష్టాలతో కలిపారు.

• ఖేడా (గుజరాత్): పటీదార్ రైతులు బ్రిటిష్ వారి అధిక భూమిశిస్తు డిమాండ్‌కు వ్యతిరేకంగా అహింసా ఉద్యమాలు నడిపారు.
• ఆంధ్ర, తమిళనాడు: తీర ఆంధ్రలో, లోపలి తమిళనాడులో కల్లు, మద్యం దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్ (picketing – భవనం లేదా దుకాణం బయట నిలబడి ఇతరులు లోపలికి రాకుండా అడ్డుకోవడం) జరిగింది.
• గుంటూరు జిల్లా (ఆంధ్రప్రదేశ్): గిరిజనులు, పేద రైతులు అనేక "అటవీ సత్యాగ్రహాలు" చేశారు – మేత రుసుము చెల్లించకుండా పశువులను అడవుల్లోకి తోలేవారు.
• కారణం: వలస ప్రభుత్వం అటవీ వనరుల వాడకంపై అనేక ఆంక్షలు విధించింది.
• గాంధీజీ తమ పన్నులు తగ్గించి, అటవీ నిబంధనలను రద్దు చేయిస్తాడని వారు నమ్మారు. అనేక అటవీ గ్రామాల్లో రైతులు స్వరాజ్యం ప్రకటించి "గాంధీ రాజ్" రాబోతోందని విశ్వసించారు.
• సింధ్ (ఇప్పుడు పాకిస్థాన్‌లో): ముస్లిం వ్యాపారులు, రైతులు ఖిలాఫత్ పిలుపుపై చాలా ఉత్సాహం చూపారు.
• బెంగాల్: ఖిలాఫత్–సహాయ నిరాకరణ కూటమి జాతీయ ఉద్యమానికి గొప్ప మత సమైక్యత, బలం ఇచ్చింది.
• పంజాబ్ – అకాలీ ఉద్యమం:
  1. సిక్కులు, బ్రిటిష్ మద్దతున్న అవినీతిపరులైన మహంతులను (మహంత్ = సిక్కు గురుద్వారాల మత నిర్వాహకులు) గురుద్వారాల నుంచి తొలగించాలన్నారు
  2. ఈ ఉద్యమం సహాయ నిరాకరణతో దగ్గరగా కలిసిపోయింది.
• అస్సాం:
  1. తేయాకు తోటల కార్మికులు "గాంధీ మహారాజ్ కీ జై" అని నినదిస్తూ వేతనాల్లో భారీ పెంపు కోరారు
  2. గాంధీజీ కోరిక ప్రకారమే నడుచుకుంటున్నామని ప్రకటిస్తూ బ్రిటిష్ యాజమాన్యంలోని తోటలను వదిలారు. ఆ కాలపు అస్సామీ వైష్ణవ గీతాల్లో కృష్ణుని ప్రస్తావన స్థానంలో "గాంధీ రాజా" వచ్చింది.
• ప్రజల మహాత్ముడు:
  1. గాంధీజీ వర్గ సమైక్యత కోరుకున్నాడు (వర్గ సంఘర్షణ కాదు)
  2. అయినా రైతులు జమీందార్లపై పోరాటంలో ఆయన సాయం చేస్తాడనీ, వ్యవసాయ కూలీలు ఆయన భూమి ఇస్తాడనీ భావించారు. కొన్నిసార్లు సామాన్యులు తమ విజయాలను గాంధీజీ ఖాతాలో వేశారు
  3. ఉదా. యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్‌లోని (నేటి ఉత్తరప్రదేశ్) ప్రతాప్‌గఢ్ రైతులు శక్తివంతమైన ఉద్యమం చివర్లో కౌలుదార్ల అక్రమ తొలగింపు (బేదఖలీ – illegal eviction, చట్టవిరుద్ధంగా బలవంతంగా పంపేయడం) ఆపగలిగారు
  4. కానీ దాన్ని గాంధీజీ సాధించిపెట్టాడని విశ్వసించారు. మరికొన్నిసార్లు గాంధీ పేరు వాడి గిరిజనులు, రైతులు గాంధేయ ఆదర్శాలకు సరిపడని చర్యలు చేపట్టారు.

• చిత్ర వివరం (Fig 8): ప్రజాదరణ పొందిన చిత్రాల్లో గాంధీజీని దేవతల సరసన చూపారు – కృష్ణుని రథాన్ని నడుపుతూ, ఇతర జాతీయ నేతలకు మార్గం చూపే రూపం.

సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం అకస్మాత్తుగా ముగిసింది; తర్వాత 1920ల చివరి వరకు జాతీయ ఉద్యమం కొత్త దిశలు పట్టింది.

• చౌరీ చౌరా (Chauri Chaura) – 1922 ఫిబ్రవరి: రైతుల గుంపు పోలీసు స్టేషన్‌కు నిప్పు పెట్టడంతో ఇరవై రెండు మంది పోలీసులు మరణించారు. శాంతియుత ప్రదర్శనపై పోలీసులు కాల్పులు జరపడంతో రైతులు రెచ్చిపోయారు.
• హింసను వ్యతిరేకించే గాంధీజీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని అకస్మాత్తుగా నిలిపివేశాడు.
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) ఇది ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని గోరఖ్‌పూర్ జిల్లా.
• ఉద్యమం తర్వాత విభేదాలు:
  1. గాంధీజీ అనుచరులు: కాంగ్రెస్ గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నిర్మాణాత్మక కృషి (constructive work) చేపట్టాలన్నారు.
  2. చిత్తరంజన్ దాస్, మోతీలాల్ నెహ్రూ: ప్రభుత్వ విధానాలను ప్రభావితం చేయడానికి పార్టీ మండళ్ల ఎన్నికల్లో పోటీ చేసి మండళ్లలోకి ప్రవేశించాలన్నారు. (దాస్ తూర్పు బెంగాల్‌కు చెందిన న్యాయవాది; సహాయ నిరాకరణలో చాలా చురుకుగా పాల్గొన్నాడు – Fig 9.)
  3. 1920ల మధ్యలో గ్రామాల్లో నిజాయితీగా సామాజిక సేవ చేయడం ద్వారా గాంధేయులు తమ మద్దతు పునాదిని విస్తరించారు; ఇది 1930 శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం ప్రారంభించడంలో బాగా ఉపయోగపడింది.
• 1920ల మధ్య రెండు ముఖ్య పరిణామాలు: హిందూ సంస్థ రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (RSS), కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (CPI) ఏర్పడ్డాయి. భారత్ ఎలాంటి దేశం కావాలనే విషయంలో ఈ రెండింటికి భిన్న అభిప్రాయాలున్నాయి. విప్లవ జాతీయవాది భగత్ సింగ్ కూడా ఈ కాలంలో చురుకుగా ఉన్నాడు. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: ఈ రెండు సంస్థలు 1925లో ఏర్పడ్డాయి.)
• సైమన్ కమిషన్ (1927): భారత రాజకీయ భవిష్యత్తును నిర్ణయించడానికి ఇంగ్లండ్‌లోని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం లార్డ్ సైమన్ నాయకత్వంలో ఒక కమిషన్‌ను భారత్‌కు పంపాలని నిర్ణయించింది.
• కమిషన్‌లో ఒక్క భారతీయ ప్రతినిధి కూడా లేడు
• ఈ నిర్ణయం భారత్‌లో ఆగ్రహం రేపింది.
• అన్ని రాజకీయ సమూహాలు కమిషన్‌ను బహిష్కరించాయి
• కమిషన్ వచ్చినప్పుడు "సైమన్ గో బ్యాక్" బ్యానర్లతో ప్రదర్శనలు జరిగాయి (Fig 10).
• పూర్ణ స్వరాజ్ (Purna Swaraj):
  1. ఈ దశాబ్దం ముగిసే నాటికి, 1929లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షతన కాంగ్రెస్ పూర్ణ స్వరాజ్ (సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం) కోసం పోరాడాలని తీర్మానించింది. ఫలితంగా 1930 జనవరి 26న దేశవ్యాప్తంగా "స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం" పాటించారు. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: ఇది లాహోర్ సమావేశం
  2. 1950 జనవరి 26న రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చినందుకు ఈ తేదీని గణతంత్ర దినంగా ఎంచుకున్నారు.)

అహింసా ఉద్యమాలతో పాటు విప్లవ మార్గాన్ని ఎంచుకున్నవారూ ఉన్నారు. భగత్ సింగ్ సహచరులు వారిలో ప్రముఖులు.

• లక్ష్యం: భగత్ సింగ్, చంద్రశేఖర్ ఆజాద్, సుఖ్‌దేవ్ తదితరులు వలస పాలనకు, ధనిక దోపిడీ వర్గాలకు వ్యతిరేకంగా కార్మికులు, రైతుల విప్లవం ద్వారా పోరాడాలనుకున్నారు.
• HSRA: ఈ ఉద్దేశంతో వారు హిందుస్తాన్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్ (Hindustan Socialist Republican Association – HSRA)ను 1928లో ఢిల్లీలోని ఫిరోజ్‌షా కోట్లా వద్ద స్థాపించారు.
• సాండర్స్ హత్య: 1928 డిసెంబర్ 17న భగత్ సింగ్, ఆజాద్, రాజ్‌గురు కలిసి సాండర్స్ అనే పోలీసు అధికారిని కాల్చి చంపారు. లాలా లజపతి రాయ్ మరణానికి కారణమైన లాఠీఛార్జిలో అతడు పాల్గొన్నాడు.
• సెంట్రల్ లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీలో బాంబు: 1929 ఏప్రిల్ 8న భగత్ సింగ్, బి.కె. దత్ అసెంబ్లీలో బాంబు విసిరారు. కరపత్రం ప్రకారం ఉద్దేశం చంపడం కాదు – "చెవిటివారికి వినిపించేలా చేయడం" (to make the deaf hear), విదేశీ ప్రభుత్వ క్రూర దోపిడీని గుర్తు చేయడం.
• నినాదం: "చెవిటివారికి వినిపించాలంటే బిగ్గరగా అరవాలి. ఇంక్విలాబ్ జిందాబాద్!"
• ఉరిశిక్ష: భగత్ సింగ్, సుఖ్‌దేవ్, రాజ్‌గురులను 1931 మార్చి 23న ఉరితీశారు. అప్పుడు భగత్ సింగ్ వయసు కేవలం 23 ఏళ్లు.
• సంబంధిత అంశం:
  1. లజపతి రాయ్ ఆర్య సమాజ్‌కు చెందిన పంజాబీ అతివాద నాయకుడు (గత నోట్‌లో చూశాం). స్వదేశీ ఉద్యమ కాలంలోనే కొందరు "విప్లవ హింస" సూచించారు
  2. 1920ల చివరికి అది సోషలిస్టు భావనలతో కలిసి HSRA రూపం పొందింది.

పూర్ణ స్వరాజ్ దానంతట అదే రాదు, దాని కోసం పోరాడాలి. అందుకే 1930లో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం మొదలైంది.

• ఉప్పు చట్టం: ఈ చట్టం ప్రకారం ఉప్పు తయారీ, అమ్మకంపై ప్రభుత్వానికే గుత్తాధిపత్యం ఉండేది. ఆహారంలో అత్యవసరమైన ఉప్పుపై పన్ను వేయడం పాపమని గాంధీజీ, ఇతర జాతీయవాదులు భావించారు.
• దండి యాత్ర (Dandi March):
  1. 1930లో ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించడానికి యాత్ర చేస్తానని గాంధీజీ ప్రకటించాడు. గాంధీజీ, అనుచరులు సబర్మతి నుంచి తీర పట్టణం దండి వరకు 240 మైళ్లకు పైగా నడిచారు
  2. అక్కడ సముద్రతీరంలో సహజంగా దొరికే ఉప్పును సేకరించి, సముద్ర నీటిని మరిగించి ఉప్పు తయారుచేసి చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు. గాంధీజీ 1930 ఏప్రిల్ 6న దండిలో సహజ ఉప్పు ముద్దను తీసుకున్నాడు (Fig 12).
• (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) యాత్ర 12 మార్చి 1930న సబర్మతి ఆశ్రమం నుంచి మొదలైంది
• ఇది శాసనోల్లంఘన ఉద్యమానికి నాంది.
• ఉప్పునే ఎందుకు ఎంచుకున్నారు? (Let's discuss 8):
  1. ఈ యాత్ర స్వాతంత్ర్యం కోసం సాధారణ కోరికను అందరూ పంచుకునే ఒక నిర్దిష్ట ఫిర్యాదుతో (ఉప్పు పన్ను) ముడిపెట్టింది
  2. అందువల్ల ధనికులను, పేదలను చీల్చలేదు.
• విస్తృత భాగస్వామ్యం:
  1. రైతులు, గిరిజనులు, స్త్రీలు పెద్ద సంఖ్యలో పాల్గొన్నారు
  2. ఒక వ్యాపార సంఘం (business federation) ఉప్పు అంశంపై కరపత్రం ప్రచురించింది. ప్రభుత్వం శాంతియుత సత్యాగ్రహులపై క్రూరమైన చర్యలతో ఉద్యమాన్ని అణచడానికి ప్రయత్నించింది
  3. వేలాది మందిని జైల్లో పెట్టింది.
• స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో స్త్రీలు:
  1. అన్ని నేపథ్యాల నుంచి – యువ, వృద్ధ
  2. అవివాహిత, వివాహిత
  3. గ్రామీణ, పట్టణ
  4. సంప్రదాయ, ఉదార కుటుంబాల స్త్రీలు పాల్గొన్నారు.
• బ్రిటిష్ అధికారులు, భారత జాతీయవాదులు ఇద్దరూ స్త్రీల భాగస్వామ్యం జాతీయ పోరాటానికి అపారమైన శక్తి ఇచ్చిందని భావించారు.
• ఈ భాగస్వామ్యం స్త్రీలను ఇళ్ల నుంచి బయటకు తెచ్చి, వృత్తుల్లో, పాలనలో స్థానం ఇచ్చి, పురుషులతో సమానత్వానికి దారి చూపగలదని గుర్తించారు.
• అంబాబాయి (కర్ణాటక):
  1. 12 ఏళ్లకు పెళ్లి, 16 ఏళ్లకు వితంతువు
  2. ఉడుపిలో విదేశీ వస్త్రాలు, మద్యం దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్ చేసింది. అరెస్టయి శిక్ష అనుభవించి, మళ్లీ అరెస్టయింది
  3. జైలు శిక్షల మధ్య ప్రసంగాలు చేసింది, రాట్నం (spinning) నేర్పింది, ప్రభాత్ ఫేరీలు (prabhat pheris – ఉదయం ఊరేగింపులు) నిర్వహించింది. ఆమె ఈ రోజులను జీవితంలో అత్యంత సంతోషకర రోజులుగా భావించింది – ఎందుకంటే అవి జీవితానికి కొత్త లక్ష్యం, నిబద్ధత ఇచ్చాయి.
• స్త్రీలు తమ భాగస్వామ్య హక్కు కోసం పోరాడాల్సి వచ్చింది:
  1. ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో స్త్రీల భాగస్వామ్యాన్ని తొలుత గాంధీజీ కూడా వ్యతిరేకించాడు
  2. సరోజినీ నాయుడు ఆయనను ఒప్పించి స్త్రీలు చేరేలా చేసింది.
• సరోజినీ నాయుడు (Fig 13):
  1. 1920ల ఆరంభం నుంచి జాతీయ ఉద్యమంలో క్రియాశీలం
  2. దండి యాత్రలో ముఖ్య నాయకురాలు
  3. కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలైన తొలి భారతీయ మహిళ (1925).

ప్రజల ఉమ్మడి పోరాటాల ఫలితంగా బ్రిటిష్ వారు కొన్ని రాజ్యాంగ మార్పులు చేయాల్సి వచ్చింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం మధ్యలో ఉద్యమం కొత్త దశకు చేరింది.

• 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం (Government of India Act, 1935): ప్రావిన్షియల్ స్వయంప్రతిపత్తిని (provincial autonomy) సూచించింది – సమాఖ్యలో భాగంగానే ప్రావిన్సులు సాపేక్షంగా స్వతంత్ర నిర్ణయాలు తీసుకునే సామర్థ్యం.
• 1937 ఎన్నికలు: ప్రభుత్వం 1937లో ప్రావిన్షియల్ శాసనసభలకు ఎన్నికలు ప్రకటించింది. కాంగ్రెస్ 11 ప్రావిన్సుల్లో 7 చోట్ల ప్రభుత్వాలు ఏర్పాటు చేసింది.
• రెండో ప్రపంచ యుద్ధం (సెప్టెంబర్ 1939): రెండేళ్ల కాంగ్రెస్ ప్రావిన్షియల్ పాలన తర్వాత యుద్ధం మొదలైంది. హిట్లర్‌ను విమర్శించే కాంగ్రెస్ నాయకులు బ్రిటిష్ యుద్ధ ప్రయత్నానికి మద్దతిస్తామన్నారు – అయితే బదులుగా యుద్ధం తర్వాత భారత్‌కు స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వాలని కోరారు. బ్రిటిష్ వారు నిరాకరించగా, నిరసనగా కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు రాజీనామా చేశాయి.
• క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం: రెండో ప్రపంచ యుద్ధం మధ్యలోనే బ్రిటిష్ వారిపై కొత్త దశ ఉద్యమం ప్రారంభించాలని గాంధీజీ నిర్ణయించాడు.
• బ్రిటిష్ వారు వెంటనే భారత్ వదిలి వెళ్లాలని చెప్పాడు
• ప్రజలకు "కరో యా మరో" (do or die) – బ్రిటిష్ వారితో పోరాడండి, అయితే అహింసాయుతంగా అని పిలుపునిచ్చాడు. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: పిలుపు 1942 ఆగస్టు 8న బొంబాయిలో.)
• గాంధీజీ, ఇతర నేతలను వెంటనే జైల్లో పెట్టినా ఉద్యమం వ్యాపించింది
• ముఖ్యంగా రైతులు, యువత ఆకర్షితులయ్యారు (యువత చదువులు వదిలి చేరారు).
• సమాచార వ్యవస్థలు, రాజ్య అధికార చిహ్నాలపై దేశమంతా దాడులు జరిగాయి
• అనేక ప్రాంతాల్లో ప్రజలు సొంత ప్రభుత్వాలు ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.
• బ్రిటిష్ అణచివేత:
  1. తొలి స్పందన కఠిన అణచివేత. 1943 చివరికి 90,000కు పైగా అరెస్టయ్యారు
  2. పోలీసు కాల్పుల్లో సుమారు 1,000 మంది మరణించారు. అనేక ప్రాంతాల్లో విమానాల నుంచి జనంపై మెషిన్ గన్ కాల్పులు జరపమని ఆదేశాలిచ్చారు. అయినా ఈ తిరుగుబాటు చివరికి బ్రిటిష్ రాజ్‌ను మోకరిల్లేలా చేసింది.

• బ్రిటిష్ వారిని ధిక్కరించిన గిరిజన నాయకుడు వీర్ లఖన్ నాయక్‌ను ఉరితీశారు
• ఉరిశిక్షకు ఆయన భయపడలేదు, స్వాతంత్ర్య ఉదయాన్ని చూడలేనేమోననే విచారమే.
• బాజీ మొహమ్మద్ 20,000 మందిని జాతీయ పోరాటంలో చేర్చాడు
• అనేకసార్లు సత్యాగ్రహం చేశాడు
• రెండో ప్రపంచ యుద్ధ వ్యతిరేక నిరసనల్లో, క్విట్ ఇండియాలో పాల్గొని సుదీర్ఘ జైలు శిక్షలు అనుభవించాడు.
• చిత్ర వివరం (Fig 14):
  1. 1942 ఆగస్టులో నిరసనకారులు ఎక్కడ చూసినా పోలీసులతో ఘర్షణ పడ్డారు
  2. వేలాది మంది అరెస్టయ్యారు, వెయ్యికి పైగా మరణించారు, ఇంకా ఎందరో గాయపడ్డారు (Fig 1: క్విట్ ఇండియా సమయంలో పోలీసులు ప్రదర్శనకారులపై బాష్పవాయువు ప్రయోగించడం).

క్విట్ ఇండియా సమయంలోనే విదేశాల నుంచి మరో రకమైన పోరాటం సాగింది. దానికి నాయకుడు సుభాష్ చంద్రబోస్.

• బోస్ నేపథ్యం: రాడికల్ జాతీయవాది, సోషలిస్టు భావాలు కలవాడు. గాంధీజీ అహింసా ఆదర్శాన్ని పంచుకోలేదు, అయినా ఆయనను "జాతిపిత"గా గౌరవించాడు.
• దేశం విడిచి వెళ్లడం: 1941 జనవరిలో కలకత్తాలోని తన ఇంటి నుంచి రహస్యంగా బయలుదేరి జర్మనీ మీదుగా సింగపూర్ వెళ్లాడు.
• ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ (INA):
  1. అక్కడ ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ లేదా ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీ (INA)ని ఏర్పాటు చేశాడు. [సవరణ – (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం) INAను తొలుత 1942లో మోహన్ సింగ్ జపాన్‌కు చిక్కిన భారత సైనికులతో ఏర్పరచాడు
  2. 1943లో బోస్ నాయకత్వం చేపట్టి పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. పుస్తకం సరళంగా "బోస్ ఏర్పరచాడు" అంటుంది.]
• 1944 ప్రయత్నం: బ్రిటిష్ నియంత్రణ నుంచి భారతదేశాన్ని విముక్తం చేయడానికి 1944లో INA ఇంఫాల్, కోహిమాల మీదుగా భారత్‌లోకి ప్రవేశించడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ ఈ ప్రచారం విఫలమైంది.
• INA విచారణలు: INA సభ్యులను ఖైదు చేసి విచారణ జరిపారు. ఈ విచారణలకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఉద్యమంలో దేశంలోని అన్ని వర్గాల ప్రజలు పాల్గొన్నారు. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: విచారణలు ఢిల్లీలోని ఎర్రకోటలో.)
• గాంధీజీతో పోలిక:
  1. బోస్ అహింసను అంగీకరించకపోయినా, గాంధీజీ, బోస్ ఇద్దరి లక్ష్యం బ్రిటిష్ పాలన నుంచి విముక్తే
  2. క్విట్ ఇండియా (1942) ఇంట్లో, INA ప్రయత్నం (1944) బయట – రెండూ బ్రిటిష్ రాజ్‌ను బలహీనపరిచాయి.

1940లో ముస్లిం లీగ్ ఉత్తర-పశ్చిమ, తూర్పు ప్రాంతాల్లోని ముస్లింలకు "స్వతంత్ర రాజ్యాలు" కావాలని తీర్మానం చేసింది. తీర్మానంలో విభజన, పాకిస్థాన్ అనే మాటలు లేవు. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: ఇది లాహోర్ తీర్మానం, 23 మార్చి 1940.)

• లీగ్ ఎందుకు ప్రత్యేక ఏర్పాటు కోరింది?
• 1930ల చివరి నుంచి లీగ్ ముస్లింలను హిందువులకు భిన్నమైన "జాతి"గా చూడటం ప్రారంభించింది
• 1920లు, 1930లలో కొన్ని హిందూ, ముస్లిం సమూహాల మధ్య ఉద్రిక్తతల చరిత్ర దీన్ని ప్రభావితం చేసి ఉండవచ్చు.
• ముఖ్యంగా 1937 ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలు ముస్లింలు మైనారిటీ అని, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ఎల్లప్పుడూ రెండో స్థానమే దక్కుతుందని లీగ్‌ను నమ్మించాయి
• ముస్లింలకు ప్రాతినిధ్యమే లేకుండా పోవచ్చని భయపడింది.
• 1937లో యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్‌లో కాంగ్రెస్–లీగ్ ఉమ్మడి ప్రభుత్వం ఏర్పాటు కోరికను కాంగ్రెస్ తిరస్కరించడం కూడా లీగ్‌కు కోపం తెప్పించింది.
• 1930లలో ముస్లిం ప్రజానీకాన్ని సమీకరించడంలో కాంగ్రెస్ వైఫల్యం లీగ్ సామాజిక మద్దతును విస్తరించడానికి అవకాశమిచ్చింది
• 1940ల ఆరంభంలో చాలా మంది కాంగ్రెస్ నేతలు జైల్లో ఉండగా లీగ్ మద్దతు పెంచుకునే ప్రయత్నం చేసింది.
• 1945 చర్చలు:
  1. యుద్ధం ముగిసిన 1945లో బ్రిటిష్ వారు భారత స్వాతంత్ర్యంపై కాంగ్రెస్, లీగ్, తమ మధ్య చర్చలు ప్రారంభించారు. చర్చలు విఫలమయ్యాయి – లీగ్ తనను భారత ముస్లింలందరి ఏకైక ప్రతినిధిగా భావించింది
  2. చాలా మంది ముస్లింలు ఇంకా కాంగ్రెస్‌ను సమర్థించడంతో కాంగ్రెస్ ఆ వాదనను అంగీకరించలేదు.
• 1946 ఎన్నికలు:
  1. ప్రావిన్సులకు మళ్లీ ఎన్నికలు జరిగాయి. కాంగ్రెస్ "జనరల్" నియోజకవర్గాల్లో (మత లేదా ఇతర సముదాయాలకు రిజర్వేషన్ లేని ఎన్నికల జిల్లాలు) బాగా విజయం సాధించింది
  2. ముస్లింలకు రిజర్వ్ అయిన స్థానాల్లో లీగ్ విజయం అద్భుతంగా సాగింది. లీగ్ "పాకిస్థాన్" డిమాండ్‌ను కొనసాగించింది.
• క్యాబినెట్ మిషన్ (1946 మార్చి): పాకిస్థాన్ డిమాండ్‌ను పరిశీలించి, స్వతంత్ర భారత రాజకీయ చట్రాన్ని సూచించడానికి బ్రిటిష్ క్యాబినెట్ ముగ్గురు సభ్యుల మిషన్‌ను ఢిల్లీకి పంపింది.
• మిషన్ సూచన:
  1. భారత్ ఐక్యంగా ఉండాలి
  2. ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాలకు కొంత స్వయం ప్రతిపత్తితో వదులైన సమాఖ్య (loose confederation)గా ఏర్పడాలి.
• కానీ ప్రతిపాదనలోని నిర్దిష్ట వివరాలపై కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ అంగీకరించలేదు. దీనితో విభజన దాదాపు అనివార్యమైంది.
• ప్రత్యక్ష చర్య దినం (Direct Action Day) – 16 ఆగస్టు 1946: క్యాబినెట్ మిషన్ విఫలమయ్యాక లీగ్ తన పాకిస్థాన్ డిమాండ్ సాధించడానికి మహాజన ఆందోళనకు నిర్ణయించింది. ఆ రోజు కలకత్తాలో అల్లర్లు మొదలై, చాలా రోజులు సాగి, వేలాది మంది మరణానికి దారితీశాయి. 1947 మార్చి నాటికి హింస ఉత్తర భారత ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది.
• విభజన బాధలు:
  1. వందల వేల మంది హత్యకు గురయ్యారు
  2. ఎందరో స్త్రీలు వర్ణనాతీత దౌర్జన్యాలు ఎదుర్కొన్నారు
  3. లక్షలాది మంది ఇళ్లు వదిలి పారిపోయి పరాయి ప్రాంతాల్లో శరణార్థులయ్యారు (Fig 22: అల్లర్ల పంజాబ్ నుంచి వచ్చి న్యూఢిల్లీలో ఆశ్రయం కోరిన శరణార్థులు). విభజన వల్ల భారతదేశం మారింది, అనేక నగరాలు మారాయి, పాకిస్థాన్ అనే కొత్త దేశం పుట్టింది. కాబట్టి దేశ స్వాతంత్ర్య ఆనందం విభజన బాధ, హింసతో కలిసి వచ్చింది.
• స్వాతంత్ర్యం (కాలరేఖ):
  1. 1947లో భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందింది. (పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: పాకిస్థాన్ 14 ఆగస్టు 1947న, భారత్ 15 ఆగస్టు 1947న
  2. చివరి వైస్రాయ్ మౌంట్‌బాటన్ తొలి గవర్నర్-జనరల్‌గా కొనసాగాడు.)
• పాఠం ప్రశ్నలు (Let's recall 4, Let's discuss 9): 1940 లీగ్ తీర్మానం – ఉత్తర-పశ్చిమ, తూర్పు ప్రాంతాల్లోని ముస్లింలకు "స్వతంత్ర రాజ్యాలు". 1937–47 మధ్య విభజనకు దారితీసినవి: 1937 ఎన్నికలు, యు.పి. కూటమి తిరస్కరణ, కాంగ్రెస్ వైఫల్యం, 1945 చర్చల వైఫల్యం, 1946 ఎన్నికల ఫలితం, క్యాబినెట్ మిషన్ వైఫల్యం, ప్రత్యక్ష చర్య దినం అల్లర్లు.

పాఠంలోని చిత్రాల పెట్టెల్లో కొందరు నాయకుల గురించి సంక్షిప్త పరిచయాలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో ఇవి "ఎవరు?" ప్రశ్నలుగా వస్తాయి.

• మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్ (Fig 16):
  1. మక్కాలో బెంగాలీ తండ్రి, అరబ్ తల్లికి జన్మించాడు
  2. అనేక భాషలు తెలిసిన ఇస్లాం పండితుడు
  3. అన్ని మతాల ప్రాథమిక ఏకత్వం (వహదత్-ఇ-దీన్ – wahadat-i-deen) భావనను చెప్పినవాడు. గాంధేయ ఉద్యమాల్లో చురుకైన పాత్ర, హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు గట్టి సమర్థకుడు
  4. జిన్నా ద్విజాతి సిద్ధాంతాన్ని వ్యతిరేకించాడు. (ఫొటో: 1942 సేవాగ్రామ్‌లో కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీతో.)
• చక్రవర్తి రాజగోపాలాచారి – రాజాజీ (Fig 17):
  1. సీనియర్ జాతీయవాది
  2. దక్షిణ భారతంలో ఉప్పు సత్యాగ్రహ నాయకుడు
  3. 1946 తాత్కాలిక ప్రభుత్వ (Interim Government) సభ్యుడు
  4. స్వతంత్ర భారతదేశపు తొలి భారతీయ గవర్నర్-జనరల్. (ఫొటో: 1944 గాంధీ–జిన్నా చర్చల ముందు గాంధీజీతో.)
• సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ (Fig 18):
  1. 1945–47 స్వాతంత్ర్య చర్చల్లో ముఖ్య పాత్ర. గుజరాత్‌లోని నడియాద్‌కు చెందిన పేద రైతు-భూ యజమాని కుటుంబం నుంచి వచ్చాడు
  2. 1918 నుంచి స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ ప్రముఖ నిర్వాహకుడు
  3. 1931లో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు.
• మహమ్మద్ అలీ జిన్నా (Fig 19):
  1. 1920 వరకు హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు రాయబారి
  2. లక్నో ఒప్పందం తయారీలో ముఖ్య పాత్ర
  3. 1934 తర్వాత ముస్లిం లీగ్‌ను పునర్వ్యవస్థీకరించి, పాకిస్థాన్ డిమాండ్‌కు ప్రధాన ప్రతినిధి అయ్యాడు. (ఫొటో: 1944 సెప్టెంబర్, బొంబాయిలో గాంధీజీతో.)
• జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (Fig 20):
  1. గాంధీజీ శిష్యుడు, కాంగ్రెస్ సోషలిస్టు, అంతర్జాతీయవాది
  2. జాతీయ ఉద్యమానికి, స్వతంత్ర భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు, రాజకీయ వ్యవస్థకు ప్రముఖ శిల్పి. (ఫొటో: 1946 జూలై బొంబాయి కాంగ్రెస్ సమావేశం ముందు గాంధీజీ మాటలు వింటూ.)
• ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ (బాద్షా ఖాన్) (Fig 21):
  1. వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్స్‌కు చెందిన పఠాన్ నాయకుడు
  2. తన ప్రావిన్స్‌లోని పఠానుల్లో శక్తివంతమైన అహింసా ఉద్యమమైన ఖుదాయీ ఖిద్మత్‌గార్ల (Khudai Khidmatgars) స్థాపకుడు
  3. భారత విభజనను గట్టిగా వ్యతిరేకించాడు
  4. 1947 విభజనకు అంగీకరించినందుకు కాంగ్రెస్ సహచరులను విమర్శించాడు. (ఫొటో: 1947 మార్చి, బీహార్‌లో శాంతి యాత్ర.)
• సుభాష్ చంద్రబోస్ (Fig 15): ఆజాద్ హింద్ ఫౌజ్ నాయకుడు (గత నోట్‌లో చూశాం).
• సి.ఆర్. దాస్ (Fig 9):
  1. తూర్పు బెంగాల్ న్యాయవాది
  2. సహాయ నిరాకరణలో చురుకైన నాయకుడు.
• సరోజినీ నాయుడు (Fig 13):
  1. 1925 కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలు
  2. ఉప్పు సత్యాగ్రహ నాయకురాలు.
• తిలక్ (Fig 3), లాలా లజపతి రాయ్ (Fig 5), దాదాభాయ్ నౌరోజీ (Fig 2): ఇప్పటికే చూసిన నాయకులు.

పాఠం చివర "భారత జాతీయ ఉద్యమంలో ముఖ్య సంఘటనలు" కాలరేఖ ఇచ్చారు. పరీక్షల్లో వరుసక్రమం, తేదీల ప్రశ్నలకు ఇది ప్రధాన ఆధారం.

• కాలరేఖ (పాఠంలో ఇచ్చినట్లు):
  1. 1857 – ప్రథమ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం (పాఠం ఈ పేరు కాలరేఖలో వాడింది).
  2. 1885 – ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ స్థాపన.
  3. 1905 – వందేమాతరం ఉద్యమం.
  4. 1906 – ముస్లిం లీగ్ స్థాపన.
  5. 1909 – మింటో–మార్లే సంస్కరణలు.
  6. 1916 – హోమ్ రూల్ ఉద్యమ ఆరంభం.
  7. 1917 – చంపారన్ సత్యాగ్రహం.
  8. 1919 – రౌలట్ చట్టం.
  9. 1919 – జలియన్‌వాలా బాగ్ ఊచకోత.
  10. 1920 – సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం.
  11. 1930 – దండి యాత్ర.
  12. 1935 – భారత ప్రభుత్వ చట్టం.
  13. 1942 – క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం.
  14. 1947 – భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం.
• వరుసక్రమ సహాయం: బెంగాల్ విభజన (1905) → ముస్లిం లీగ్ (1906) → కాంగ్రెస్ చీలిక (1907) → ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు (1909) → కాంగ్రెస్ పునఃకలయిక (1915) → లక్నో ఒప్పందం (1916) → రౌలట్ సత్యాగ్రహం, జలియన్‌వాలా (1919) → సహాయ నిరాకరణ (1920–22) → చౌరీ చౌరా (1922) → సైమన్ కమిషన్ (1927) → HSRA, సాండర్స్ హత్య (1928) → అసెంబ్లీ బాంబు, పూర్ణ స్వరాజ్ తీర్మానం (1929) → దండి యాత్ర (1930) → భగత్ సింగ్ ఉరి (1931) → 1935 చట్టం → 1937 ఎన్నికలు → రెండో ప్రపంచ యుద్ధం (1939) → లీగ్ 1940 తీర్మానం → INA, బోస్ (1941–44) → క్విట్ ఇండియా (1942) → 1946 క్యాబినెట్ మిషన్, ప్రత్యక్ష చర్య దినం → 1947 స్వాతంత్ర్యం, విభజన.
• పాఠ్యాంశ ప్రశ్నల సారాంశం:
  1. (1) 1870–80లలో అసంతృప్తికి కారణాలు: ఆయుధ చట్టం, వెర్నాక్యులర్ ప్రెస్ చట్టం, ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం.
  2. (2) కాంగ్రెస్ భారత ప్రజలందరి తరఫున మాట్లాడాలనుకుంది.
  3. (3) మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం – రక్షణ వ్యయం, పన్నులు, ధరల పెరుగుదల, పరిశ్రమల విస్తరణ.
  4. (4) 1940 లీగ్ తీర్మానం – ముస్లింలకు "స్వతంత్ర రాజ్యాలు".
  5. (5) మితవాదులు – పిటిషన్లు, పత్రికలు, ప్రసంగాల ద్వారా న్యాయమైన డిమాండ్లు వినిపించినవారు.
  6. (6) అతివాదులు – స్వావలంబన, స్వరాజ్యం, బహిష్కరణ.
  7. (7) సహాయ నిరాకరణ రూపాలు: ఖేడా పటీదార్ల భూమిశిస్తు వ్యతిరేకత, మద్యం పికెటింగ్, గుంటూరు అటవీ సత్యాగ్రహాలు, సింధ్ ఖిలాఫత్ ఉత్సాహం, అకాలీ ఉద్యమం, అస్సాం తేయాకు కార్మికుల సమ్మె; ప్రజలు గాంధీజీని మహాత్ముడిగా, రక్షకుడిగా భావించారు.
  8. (8) ఉప్పు చట్టాన్ని ఎంచుకోవడం – అందరూ పంచుకునే ఫిర్యాదు; ధనిక-పేద తేడా లేదు.
  9. (9) 1937–47 విభజన పరిణామాలు – 1937 ఎన్నికలు, యు.పి. కూటమి తిరస్కరణ, 1945 చర్చల వైఫల్యం, 1946 ఎన్నికలు, క్యాబినెట్ మిషన్, ప్రత్యక్ష చర్య దినం.
  10. (10, 11, Let's imagine) – స్థానిక ప్రాంతంలో ఉద్యమం గురించి, ఇద్దరు నాయకుల జీవితాల గురించి పరిశోధన కృత్యాలు, స్వీయ అభిప్రాయ ప్రశ్న; వీటికి నిర్దిష్ట సమాధానాలు లేవు.