భారతదేశంలో వలస యుగం (The Colonial Era in India)

ఒక దేశం మరో ప్రాంతాన్ని తన అధీనంలోకి తీసుకుని, అక్కడ స్థావరాలు ఏర్పరచి, తన రాజకీయ, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక వ్యవస్థలను రుద్దడాన్ని వలసవాదం (Colonialism) అంటారు. ఇది కొత్త విషయం కాదు; ఈ పాఠం దీన్ని ప్రపంచ నేపథ్యంలో వివరించి, తర్వాత భారతదేశానికి వస్తుంది.

• వలసవాదం పురాతనమైనది: క్రీ.పూ. 1వ సహస్రాబ్దిలో గొప్ప సామ్రాజ్యాల కాలంలోనే కనిపిస్తుంది. క్రీ.శ. 1వ సహస్రాబ్దిలో క్రైస్తవం, ఇస్లాం వ్యాప్తి కూడా కొత్త మతాలను స్వీకరించిన ప్రాంతాల వలసీకరణతో ముడిపడి ఉంది.
• వలస యుగం (Age of Colonialism): సాధారణంగా 15వ శతాబ్దం నుంచి యూరప్ విస్తరణను సూచిస్తుంది.
• వలస దేశాలు: స్పెయిన్, పోర్చుగల్, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, నెదర్లాండ్స్ (డచ్).
• వలసలైన ప్రాంతాలు: ఆఫ్రికా, ఆసియా, అమెరికాలు, ఆస్ట్రేలియా, అనేక పసిఫిక్ ద్వీపాలు.
• తరచుగా స్థానికులను ఊచకోత కోయడం లేదా బానిసలుగా మార్చడం (Enslavement) ద్వారా విజయాలు సాధించారు.
• యూరప్ దేశాలను నడిపిన కారణాలు:
  1. యూరప్ దేశాల మధ్య రాజకీయ పోటీ – భూభాగాలు, ప్రపంచ ప్రభావం కోసం పరుగు.
  2. ఆర్థిక లాభాలు – కొత్త సహజ వనరులు, కొత్త మార్కెట్లు, కొత్త వాణిజ్య మార్గాలు, తరచుగా దోపిడీ.
  3. స్థానికులను క్రైస్తవంలోకి మార్చడం.
  4. శాస్త్రీయ అన్వేషణ – తెలియని ప్రాంతాల భూగోళం, ప్రకృతి చరిత్ర తెలుసుకోవాలనే కోరిక (ఇది చిన్న కారణమే అయినా ముఖ్యమైనది).
• 'నాగరికత నేర్పే లక్ష్యం' (Civilising mission): వలసదారులు తాము 'ప్రగతి' తెస్తున్నామని చెప్పుకుని, స్థానికులను 'అనాగరికులు, ఆదిమ, క్రూరులు'గా చిత్రించారు. వాస్తవంలో జరిగింది స్వాతంత్ర్య నష్టం, వనరుల దోపిడీ, సంప్రదాయ జీవన విధానాల విధ్వంసం, విదేశీ సాంస్కృతిక విలువల రుద్దడం.
• రెండు పార్శ్వాలు:
  1. వలస యుగం ప్రపంచాన్ని దగ్గర చేసింది, ఆర్థికాభివృద్ధి, సాంకేతికత వేగంగా పెరిగాయి
  2. కానీ ప్రయోజనాలు ఎక్కువగా వలసదారులకే దక్కాయి, వలస ప్రజలు తీవ్ర కష్టాలు అనుభవించారు.
• వలసవాద పతనం: 20వ శతాబ్ది మధ్యలో, ముఖ్యంగా రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత, అనేక కారణాల వల్ల వేగంగా వలస విముక్తి (Decolonisation) జరిగి చాలా దేశాలు స్వతంత్రమయ్యాయి.
• ప్రతిఘటన: వలసలైన అనేక ప్రాంతాల్లో వలసదారులకు వ్యతిరేకంగా ప్రతిఘటన పెరిగింది.

గ్రీకులు, రోమన్లతో భారతదేశం రెండు వేల ఏళ్ల కిందటే వ్యాపారం చేసింది. భారత వైభవమే యూరప్ దేశాలను ఆకర్షించింది. వీటిలో మొదట వచ్చినవారు పోర్చుగీసువారు.

• భారతదేశ సంపద (యూరోపియన్ల రాకకు ముందు):
  1. ఎగుమతులు: సుగంధ ద్రవ్యాలు, పత్తి, దంతం, రత్నాలు, చందనం, టేకు, వూట్జ్ ఉక్కు (wootz steel).
  2. 16వ శతాబ్దం వరకు భారత్ శక్తివంతమైన ఆర్థిక, సాంస్కృతిక కేంద్రం. ఆర్థికవేత్త ఆంగస్ మాడిసన్ (Angus Maddison) అంచనా ప్రకారం ప్రపంచ GDPలో కనీసం నాలుగో వంతు భారత్‌దే; చైనాతో కలిసి ప్రపంచంలోని రెండు అతిపెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థల్లో ఒకటి.
  3. ఈ సంపదే భారత్‌ను వలసవాద లక్ష్యంగా మార్చింది.
• వాస్కోడగామా (Vasco da Gama):
  1. 1498 మేలో కోజికోడ్ సమీపంలోని కప్పడ్ (Kappad) వద్ద దిగాడు
  2. భారత్‌లో యూరప్ వలసీకరణకు ఇది నాంది.
• మొదట స్వాగతం లభించినా, అతని దూకుడు వైఖరి వల్ల స్థానిక పాలకులతో స్నేహం కుదరలేదు.
• రెండో యాత్రలో (నాలుగేళ్ల తర్వాత) భారతీయ వ్యాపారులను పట్టుకుని హింసించి చంపాడు, కాలికట్‌పై సముద్రం నుంచి బాంబులు వేశాడు.
• స్థావరాలు:
  1. గోవాను 1510లో పట్టుకున్నారు – అది భారత్‌లో పోర్చుగీసు కాలనీ రాజధాని అయింది
  2. మలబార్, కోరమండల్ తీరాల్లో అనేక వాణిజ్య కేంద్రాలు.
• కార్టాజ్ (Cartaz) వ్యవస్థ:
  1. అరేబియా సముద్రంలో ప్రయాణించే అన్ని నౌకలూ పోర్చుగీసు అనుమతి పత్రం (పాస్) కొనాలి
  2. లేకపోతే నౌకలను స్వాధీనం చేసుకునేవారు. ఈ నౌకా ఆధిపత్యంతో దాదాపు వందేళ్లు భారత్–యూరప్ సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారంపై గుత్తాధిపత్యం.
• మత హింస – గోవా ఇంక్విజిషన్ (Inquisition):
  1. 1560లో గోవాలో స్థాపన. హిందువులు, ముస్లింలు, యూదులు, పాత మతాన్ని పాటిస్తున్నారని అనుమానించిన క్రైస్తవ మతమార్పిడివారిని తీవ్రంగా హింసించారు
  2. బలవంతపు మత మార్పిడులు, అనేక హిందూ దేవాలయాల ధ్వంసం జరిగాయి. గోవా ఇంక్విజిషన్ 1812లో రద్దయింది.
• ఇంక్విజిషన్ అంటే:
  1. రోమన్ కాథలిక్ చర్చి ఏర్పరచిన ధర్మాసనం
  2. చర్చి సిద్ధాంతానికి విరుద్ధంగా ఆలోచించే క్రైస్తవులను (heretics) విచారిస్తుంది.
• రాణి అబ్బక్క (Rani Abbakka):
  1. కర్ణాటక దక్షిణ ప్రాంతంలోని ఉల్లాల్ రేవును పాలించింది. 16వ శతాబ్ది ఉత్తరార్ధంలో పోర్చుగీసువారి దాడులను పొరుగు రాజ్యాలతో కూటమి కట్టి తిప్పికొట్టింది
  2. చివరికి చెరసాలలో పోరాడుతూ మరణించింది.
• అబ్బక్క-2 కొబ్బరి చిప్పలతో అగ్నిగోళాలు తయారు చేసి పోర్చుగీసు నౌకలను తగలబెట్టినట్లు చెబుతారు.
• వీరి గాథలను కర్ణాటక సంప్రదాయ నృత్యనాటిక యక్షగానం నేటికీ గుర్తు చేస్తుంది.

పోర్చుగీసు తర్వాత డచ్చివారు, ఫ్రెంచివారు భారత్‌కు వచ్చారు. పోర్చుగీసువారిలా మత విషయాల్లో జోక్యం చేసుకోకుండా వీరు ప్రధానంగా వ్యాపారంపైనే దృష్టి పెట్టారు.

• డచ్చివారు (Dutch):
  1. 17వ శతాబ్ది ఆరంభంలో వచ్చారు
  2. ముఖ్యంగా సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారంలో ఆధిపత్యం కోరారు. డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీని స్థాపించారు.
• వాణిజ్య కేంద్రాలు:
  1. పశ్చిమ తీరంలో సూరత్, బరూచ్, కొచ్చిన్ (కొచ్చి)
  2. తూర్పు తీరంలో నాగపట్నం, మచిలీపట్నం (మసూలీపట్నం).
• కేరళలోని మలబార్ ప్రాంతంలో వారి ఉనికి ఎక్కువ
• అనేక వాణిజ్య కేంద్రాల నుంచి పోర్చుగీసువారిని తరిమారు.
• కొలాచెల్ యుద్ధం (Battle of Colachel, 1741): ట్రావెన్‌కోర్ రాజు మార్తాండ వర్మ భూమిపైనా, సముద్రంపైనా డచ్చివారిని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు. ఆసియా శక్తి ఒకటి యూరప్ వలస సేనను ఓడించిన అరుదైన సందర్భం ఇది. దీని తర్వాత భారత్‌లో డచ్ ఉనికి బాగా తగ్గింది. (ట్రావెన్‌కోర్ అంటే ప్రస్తుత కేరళ దక్షిణ భాగం.)
• ఫ్రెంచివారు (French): ఆలస్యంగా వచ్చారు.
• మొదటి వాణిజ్య కేంద్రం 1668లో సూరత్
• తర్వాత 1674లో పాండిచ్చేరిలో (ప్రస్తుత పుదుచ్చేరి) ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (Compagnie des Indes Orientales) స్థాపన
• భారత్‌లో ఫ్రెంచ్ సామ్రాజ్యం కట్టాలనే ఆశయం.
• డూప్లే (Dupleix): 1742–1754 మధ్య ఫ్రెంచ్ ఇండియా గవర్నర్-జనరల్. తర్వాత బ్రిటిష్‌వారు అనుసరించిన పద్ధతులకు ఇతనే మార్గదర్శకుడు.
• భారతీయ సైనికులకు యూరోపియన్ యుద్ధ శిక్షణ ఇచ్చి క్రమశిక్షణ గల పదాతి దళం – సిపాయిలు (Sepoys) – తయారు చేశాడు.
• స్థానిక వారసత్వ తగాదాల్లో జోక్యం చేసుకుని తోలుబొమ్మ పాలకులను కూర్చోబెట్టి పరోక్ష పాలన చేసే వ్యూహం రూపొందించాడు.
• కర్నాటక యుద్ధాలు (Carnatic Wars, 1746–1763):
  1. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ మధ్య జరిగిన వరుస యుద్ధాలు. డూప్లే 1746లో మద్రాసును (ప్రస్తుత చెన్నై) పట్టుకున్నా, చివరికి బ్రిటిష్‌వారి చేతిలో ఓడిపోయారు
  2. ఫ్రెంచ్ కాలనీ పాండిచ్చేరికి, కొన్ని చిన్న ప్రాంతాలకు పరిమితమైంది.
• ఫ్రెంచివారి వైఖరి:
  1. డచ్చివారిలాగే, పోర్చుగీసువారిలా కాకుండా, భారతీయుల సామాజిక, మత జీవితంలో ఎక్కువగా జోక్యం చేసుకోలేదు. అరుదైన మినహాయింపు – 1748లో పాండిచ్చేరిలోని పెద్ద వేదపురీశ్వరన్ ఆలయాన్ని కూల్చడం
  2. క్రైస్తవ ఆధిపత్యం చాటడానికి జెసూట్ పూజారుల పట్టుదల, డూప్లే భార్య కోరిక మేరకు డూప్లే ఆదేశించాడు.
• పాఠం సారాంశం: ఫ్రెంచివారి సమ్మిళిత విధానం పాండిచ్చేరిలో సాంస్కృతికంగా ఫ్రెంచిగా మారిన చిన్న భారతీయ అభిజాత వర్గాన్ని సృష్టించింది.

బ్రిటిష్ వారు భారతదేశాన్ని సుమారు రెండు శతాబ్దాలు ఏలారు. ఒక వర్తక సంస్థ సామ్రాజ్య శక్తిగా మారిన ప్రపంచ చరిత్రలోని అద్భుత ఉదాహరణ ఇది. ఆక్రమణ క్రమంగా, ఎత్తుగడలతో, వాణిజ్యం ముసుగులో జరిగింది.

• ఇంగ్లిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ:
  1. ఎలిజబెత్ I రాణి రాజశాసనం (Royal charter) ఇచ్చింది
  2. ప్రైవేట్ సైన్యం పెట్టుకునే ప్రత్యేక అధికారాలూ వచ్చాయి.
• 17వ శతాబ్దంలో సూరత్, మద్రాసు, బొంబాయి, కలకత్తా తీర స్థావరాలను దాదాపు ప్రతిఘటన లేకుండా ఏర్పరచుకున్నారు. విదేశీ వ్యాపారాన్ని స్థానిక పాలకులు స్వాగతించేవారు కాబట్టి అభ్యంతరం పెట్టలేదు.
• విభజించి పాలించు (Divide and Rule):
  1. స్థానిక పాలకుల మధ్య శత్రుత్వాలు, రాజవంశాల్లో వారసత్వ తగాదాలను వాడుకున్నారు
  2. ఒకరికి సైనిక సహాయం ఇచ్చి 'అధికార దళారీ'లుగా (power brokers) మారారు. మత సముదాయాల మధ్య ఉన్న ఉద్రిక్తతలను గుర్తించి, తరచుగా ప్రోత్సహించారు కూడా.
• ప్లాసీ యుద్ధం (Battle of Plassey, 1757): బెంగాల్ నవాబు సిరాజ్-ఉద్-దౌలా, కంపెనీ అధికారి రాబర్ట్ క్లైవ్ మధ్య ఉద్రిక్తతలు తలెత్తాయి.
• క్లైవ్ నవాబు సైన్యాధిపతి మీర్ జాఫర్‌తో కుట్ర పన్నాడు – ద్రోహం చేస్తే నవాబు పదవి ఇస్తానన్నాడు.
• యుద్ధం పలాశీ (Palashi) వద్ద, నేటి కోల్‌కతాకు సుమారు 150 కి.మీ. ఉత్తరాన జరిగింది. కొంతమంది ఫ్రెంచి దళాలు నవాబుకు సాయపడ్డాయి
• కానీ నవాబు సైన్యంలో అధిక భాగమైన మీర్ జాఫర్ దళాలు పక్కన నిలబడి బ్రిటిష్ గెలుపునకు కారణమయ్యాయి. 'మీర్ జాఫర్' అంటే ఇప్పటికీ ద్రోహి అనే అర్థం.
• 'కింగ్‌మేకర్'గా నిలిచి కంపెనీ క్రమంగా పెద్ద భూభాగాలపై పట్టు సాధించింది.
• డాక్ట్రిన్ ఆఫ్ లాప్స్ (Doctrine of Lapse): 19వ శతాబ్దంలో తెచ్చిన విధానం – సహజ పురుష వారసుడు లేకుండా పాలకుడు మరణిస్తే ఆ సంస్థానాన్ని విలీనం చేసుకుంటారు. హిందూ సంప్రదాయ దత్తత హక్కును ఇది ఉద్దేశపూర్వకంగా పట్టించుకోలేదు. అనేక రాజ్యాల విలీనం, ప్రజల్లో ఆగ్రహం – 1857 తిరుగుబాటుకు ఒక కారణం.
• సైన్య సహాయక సంధి (Subsidiary Alliance): పాలకుల ఆస్థానంలో బ్రిటిష్ 'రెసిడెంట్'ను ఉంచేవారు.
• బదులుగా పాలకుడు తన ఖర్చుతో బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని పోషించాలి
• విదేశీ సంబంధాలు బ్రిటిష్ ద్వారానే నడపాలి.
• సార్వభౌమత్వం ఉన్నట్లు కనిపించినా, నిజమైన అధికారం బ్రిటిష్ చేతికి వెళ్లింది. హైదరాబాద్ పాలకుడు 1798లో మొట్టమొదట ఈ సంధిలో చేరిన వారిలో ఒకరు.
• పరిపాలన ఖర్చు లేకుండా విస్తార భూభాగాల నియంత్రణ – 'చౌక సామ్రాజ్యం' (empire on the cheap). ఒకసారి చేరితే బయటపడటం దాదాపు అసాధ్యం.
• సంస్థానాలు (Princely states):
  1. భారతీయ రాజు/మహారాజు/నవాబు పాలనలో ఉంటూ, బ్రిటిష్ రక్షణను అంగీకరించి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తి కొనసాగించిన ప్రాంతాలు. స్వాతంత్ర్య సమయానికి 500కు పైగా
  2. ఉపఖండంలో సుమారు 40 శాతం భూభాగం. పెద్దవి: హైదరాబాద్, మైసూరు, ట్రావెన్‌కోర్, జమ్మూ-కశ్మీర్.

ప్లాసీ గెలుపు తర్వాత కంపెనీ ధనిక ప్రాంతాల నుంచి గరిష్ఠ ఆదాయం పిండుకుంది కానీ పాలనపై, అభివృద్ధిపై దాదాపు ఖర్చు పెట్టలేదు. దీని ఫలితంగా భయంకర కరువులు, భారత సంపద తరలింపు సంభవించాయి.

• రెవెన్యూ హక్కు: ప్లాసీ గెలుపు తర్వాత కొన్ని ఏళ్లకు బెంగాల్, బీహార్, ఒడిశాల్లో ఆదాయం వసూలు చేసే హక్కు కంపెనీకి దక్కింది. క్లైవ్ బెంగాల్‌ను 'భూమిపై స్వర్గం' అన్నాడు.
• బెంగాల్ కరువు (1770–1772): రెండేళ్ల పంట నష్టానికి తోడు, పంట ఎలా ఉన్నా రైతులు అధిక నగదు పన్ను కట్టాలనే కఠిన వసూలు లక్ష్యాలు విపత్తుకు దారితీశాయి.
• జనాభాలో మూడో వంతు, అంటే సుమారు కోటి మంది మరణించారని అంచనా.
• కరువు కాలంలో కూడా భూమిపన్ను తగ్గించకుండా పెంచారు. దీన్ని అప్పట్లోనే కొందరు బ్రిటిష్ అధికారులు, మేధావులు (విలియం డిగ్బీ, ఒక శతాబ్దం తర్వాత W.W. హంటర్) ఖండించారు.
• మహా కరువు (Great Famine, 1876–1878): ముఖ్యంగా దక్కన్ పీఠభూమిలో సుమారు 80 లక్షల మంది వరకు మరణించారు.
• కరువు సమయంలోనూ బ్రిటన్‌కు ధాన్యం ఎగుమతి కొనసాగింది – మూడేళ్లూ ఏటా సుమారు పది లక్షల టన్నుల బియ్యమే.
• కొందరు భారతీయ వ్యాపారులు ధరలు పెరుగుతాయని సరుకు దాచి కృత్రిమ కొరత సృష్టించారు.
• బ్రిటిష్ 'స్వేచ్ఛా మార్కెట్' విధానం (ధరలను స్వేచ్ఛగా ఊగిసలాడనివ్వడం) కరువు తీవ్రతను పెంచింది.
• వైస్రాయ్ లార్డ్ లిట్టన్ 'ఆహార ధరల తగ్గింపు కోసం ప్రభుత్వం ఏ జోక్యమూ చేయరాదు' అని ఉత్తర్వు ఇచ్చాడు
• అదే 1876లో ఢిల్లీలో 68,000 మంది అధికారులు, మహారాజులకు వారం పాటు విందు దర్బార్ నిర్వహించాడు.
• మొత్తం మృతులు:
  1. బ్రిటిష్ పాలనలో తీవ్ర కరువులు ఒక డజను నుంచి 20కి పైగా
  2. మానవ మృతులు 5 నుంచి 10 కోట్ల వరకు అని అంచనా – రెండో ప్రపంచ యుద్ధ మృతులకు సుమారు సమానం. 1878–80 కరువు కమిషన్ ఉపశమన శిబిరాలు కనీసంగా ఉంచాలన్నట్లు వ్యాఖ్యానించింది.
• చరిత్రలో కరువులు: కరువులు గతంలోనూ ఉన్నాయి (కరవు, వరదలు, యుద్ధాలు కారణాలు), కానీ ఇంత స్థాయిలో ఎన్నడూ లేవు.
• సంపద తరలింపు (Drain of wealth): ప్లాసీ తర్వాత బెంగాల్ దోపిడీ సొమ్ము లండన్‌కు చేరడం మొదలైంది. అమెరికా చరిత్రకారుడు బ్రూక్స్ ఆడమ్స్ (1895) ప్రకారం బ్రిటన్‌లో పారిశ్రామిక విప్లవం 1760లో మొదలవడానికి ఈ 'భారతదేశ దోపిడీ' పెట్టుబడి ఉపయోగపడింది.
• దాదాభాయ్ నౌరోజీ 1901లో 'పావర్టీ అండ్ అన్‌బ్రిటిష్ రూల్ ఇన్ ఇండియా' రాసి, బ్రిటిష్ నివేదికల నుంచి తరలిపోయిన సంపద అంచనాలు సంకలనం చేశాడు.
• రమేష్ చంద్ర దత్ 'ఎకనామిక్ హిస్టరీ ఆఫ్ ఇండియా'లో ఇలాంటి పని చేశాడు.
• ఉత్సా పట్నాయక్ అంచనా (1765–1938): సుమారు 45 ట్రిలియన్ డాలర్లు – 2023 నాటి బ్రిటన్ GDPకి సుమారు 13 రెట్లు. పన్నులతో పాటు రైల్వేలు, టెలిగ్రాఫ్, యుద్ధాల ఖర్చు కూడా భారతీయులపైనే వేశారు.
• దాదాభాయ్ నౌరోజీ బ్రిటిష్ హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్‌కు ఎన్నికైన తొలి భారతీయుడు (1892లో ఎంపీ).

విస్తరిస్తున్న వలస పాలన భారతీయ జీవితంలో దాదాపు ప్రతి రంగాన్నీ మార్చింది. పాలకులు తమ 'ఉన్నతమైన' భావాల ప్రకారం భారతదేశాన్ని మలచాలనుకున్నారు.

• స్వదేశీ పరిశ్రమల పతనం: 18వ శతాబ్దం ముందు వరకు భారత్ ఉత్పత్తి సామర్థ్యానికి పేరుగాంచింది – ముఖ్యంగా వస్త్రాల్లో: పత్తి, పట్టు, ఉన్ని, జనపనార, చణుము (hemp), కొబ్బరి పీచు. అతి పలుచని మస్లిన్ల నుంచి ఎంబాస్ చేసిన వస్త్రాల వరకు విదేశాల్లో గిరాకీ.
• బ్రిటన్‌లోకి వచ్చే భారత వస్త్రాలపై భారీ సుంకాలు
• భారత్‌లోకి బ్రిటిష్ వస్తువులకు కనిష్ఠ సుంకాలు. సముద్ర వాణిజ్యం, మారకం రేట్లు కూడా బ్రిటన్ చేతిలో.
• 19వ శతాబ్దంలో భారత వస్త్ర ఎగుమతులు బాగా పడిపోగా, బ్రిటిష్ దిగుమతులు మరింత పెరిగాయి. నైపుణ్యం గల చేతివృత్తుల వారు పేదలై భారంతో కుంగిన వ్యవసాయ భూములకు తిరిగి వెళ్లారు.
• గవర్నర్-జనరల్ విలియం బెంటింక్ 1834లో: 'పత్తి నేతగాళ్ల ఎముకలు భారత మైదానాలను తెల్లబరుస్తున్నాయి'.
• ఇనుము, ఉక్కు, కాగితం తదితర పరిశ్రమలదీ అదే గతి. స్వాతంత్ర్య నాటికి ప్రపంచ GDPలో భారత వాటా కేవలం సుమారు 5 శాతం.
• సంప్రదాయ పాలన నాశనం: గ్రామ సభలు వివాదాల పరిష్కారం, నీటి పారుదల, రహదారుల వంటి పనులు నిర్వహించేవి. ఆ వ్యవస్థలను విచ్ఛిన్నం చేసి, పన్ను వసూలు, శాంతిభద్రతల కోసమే రూపొందిన కేంద్రీకృత అధికార యంత్రాంగం ఏర్పరిచారు. చార్లెస్ మెట్‌కాఫ్ (1830లలో తాత్కాలిక గవర్నర్-జనరల్) గ్రామ సముదాయాలను 'చిన్న గణతంత్రాలు'గా వర్ణించాడు.
• బ్రిటిష్ న్యాయ నియమావళి స్థానిక ఆచార చట్టాలను విస్మరించింది
• కోర్టులు ఖరీదైనవి, ఆలస్యం, విదేశీ భాషలో నడిచేవి.
• విద్య – 'బ్రౌన్ ఇంగ్లీషువారు' (brown Englishmen): గతంలో పాఠశాలలు, మదరసాలు, విహారాలు, శిష్యరికం వంటి వైవిధ్య విద్యా సంప్రదాయాలు ఉండేవి. 1830 వరకు బెంగాల్, బీహార్‌లలోనే లక్ష నుంచి లక్షన్నర గ్రామ పాఠశాలలు.
• 1835లో థామస్ బి. మెకాలే 'భారతీయ విద్యపై మినిట్ (Minute on Indian Education)' రాశాడు. యూరప్ గ్రంథాలయంలోని ఒక్క అర (shelf) భారత, అరబ్ సాహిత్యమంతటికన్నా విలువైనదని వాదించాడు
• రక్తం, రంగులో భారతీయులై, అభిరుచి, అభిప్రాయాలు, నైతికత, మేధస్సులో ఇంగ్లీషువారైన వర్గాన్ని సృష్టించాలన్నాడు.
• కొందరు బ్రిటిష్ ప్రాచ్యవాదులు (Orientalists) మాతృభాషల్లో చదివించాలని వాదించినా, మెకాలే విధానమే గెలిచింది. సంప్రదాయ పాఠశాలలు కనుమరుగయ్యాయి
• ఇంగ్లీషు ప్రతిష్ఠ భాష కావడంతో ఇంగ్లీషు చదివిన అభిజాతులు, సామాన్యుల మధ్య విభజన ఏర్పడింది. తక్కువ ఖర్చుతో గుమాస్తాలు, కింది స్థాయి అధికారుల వర్గాన్ని తయారు చేసింది.
• ఆర్థిక నిర్మాణ మార్పు: స్వయం సమృద్ధ వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థను, బ్రిటిష్ పరిశ్రమలకు ముడి సరుకులిచ్చే, వారి వస్తువులు కొనే మార్కెట్‌గా మార్చారు.
• రైల్వేలు: ప్రజలను దగ్గర చేసి అంతర్గత మార్కెట్‌ను కలిపినా, ప్రధాన ఉద్దేశం ముడి సరుకులను పోర్టులకు చేర్చడం, బ్రిటిష్ వస్తువులను పంపిణీ చేయడం, తిరుగుబాటు/యుద్ధాలకు సైన్యాన్ని వేగంగా తరలించడం. ఖర్చులో ఎక్కువ భాగం భారతీయుల పన్ను ఆదాయమే – టెలిగ్రాఫ్ కూడా అంతే. 'భారతీయులు తమ అణచివేతకు తామే నిధులు సమకూర్చారు' (Indians funded their own subjugation) – పాలన, సైనిక స్థావరాలు, అధికారుల విలాసాలు కూడా భారతీయుల పన్నులతోనే.

బ్రిటిష్ ఆక్రమణ ఆరంభం నుంచే దానికి ప్రతిఘటన మొదలైంది. భారతదేశం బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి 'కిరీటంలోని రత్నం' (jewel in the crown). 'సూర్యుడు అస్తమించని సామ్రాజ్యం' అని బ్రిటిష్‌వారు చెప్పుకున్నారు. ఈ పాఠంలో తొలి తిరుగుబాట్లు ఇవి.

• సన్యాసి-ఫకీర్ తిరుగుబాటు (Sannyasi-Fakir Rebellion): 1770 కరువు తర్వాత బెంగాల్‌లో మొదలైన తొలి వ్యవస్థీకృత ప్రతిఘటనల్లో ఒకటి.
• సన్యాసులు (హిందూ సాధువులు), ఫకీర్లు (ముస్లిం సాధువులు) తీర్థయాత్ర, దానం కోసం స్వేచ్ఛగా తిరిగేవారు
• కంపెనీ కొత్త భూమి, పన్ను విధానాలతో ఆంక్షలు పడ్డాయి.
• తర్వాత మూడు దశాబ్దాలు బ్రిటిష్ ఖజానాలు, పన్ను వసూలుదార్లపై దాడులు చేశారు. బ్రిటిష్ వారు వీరిని 'బందిపోట్లు' అని పిలిచి, కొందరిని ఉరి తీసి, అధిక బలంతో అణచారు.
• ఇది బంకించంద్ర చటోపాధ్యాయ నవల 'ఆనందమఠం' (1882)కు స్ఫూర్తి
• అందులోని 'వందేమాతరం' గీతం 20వ శతాబ్ది ఆరంభ స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో స్ఫూర్తినిచ్చి, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత జాతీయ గేయమైంది.
• గిరిజన తిరుగుబాట్లు:
  1. అడవులు, కొండల్లోకి బ్రిటిష్ విస్తరణ గిరిజన జీవనాన్ని దెబ్బతీసింది. అడవులు, అటవీ ఉత్పత్తులపై ఆంక్షలు
  2. భూమిని ప్రైవేట్ ఆస్తిగా మార్చడం
  3. నగదు పన్నులు
  4. అప్పుల ఉచ్చు
  5. గిరిజన సభల స్థానంలో బ్రిటిష్ న్యాయం
  6. మిషనరీల మత మార్పిడి ప్రోత్సాహం
  7. వందలాది గిరిజన తెగలను 'నేరస్థ తెగలు' (criminal tribes)గా ముద్ర వేసి దశాబ్దాలు వేధించడం.
• కోల్ తిరుగుబాటు (Kol Uprising, 1831–1832):
  1. ఛోటానాగ్‌పూర్ (నేటి జార్ఖండ్). బయటివారికి అనుకూల భూ విధానాలతో మొదలైంది
  2. కోల్ తెగలు (ముండా, ఒరావ్ తదితరులు) కొంతకాలం పెద్ద భూభాగాన్ని తమ అదుపులోకి తీసుకుని, చివరికి ఓడారు.
• సంతాల్ తిరుగుబాటు (Santhal Rebellion, 1855–1856):
  1. నేటి జార్ఖండ్, బీహార్, పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రాంతాల్లో
  2. నాయకులు సోదరులు సిద్ధూ, కన్హూ ముర్ము. బ్రిటిష్ మద్దతున్న వడ్డీ వ్యాపారులు, భూస్వాములు వారి పూర్వీకుల భూములు లాక్కోవడంపై తిరుగుబాటు. సంతాలులు స్వంత ప్రభుత్వం ప్రకటించి 'చివరి రక్తపు బొట్టు వరకు పోరాడతాం' అన్నారు. బ్రిటిష్‌వారు గ్రామాలను తగలబెట్టి వేలాది మందిని చంపారు
  3. నాయకులూ మరణించారు. అయినా ఈ తిరుగుబాటు ఇతర గిరిజనులకు స్ఫూర్తినిచ్చింది.
• రైతు తిరుగుబాటు – నీలిమందు తిరుగుబాటు (Indigo Revolt, 1859–1862): ఉత్తర బెంగాల్‌లో యూరోపియన్ తోటల యజమానులు (planters) రైతులను ఆహార పంటలు వదిలి నీలిమందు మొక్కలు పండించమని బలవంతం చేశారు (యూరప్‌లో నీలిమందు రంగుకు గిరాకీ ఎక్కువ).
• లాభాలన్నీ యజమానులు, వ్యాపారులకు
• రైతులకు కొద్దిపాటి చెల్లింపు – అప్పుల బానిసత్వంలో చిక్కుకున్నారు. నిరాకరిస్తే జైలు, హింస, ఆస్తి నాశనం.
• తిరుగుబాటు ప్రధానంగా తోటల యజమానులపైనే
• వారు కిరాయి సైనికులను పెట్టి దాడులు చేయించారు. విద్యావంతులైన బెంగాలీలు, బెంగాలీ పత్రికలు రైతులకు మద్దతిచ్చాయి
• చివరికి అత్యంత దారుణమైన దౌర్జన్యాలపై కొంత ఆంక్షలు విధించక తప్పలేదు.
• ఖాసీ తిరుగుబాటు (Khasi Uprising, 1829–1833): ప్రస్తుత మేఘాలయ ప్రాంతంలో జరిగిన తొలి గిరిజన ప్రతిఘటనల్లో ఒకటి (పాఠం కాలరేఖలో ఇచ్చిన వివరం).

బ్రిటిష్‌వారు దీన్ని 'సిపాయిల తిరుగుబాటు' (Sepoy Mutiny) అన్నారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత చరిత్రకారులు ఆ పేరును తిరస్కరించి, ఈ పాఠం 'మహా తిరుగుబాటు 1857' (Great Rebellion of 1857) అంటుంది.

సిపాయిలు అంటే కంపెనీ సైన్యంలో చేరిన భారతీయ సైనికులు; అధికారులు దాదాపు అందరూ బ్రిటిష్‌వారు.

• వెల్లూరు తిరుగుబాటు (Vellore Mutiny, 1806):
  1. కొత్త యూనిఫాం నియమాలు హిందూ, ముస్లిం సిపాయిల మత ఆచారాలను ఉల్లంఘించాయి (నుదుటి మత చిహ్నాలు నిషేధం, గడ్డం తీయాలి). సిపాయిలు వెల్లూరు కోటను (నేటి తమిళనాడు) పట్టుకుని అనేక మంది బ్రిటిష్ అధికారులను చంపారు
  2. బ్రిటిష్‌వారు అణచి వందలాది సిపాయిలను చంపారు/ఉరి తీశారు.
• కారణాలు:
  1. చాలా మంది సిపాయిలు రైతు కుటుంబాల నుంచి వచ్చినవారు
  2. భూమిశిస్తు విధానాలతో వారు ఇబ్బందిపడ్డారు. 1857లో రైఫిల్ తూటాలకు ఆవు, పంది కొవ్వు పూశారనే పుకార్లు ఉత్తర, మధ్య భారతంలో వ్యాపించి హిందూ, ముస్లిం సిపాయిల మత భావాలను గాయపరిచాయి.
• ఘటనలు:
  1. బారక్‌పూర్ (నేటి పశ్చిమ బెంగాల్): సిపాయి మంగళ్ పాండే బ్రిటిష్ అధికారులపై దాడి చేశాడు; అతని ఉరిశిక్ష సిపాయిల్లో అసంతృప్తిని పెంచింది.
  2. మీరట్ (ఉత్తరప్రదేశ్): కొందరు సిపాయిలు బ్రిటిష్ అధికారులను చంపి ఢిల్లీ చేరి, వృద్ధుడు, అధికారం లేని చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్‌ను నాయకుడిగా ప్రకటించారు (ఆయన 'సామ్రాజ్యం' ఢిల్లీలోని చిన్న ప్రాంతమే).
  3. తిరుగుబాటు ఉత్తర, మధ్య భారతానికి వ్యాపించి కాన్పూర్, లక్నో, ఝాన్సీ వంటి నగరాలను సిపాయిలు పట్టుకున్నారు. కాన్పూర్‌లో నానా సాహెబ్ నాయకత్వంలోని తిరుగుబాటుదారులు మొదట బ్రిటిష్ పౌరులకు సురక్షిత మార్గం ఇస్తామని, తర్వాత 200 మందికి పైగా స్త్రీ పురుషులు, పిల్లలను చంపారు (కారణాలపై ఇంకా చర్చ).
• బ్రిటిష్ ప్రతీకారం:
  1. 1857 సెప్టెంబర్‌లో ఢిల్లీని తిరిగి పట్టుకుని ఇంటింటా ఊచకోత
  2. కాన్పూర్‌లో భయం కలిగించేందుకు సామూహిక మరణశిక్షలు
  3. గ్రామాలు తగలబెట్టి పంటలు నాశనం చేయడం – తిరుగుబాటుదారుల కంటే చాలా ఎక్కువ మరణాలు.
• వీరనారీమణులు:
  1. ఝాన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయి: బ్రిటిష్ విలీనం నుంచి తన రాజ్యాన్ని కాపాడేందుకు పోరాడింది; నానా సాహెబ్ సైనిక సలహాదారు, మరాఠా తాత్యా తోపే సాయంతో ముట్టడిలోని ఝాన్సీ నుంచి తప్పించుకుని గ్వాలియర్ కోటను, దాని ఖజానాను, ఆయుధాగారాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది. 1858 జూన్ 18న యుద్ధభూమిలో మరణించింది. తాత్యా తోపే 1859 ఆరంభం వరకు పోరాడి, ద్రోహానికి గురై పట్టుబడి ఉరి తీయబడ్డాడు.
  2. బేగం హజరత్ మహల్ (అవధ్): తన రాజ్యం విలీనమయ్యాక తిరుగుబాటులో చేరి లక్నో రక్షణకు నాయకత్వం వహించింది; లొంగిపోతే సురక్షిత మార్గం ఇస్తామన్న బ్రిటిష్ ఆఫర్లను తిరస్కరించి చివరికి నేపాల్‌లో ఆశ్రయం పొందింది.
• ఫలితం:
  1. తిరుగుబాటు విఫలమైంది – ఏకీకృత నాయకత్వం, స్థిర వ్యూహం లేకపోవడం ఒక కారణమని కొందరు చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. కానీ విదేశీ పాలన అంగీకారయోగ్యం కాదనే బీజం నాటింది
  2. అది 20వ శతాబ్ది ఆరంభంలో వేరే పద్ధతుల్లో స్వాతంత్ర్య పోరాటంగా ఎదిగింది.
• 1858లో బ్రిటిష్ కిరీటం (Crown) ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నుంచి భారత పాలనను నేరుగా చేపట్టి బ్రిటిష్ రాజ్ (British Raj) ఆరంభమైంది. 1858 నవంబర్‌లో విక్టోరియా రాణి ప్రకటన – మత విషయాల్లో జోక్యం చేసుకోమని, పాలనలో భారతీయులకు ఎక్కువ స్థానం ఇస్తామని హామీ. హజరత్ మహల్ ప్రతి ప్రకటనలో ఆ హామీలను నమ్మవద్దన్నది.
• విధానం దూకుడు విస్తరణ నుంచి నియంత్రణ బలోపేతానికి మారింది
• భవిష్యత్తు ఉమ్మడి ప్రతిఘటన నివారణకు సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించారు.

భారతదేశంపై యూరోపియన్ (ముఖ్యంగా బ్రిటిష్) పాలన 'నాగరికత నేర్పే లక్ష్యం' కాదు; భారత నాగరికత యూరప్ కన్నా చాలా ప్రాచీనం. అది క్రమబద్ధమైన అణచివేత, దోపిడీ. అయినా దాని వల్ల కొన్ని ఉద్దేశించని పర్యవసానాలూ కలిగాయి.

• ప్రతికూల వారసత్వం: అణచివేత, దోపిడీ, హింస, సంప్రదాయ జీవితం నుంచి నిర్వాసనం. చిన్న భారతీయ అభిజాత వర్గం మాత్రం బ్రిటిష్ పాలనను అనివార్యమని అంగీకరించింది.
• ఉద్దేశించని పర్యవసానాలు: భారత్‌ను ప్రపంచానికి, ప్రపంచాన్ని భారత్‌కు తిరిగి తెరిచింది ('re-opened' అనే పదం – భారత్ ప్రాచీన కాలం నుంచే ప్రపంచంతో వ్యాపారం చేసిందని సూచిస్తుంది).
• బ్రిటిష్‌వారు (కొంత మేరకు ఫ్రెంచివారు) తమ ఆక్రమణ ప్రతి అంశాన్నీ నమోదు చేశారు:
  1. ఉపఖండ భౌగోళిక సర్వేలు
  2. అన్ని జాతి సమూహాల జాబితాలు (కానీ 'జాతి' (race) అనే శాస్త్రీయం కాని భావనల వల్ల ఇవి లోపభూయిష్ఠం – జన్యుశాస్త్రం ప్రకారం 'జాతులు' లేవు).
• భారతీయ కట్టడాలను నమోదు చేసి, వాటి కళ, వాస్తును అధ్యయనం చేసి, శిథిలమైన కొన్నింటిని పునరుద్ధరించి, పురావస్తు శాస్త్రం (archaeology) ఆరంభించారు.
• సాంస్కృతిక దోపిడీ:
  1. వేలాది విగ్రహాలు, చిత్రాలు, ఆభరణాలు, రాతప్రతులు, ఇతర కళాఖండాలను దొంగిలించి యూరోపియన్ మ్యూజియాలు, ప్రైవేట్ సేకరణలకు తరలించారు. ఇది భారత వారసత్వానికి తీవ్ర నష్టం
  2. అదే సమయంలో యూరప్ ప్రజల్లో భారత కళపై ఆదరణ పెరిగింది. వలస ప్రపంచమంతటా ఇలాగే జరిగింది
  3. ఇప్పుడు కొన్నింటిని స్వదేశాలకు తిరిగి ఇవ్వడంపై చర్చలు, ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి.
• సంస్కృత అనువాదాలు:
  1. సంస్కృతాన్ని నేర్చుకున్న తొలి యూరోపియన్లు బ్రిటిష్‌వారు కాకపోయినా, సంస్కృత గ్రంథాల తొలి అనువాదాలను యూరోపియన్ భాషలో ప్రచురించడం ప్రారంభించారు
  2. ఫ్రెంచివారు, జర్మన్లు త్వరలో అనుసరించారు.
• ఉద్దేశాలు మిశ్రమం:
  1. కొందరు నిజమైన ఆరాధకులు
  2. మరికొందరు భారతీయ భాషలు, గ్రంథాల అధ్యయనంతో క్రైస్తవ ఆధిక్యత నిరూపించడం సులభమని భావించారు.
• 1785లో చార్లెస్ విల్కిన్స్ 'భగవద్గీత' ఇంగ్లీష్ అనువాదం ప్రచురించాడు (తొలి ఇంగ్లీష్ అనువాదం).
• జర్మన్ తత్వవేత్త జార్జ్ హెగెల్ ప్రకారం సంస్కృత అధ్యయన వ్యాప్తి 'కొత్త ఖండాన్ని కనుగొనడం' వంటిది. భారతీయ గ్రంథాలు యూరోపియన్ తత్వవేత్తలు, రచయితలు, కవులు, కళాకారులపై, 19వ శతాబ్దంలో అమెరికాపైనా గణనీయ ప్రభావం చూపాయి.
• రాజకీయ ఆధిపత్యం ఒక దిశలో ప్రవహించినా, సాంస్కృతిక ప్రభావం కొన్నిసార్లు వ్యతిరేక దిశలో ప్రవహిస్తుందనడానికి ఇది గుర్తు.
• పాఠ సారాంశం:
  1. పోర్చుగీసు, డచ్, ఫ్రెంచ్, బ్రిటిష్ ఈ నలుగురినీ భారత సంపదే ఆకర్షించింది
  2. వారి మధ్య పోరులో బ్రిటిష్‌దే పైచేయి అయింది. పోర్చుగీసు మతమార్పిడి, సాంస్కృతిక మార్పు గోవాలో దీర్ఘకాల సామాజిక విభజనలు సృష్టించింది
  3. ఫ్రెంచ్ సమ్మిళిత విధానం పాండిచ్చేరిలో చిన్న ఫ్రెంచీకరణ అభిజాత వర్గాన్ని సృష్టించింది. బ్రిటిష్ పన్ను విధానం కరువులకు, పరిశ్రమల నాశనానికి దారి తీసింది. 18వ శతాబ్దం చివరి నుంచి అనేక తిరుగుబాట్లు జరిగాయి
  4. 1857 మహా తిరుగుబాటు కొంతకాలం పాలనను భయపెట్టింది
  5. చాలా తిరుగుబాట్లు క్రూరంగా అణచబడ్డాయి.

పాఠం మొదట్లోని కాలరేఖ, చివర్లోని సారాంశం, వ్యాయామాల్లో అడిగే పోలికలను ఒకేచోట చూద్దాం. కాలక్రమం, "ఏ శక్తి ఏం చేసింది" అనే జతలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• కాలరేఖ (1498–1757):
  1. 1498: వాస్కోడగామా కాలికట్ (కోజికోడ్) సమీపంలో దిగాడు. 1560: గోవాలో ఇంక్విజిషన్ స్థాపన.
  2. 1612–1690: ఇంగ్లిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సూరత్, మద్రాసు, బొంబాయి, కలకత్తాల్లో వాణిజ్య కేంద్రాలు ఏర్పరచింది.
  3. 1674: పాండిచ్చేరిలో ఫ్రెంచ్ కంపెనీ; 1741: కొలాచెల్ యుద్ధంలో డచ్చివారి ఓటమి; 1746–1763: కర్నాటక యుద్ధాలు; 1757: ప్లాసీ యుద్ధం.
• కాలరేఖ (1770–1858):
  1. 1770–1772: బెంగాల్ తొలి మహా కరువు. 1818: మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ముగిసి మరాఠా శక్తి అంతమైంది.
  2. 1829–1833: ఖాసీ తిరుగుబాటు (నేటి మేఘాలయ). 1835: మెకాలే మినిట్.
  3. 1848–49: సిక్కు సామ్రాజ్య పతనం; కంపెనీ పంజాబ్‌ను విలీనం చేసుకుంది.
  4. 1857: మహా తిరుగుబాటు; 1858: కిరీటం పాలన (బ్రిటిష్ రాజ్) మొదలు.

• నాలుగు శక్తుల పోలిక:
  1. పోర్చుగీసు: మత మార్పిడి, సాంస్కృతిక మార్పులతో గోవాలో శాశ్వత సామాజిక విభజనలు సృష్టించారు.
  2. డచ్చివారు: ప్రధానంగా సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యం; మత విషయాల్లో జోక్యం తక్కువ.
  3. ఫ్రెంచివారు: సమ్మిళిత (assimilation) విధానంతో పాండిచ్చేరిలో సాంస్కృతికంగా ఫ్రెంచిగా మారిన చిన్న భారతీయ వర్గం ఏర్పడింది.
  4. బ్రిటిష్: క్రమంగా, లెక్కగట్టి, వాణిజ్య ముసుగులో వర్తక సంస్థ నుంచి సామ్రాజ్య శక్తిగా ఎదిగింది; పాలన, న్యాయ, విద్యా వ్యవస్థలను రుద్దింది.
• పాఠ సారాంశంలోని అంశాలు:
  1. నాలుగు శక్తులనూ ఆకర్షించింది భారత సంపద
  2. వారు పరస్పరం పోరాడగా బ్రిటిష్‌దే పైచేయి అయింది. బ్రిటిష్ క్రూర పన్నుల విధానం కరువులు, లక్షల మరణాలకు దారితీసింది
  3. పరిశ్రమల ధ్వంసం (deindustrialisation) తయారీ రంగాన్ని దెబ్బతీసింది. 18వ శతాబ్దం చివరి నుంచి అనేక తిరుగుబాట్లు జరిగాయి, 1857 తిరుగుబాటు కొంతకాలం పాలనను కుదిపింది
  4. చాలావరకు క్రూరంగా అణిచివేశారు. 19వ శతాబ్దంలో భారత శాస్త్రీయ సంస్కృతి (సంస్కృత అనువాదాలతో) పశ్చిమానికి ప్రవహించి శాశ్వత ప్రభావం చూపింది.

పాఠంలోని పటం, చిత్రలేఖనం, కార్టూన్, చిత్రాల శీర్షికల్లోని వివరాలు కూడా పరీక్షకు ఉపయోగపడే వాస్తవాలు.

• బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్య పటం (1909, Fig. 4.16):
  1. ఎరుపు, గులాబీ రంగులు: బ్రిటిష్ ప్రత్యక్ష పాలన కింది ప్రాంతాలు; పసుపు రంగు: సంస్థానాలు (princely states); నల్ల గీతలు: రైలు మార్గాలు.
  2. సంస్థానాలు స్వాతంత్ర్య సమయానికి 500కు పైగా; ఉపఖండంలో సుమారు 40 శాతం భూభాగం. నేటి భారత్ పటంతో సరిహద్దులు, పేర్లలో తేడాలను గమనించాలని పాఠం అడుగుతుంది.
  3. "బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో సూర్యుడు అస్తమించడు" అని గర్వంగా చెప్పేవారు; భారత్‌ను 'కిరీటంలో రత్నం' (jewel in the crown) అనేవారు.
• "తూర్పు తన సంపదను బ్రిటానియాకు అర్పించడం" చిత్రం (Fig. 4.14):
  1. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ లండన్ ప్రధాన కార్యాలయం కోసం ప్రత్యేకంగా చేయించింది; మూడు మీటర్లకు పైగా పొడవు.
  2. బ్రిటానియా (బ్రిటన్‌ను సూచించే సంకేత రూపం) ఎత్తులో కూర్చుని అధికారాన్ని, వలసలు కింద వంగిన భంగిమలో లొంగుబాటును చూపుతాయి.
  3. భారతీయుల ముదురు రంగు, తెల్లవారు ఉన్నతులనే నమ్మకాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. వలసలు నిజంగా 'అర్పించాయా', బలంతో/మోసంతో లాక్కున్నారా అని పాఠం ప్రశ్నిస్తుంది.
• కార్టూన్ (Fig. 4.3):
  1. 1892లో లండన్ 'పంచ్' పత్రికలో ఎడ్వర్డ్ లింలీ సాంబోర్న్ గీశాడు
  2. ఒక బ్రిటిష్ వ్యాపార దిగ్గజం ఆఫ్రికాపై కాళ్లు చాచి టెలిగ్రాఫ్ తీగ పట్టుకున్నట్లు ఉంటుంది. టెలిగ్రాఫ్ అప్పుడు కొత్త ఆవిష్కరణ (తక్షణ సమాచారం). (పాఠం వెలుపల: ఇది సెసిల్ రోడ్స్ కార్టూన్ అని ప్రసిద్ధి.)
• ఇతర చిత్రాల వివరాలు:
  1. కోజికోడ్‌లో వాస్కోడగామా రాక (1498) ఫలకం; పద్మనాభపురం ప్యాలెస్ చిత్రం – 1741 కొలాచెల్ తర్వాత డచ్ లొంగుబాటు (మార్తాండ వర్మ ముందు).
  2. 1764 నాటి పాండిచ్చేరి ప్రణాళిక: కోటలతో చుట్టబడిన, చదరంగ రూపం (grid) నగరం; సముద్రం వైపు పెద్ద కోట.
  3. మద్రాసు బీచ్‌లో ఎగుమతికి సిద్ధంగా ధాన్యపు బస్తాలు (ప్రజలు ఆకలితో చనిపోతున్నప్పుడు); 1877లో బెంగళూరులో కరువు సహాయం కోసం నిరీక్షణ.
  4. 1860 నాటి మద్రాసు రైల్వే ఆవిరి ఇంజిన్; 1856 నాటి కల్పిత స్కెచ్: తుపాకీ సిపాయిలకు ఎదురుగా సంతాల్ తిరుగుబాటుదారులు; మీరట్ తిరుగుబాటు కల్పిత చిత్రం (1857).
  5. ఝాన్సీ లక్ష్మీబాయి లఘు చిత్రం (1853 లేదా అంతకుముందు), బేగం హజరత్ మహల్ చిత్రం (1850లు); 1785లో చార్లెస్ విల్కిన్స్ చేసిన భగవద్గీత తొలి ఇంగ్లిష్ అనువాద ముఖపత్రం.
• హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్:
  1. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ పార్లమెంట్ ఎన్నికైన దిగువ సభ
  2. దాదాభాయ్ నౌరోజీ ఇందులో ఎన్నికైన తొలి భారతీయుడు (1892లో ఎంపీ). అందుకే 'అన్‌బ్రిటిష్ రూల్' అనే పదం ఆయనకు అర్థవంతం.
• బ్రూక్స్ ఆడమ్స్, విలియం డిగ్బీ, దాదాభాయ్ నౌరోజీ, ఆర్.సి. దత్ – సంపద తరలింపును వివరించిన రచయితల చిత్రాలు పాఠంలో ఉన్నాయి.