స్థానికులను నాగరికులుగా మార్చడం, దేశానికి విద్య (Civilising the Native, Educating the Nation)

ఈ పాఠం బ్రిటిష్ పాలన విద్యార్థుల జీవితాలపై చూపిన ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది. గత పాఠాల్లో రాజులు, నవాబులు, రైతులు, ఆదివాసీలపై ప్రభావం చూశాం; ఇక్కడ విద్యారంగం వంతు.

• రెండు లక్ష్యాలకు తోడు మూడోది: భూభాగాల జయం, ఆదాయంపై నియంత్రణతో పాటు తమకు ఒక సాంస్కృతిక లక్ష్యం (cultural mission) ఉందని బ్రిటిష్ వారు భావించారు – “స్థానికులను నాగరికులుగా మార్చడం (civilise the natives)”, వారి ఆచారాలు, విలువలు మార్చడం.
• పాఠం లేవనెత్తే ప్రశ్నలు:
  1. ఏ మార్పులు తేవాలి? భారతీయులను ఎలా చదివించాలి, “నాగరికులు”గా, బ్రిటిష్ దృష్టిలో “మంచి ప్రజలు (good subjects)”గా ఎలా మార్చాలి? వీటికి సులభమైన సమాధానం బ్రిటిష్ వారికి దొరకలేదు
  2. అనేక దశాబ్దాలు చర్చ సాగింది.
• పాఠం పరిధి:
  1. గత 200 ఏళ్లలో ఈనాడు మనం సహజంగా భావించే విద్యా భావనలు ఎలా రూపుదిద్దుకున్నాయో చూడటం
  2. బ్రిటిష్ ఆలోచనలకు భారతీయులు ఎలా స్పందించారో, తమ సొంత విద్యా దృక్పథాలను ఎలా రూపొందించారో తెలుసుకోవడం.
• పాఠంలోని ప్రధాన శీర్షికలు (క్రమం): ఓరియంటలిజం సంప్రదాయం → “తూర్పు జ్ఞానంలో ఘోర తప్పులు” (విమర్శ) → వాణిజ్యం కోసం విద్య (వుడ్స్ డిస్పాచ్) → నైతిక విద్య డిమాండ్ (మిషనరీలు) → స్థానిక పాఠశాలలకు ఏమైంది? → కొత్త నిత్యకృత్యాలు, కొత్త నియమాలు → జాతీయ విద్యకు ఎజెండా (గాంధీ, టాగూరు).
• తిరుగుబాటు సమయంలోనే విశ్వవిద్యాలయాలు: 1857లో మీరట్, ఢిల్లీల్లో సిపాయిలు తిరుగుబాటు చేస్తున్నప్పుడే కలకత్తా, మద్రాసు, బొంబాయిల్లో విశ్వవిద్యాలయాలు స్థాపిస్తున్నారు (వివరాలు వుడ్స్ డిస్పాచ్ నోట్‌లో).

పదజాలం (పాఠంలోని పదాలు)

• భాషావేత్త (Linguist): అనేక భాషలు తెలిసి, వాటిని అధ్యయనం చేసేవారు.
• ఓరియంటలిస్టు (Orientalist): ఆసియా భాష, సంస్కృతులపై పండిత జ్ఞానం ఉన్నవారు.
• మున్షీ (Munshi): పర్షియన్ చదవగలిగి, రాయగలిగి, బోధించగలిగిన వ్యక్తి.
• స్థానిక భాష (Vernacular):
  1. ప్రామాణిక భాషకు భిన్నంగా స్థానిక భాష లేదా మాండలికం
  2. వలస దేశాల్లో బ్రిటిష్ వారు దీనిని రోజువారీ దేశీయ భాషలను, పాలకుల భాషను వేరు చేయడానికి వాడారు.
• మదరసా (Madrasa): అరబిక్‌లో విద్యా స్థలం – ఏ రకమైన పాఠశాల లేదా కళాశాల అయినా.

ఓరియంటలిజం అంటే భారతదేశ ప్రాచీన విజ్ఞానాన్ని గౌరవించి, దాన్ని అధ్యయనం చేసి, ఆ ప్రాతిపదికపై పాలించాలనే ఆలోచనా ధోరణి. దీనికి ప్రతినిధులుగా విలియం జోన్స్, హెన్రీ థామస్ కోల్‌బ్రూక్‌లను పాఠం పేర్కొంది.

• విలియం జోన్స్ (William Jones):
  1. 1783లో కలకత్తా వచ్చాడు
  2. కంపెనీ ఏర్పాటు చేసిన సుప్రీంకోర్టులో జూనియర్ న్యాయమూర్తి. న్యాయశాస్త్ర నిపుణుడే కాక భాషావేత్త కూడా.
• ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లో గ్రీకు, లాటిన్ చదివాడు
• ఫ్రెంచ్, ఇంగ్లీష్ తెలుసు
• మిత్రుని నుంచి అరబిక్, తర్వాత పర్షియన్ నేర్చుకున్నాడు.
• కలకత్తాలో రోజూ చాలా గంటలు పండితులతో కూర్చుని సంస్కృత భాష, వ్యాకరణ సూక్ష్మాలు నేర్చుకున్నాడు.
• ప్రాచీన భారతీయ గ్రంథాలను (చట్టం, తత్వశాస్త్రం, మతం, రాజకీయాలు, నైతికత, అంకగణితం, వైద్యం, ఇతర శాస్త్రాలు) అధ్యయనం చేశాడు.
• సహచరులు:
  1. జోన్స్ ఆసక్తులను కలకత్తాలోని చాలా మంది బ్రిటిష్ అధికారులు పంచుకున్నారు. హెన్రీ థామస్ కోల్‌బ్రూక్ (Henry Thomas Colebrooke) – సంస్కృతం, హిందూ ప్రాచీన పవిత్ర గ్రంథాల పండితుడు
  2. నథానియల్ హాల్‌హెడ్ (Nathaniel Halhed) – వీరు భారత వారసత్వాన్ని కనుగొనడం, భారతీయ భాషలు నేర్చుకోవడం, సంస్కృత–పర్షియన్ రచనలను ఇంగ్లీషులోకి అనువదించడంలో నిమగ్నమయ్యారు.
• ఏషియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ బెంగాల్ (Asiatic Society of Bengal):
  1. జోన్స్ వీరితో కలిసి దీన్ని స్థాపించి “ఏషియాటిక్ రీసెర్చెస్ (Asiatick Researches)” అనే పత్రికను ప్రారంభించాడు. (పుస్తకంలో సంవత్సరం లేదు
  2. బయటి సమాచారం: స్థాపన 1784.)
• ఓరియంటలిస్టుల దృక్పథం:
  1. ప్రాచీన భారత, పాశ్చాత్య సంస్కృతులపై లోతైన గౌరవం.
  2. భారత నాగరికత ప్రాచీన కాలంలో శిఖరానికి చేరి, తర్వాత క్షీణించిందని నమ్మకం.
  3. భారతదేశాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే ప్రాచీన కాలంలో పుట్టిన పవిత్ర, న్యాయ గ్రంథాలను కనుగొనాలి; అవి మాత్రమే హిందువులు, ముస్లింల నిజమైన ఆలోచనలు, చట్టాలను వెల్లడిస్తాయి; వాటిపై కొత్త అధ్యయనమే భవిష్యత్ అభివృద్ధికి పునాది.
  4. పద్ధతి: ప్రాచీన గ్రంథాలను కనుగొనడం, అర్థం చేసుకోవడం, అనువదించడం, ఫలితాలను ఇతరులకు చెప్పడం.
• ఆశించిన ప్రయోజనం:
  1. బ్రిటిష్ వారు భారత సంస్కృతి నుంచి నేర్చుకుంటారు
  2. భారతీయులు తమ వారసత్వాన్ని, కోల్పోయిన ప్రాచీన వైభవాన్ని తిరిగి తెలుసుకుంటారు. ఈ ప్రక్రియలో బ్రిటిష్ వారు భారత సంస్కృతికి యజమానులే కాక సంరక్షకులు (guardians) అవుతారు.

ఓరియంటలిస్టుల ప్రభావంతో అనేక కంపెనీ అధికారులు పాశ్చాత్య విద్యకంటే భారతీయ విద్యను ప్రోత్సహించాలని వాదించారు.

• వారి వాదన:
  1. ప్రాచీన భారతీయ గ్రంథాల అధ్యయనాన్ని ప్రోత్సహించే సంస్థలు, సంస్కృత, పర్షియన్ సాహిత్యం, కవిత్వం బోధించే సంస్థలు ఏర్పాటు చేయాలి.
  2. హిందువులు, ముస్లింలకు వారికి ఇప్పటికే పరిచితమైనవి, వారు విలువైనవిగా భావించేవి నేర్పాలి – పరాయివైన విషయాలు కాదు.
  3. అప్పుడే “స్థానికుల” హృదయాల్లో బ్రిటిష్ వారికి చోటు దక్కుతుంది; పరాయి పాలకులు ప్రజల గౌరవం పొందగలరు.
• స్థాపించిన సంస్థలు:
  1. కలకత్తా మదరసా (Calcutta Madrasa) – 1781: అరబిక్, పర్షియన్, ఇస్లామిక్ న్యాయ అధ్యయనం కోసం.
  2. హిందూ కళాశాల, బెనారస్ (Hindu College, Benaras) – 1791: దేశ పరిపాలనకు ఉపయోగపడే ప్రాచీన సంస్కృత గ్రంథాల అధ్యయనాన్ని ప్రోత్సహించడానికి. (తర్వాత ఇది బెనారస్ సంస్కృత కళాశాలగా పిలువబడింది – పాఠంలో ఈ పేరు తర్వాత వస్తుంది.)
• వారెన్ హేస్టింగ్స్ స్మారక శిల్పం (రిచర్డ్ వెస్ట్‌మాకాట్, 1830
• కలకత్తా విక్టోరియా మెమోరియల్‌లో): ఓరియంటలిస్టులు బ్రిటిష్ అధికారాన్ని ఎలా చూశారో ఈ శిల్పం చూపుతుంది.
• మధ్యలో హేస్టింగ్స్ ఠీవిగా నిలబడి ఉంటాడు
• ఒక వైపు నిలుచున్న పండితుడు, మరో వైపు కూర్చున్న మున్షీ.
• హేస్టింగ్స్ ఓరియంటలిస్టుల ఉత్సాహవంతమైన మద్దతుదారుడు
• కలకత్తా మదరసా స్థాపనకు చొరవ తీసుకున్నాడు
• దేశ ప్రాచీన ఆచారాలు, తూర్పు విద్య బ్రిటిష్ పాలనకు ఆధారం కావాలని నమ్మాడు.
• ఓరియంటలిస్టులకు “స్థానిక భాషలు” నేర్పడానికి, స్థానిక ఆచార, చట్టాలు చెప్పడానికి, ప్రాచీన గ్రంథాలను అనువదించి వివరించడానికి భారతీయ పండితులు అవసరమయ్యారు.
• ఈ విధానంలోని తర్కం: భారతీయులు విలువనిచ్చే విజ్ఞానం ద్వారానే వారి విశ్వాసం గెలవడం, పాలనకు అవసరమైన స్థానిక చట్టాల జ్ఞానం పొందడం.

అధికారులందరూ ఓరియంటలిస్టు అభిప్రాయాలతో ఏకీభవించలేదు. 19వ శతాబ్ది ఆరంభం నుంచి చాలా మంది బ్రిటిష్ అధికారులు ఓరియంటలిస్టు అభ్యసన దృక్పథాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించడం మొదలుపెట్టారు.

• విమర్శకుల వాదనలు:
  1. తూర్పు జ్ఞానం తప్పులతో, అశాస్త్రీయ ఆలోచనలతో నిండి ఉంది.
  2. తూర్పు సాహిత్యం గంభీరత లేనిది, తేలికపాటిది.
  3. కాబట్టి అరబిక్, సంస్కృత భాషా సాహిత్యాల ప్రోత్సాహానికి ఇంత శ్రమ, ధనం వెచ్చించడం తప్పు.
• జేమ్స్ మిల్ (James Mill): ఓరియంటలిస్టులపై దాడి చేసిన వారిలో ఒకడు.
• బ్రిటిష్ ప్రయత్నం “స్థానికులు కోరేది, వారు గౌరవించేది” బోధించి, వారిని సంతోషపెట్టి “హృదయాల్లో చోటు” సంపాదించడం కాకూడదన్నాడు.
• విద్య లక్ష్యం ఉపయోగకరమైన, ఆచరణాత్మకమైనది బోధించడం కావాలన్నాడు.
• కాబట్టి భారతీయులు పశ్చిమ దేశాలు సాధించిన శాస్త్ర, సాంకేతిక పురోగతులతో పరిచయం కావాలి – తూర్పు కవిత్వం, పవిత్ర సాహిత్యంతో కాదు. (పుస్తకం ముద్రణలో ఈ వాక్యం పాక్షికంగా అస్పష్టం
• అర్థం ఇదే.)
• 1830ల నాటికి: ఓరియంటలిస్టులపై దాడి మరింత పదునెక్కింది. అప్పటి అత్యంత స్పష్టవాది, ప్రభావశాలి విమర్శకుడు థామస్ బాబింగ్టన్ మెకాలే (తదుపరి నోట్).
• రెండు శిబిరాల తులనం:
  1. ఓరియంటలిస్టులు: ప్రాచీన భారత గ్రంథాలు, సంస్కృత–పర్షియన్–అరబిక్ విద్య; స్థానికుల అభిమానం పొందడం లక్ష్యం.
  2. విమర్శకులు (మిల్, మెకాలే): ఆచరణాత్మక, శాస్త్రీయ, యూరోపియన్ విద్య; ఉపయోగిత లక్ష్యం.

1830ల నాటి ఓరియంటలిస్టు వ్యతిరేకుల్లో అత్యంత ప్రభావవంతమైనవాడు థామస్ బాబింగ్టన్ మెకాలే (Thomas Babington Macaulay). భారత విద్యా విధానం ఆయన వాదనతో మలుపు తిరిగింది.

• మెకాలే దృక్పథం:
  1. భారతదేశాన్ని నాగరికత లేని దేశంగా చూశాడు; దాన్ని “నాగరికం” చేయాలన్నాడు.
  2. తూర్పు విజ్ఞానంలోని ఏ శాఖా ఇంగ్లండ్ సృష్టించిన దానితో పోలదని చెప్పాడు.
  3. ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్య: మంచి యూరోపియన్ గ్రంథాలయంలోని ఒక్క అర (shelf) మొత్తం భారత, అరబ్ స్థానిక సాహిత్యంతో సమానం (అని ఎవరు కాదనగలరన్నాడు).
  4. తూర్పు విద్య ప్రోత్సాహానికి ప్రభుత్వ ధనం వృథా చేయడం ఆపాలన్నాడు; అది ఆచరణలో పనికిరాదన్నాడు.
• ఇంగ్లీష్ బోధన – మెకాలే వాదన: ఉత్సాహంతో ఇంగ్లీష్ నేర్పాల్సిన అవసరాన్ని నొక్కిచెప్పాడు.
• ఇంగ్లీష్ వల్ల భారతీయులు ప్రపంచంలోని అత్యుత్తమ సాహిత్యం చదవగలరు.
• పాశ్చాత్య శాస్త్ర, తత్వశాస్త్రాల్లో జరిగిన పరిణామాలు తెలుస్తాయి.
• ఇంగ్లీష్ బోధన ప్రజలను నాగరికులుగా మార్చే మార్గం – వారి అభిరుచులు, విలువలు, సంస్కృతి మారతాయి.
• మూలాధారం 1 (Source 1) – “వివేకుల భాష?” భావం:
  1. 2 ఫిబ్రవరి 1835 నాటి ఇంగ్లీష్ విద్యపై మెకాలే మినిట్‌లో – భారతీయుల సాధారణ స్థానిక భాషల్లో సాహిత్య, శాస్త్ర సమాచారం లేదని, అవి పేద, ముడి భాషలని, మరో చోట నుంచి సంపన్నం చేసేవరకు విలువైన రచనలను వాటిలోకి అనువదించడం సులభం కాదని అన్నాడు. (ఇది మెకాలే అభిప్రాయం మాత్రమే
  2. భారతీయ భాషల గురించి ఈ అభిప్రాయం తప్పు.)
• ఇంగ్లీష్ ఎడ్యుకేషన్ యాక్ట్ 1835 (English Education Act): మెకాలే మినిట్ తర్వాత వచ్చింది.
• ఉన్నత విద్యకు ఇంగ్లీష్‌ను బోధనా మాధ్యమంగా చేయాలని నిర్ణయం.
• కలకత్తా మదరసా, బెనారస్ సంస్కృత కళాశాల వంటి ఓరియంటల్ సంస్థల ప్రోత్సాహం ఆపివేయాలని నిర్ణయం
• వీటిని “క్షీణించిపోతున్న చీకటి దేవాలయాలు (temples of darkness)”గా చూశారు.
• పాఠశాలల కోసం ఇంగ్లీష్ పాఠ్య పుస్తకాల తయారీ మొదలైంది.

1854లో లండన్‌లోని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ డైరెక్టర్ల సభ (Court of Directors) భారత గవర్నర్-జనరల్‌కు ఒక విద్యా డిస్పాచ్ పంపింది. దీన్ని కంపెనీ బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ అధ్యక్షుడు చార్లెస్ వుడ్ (Charles Wood) జారీ చేయడంతో ఇది వుడ్స్ డిస్పాచ్ (Wood's Despatch) అయింది.

• స్వభావం:
  1. భారతదేశంలో అనుసరించాల్సిన విద్యా విధానాన్ని వివరించింది
  2. తూర్పు జ్ఞానానికి వ్యతిరేకంగా యూరోపియన్ విద్య యొక్క ఆచరణాత్మక ప్రయోజనాలను మళ్లీ నొక్కిచెప్పింది.
• ఆర్థిక ప్రయోజనం:
  1. యూరోపియన్ విద్య వల్ల భారతీయులు వాణిజ్య విస్తరణ వల్ల కలిగే లాభాలను గుర్తిస్తారు; దేశ వనరుల అభివృద్ధి ప్రాముఖ్యతను చూస్తారు.
  2. యూరోపియన్ జీవన విధానంతో పరిచయం వల్ల వారి అభిరుచులు, కోరికలు మారి బ్రిటిష్ వస్తువులకు డిమాండ్ పెరుగుతుంది – యూరప్‌లో తయారైన వస్తువులను మెచ్చి కొంటారు.
• నైతిక ప్రయోజనం: యూరోపియన్ విద్య భారతీయుల నైతిక శీలాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది – వారిని సత్యవంతులు, నిజాయితీపరులుగా చేసి, నమ్మదగిన సివిల్ సర్వెంట్లను కంపెనీకి అందిస్తుంది.
• తూర్పు సాహిత్యంపై అభిప్రాయం:
  1. ఘోర తప్పులతో నిండి ఉండటమే కాదు, ప్రజల్లో కర్తవ్య భావన, పని పట్ల నిబద్ధత కలిగించలేదు
  2. పరిపాలనకు కావలసిన నైపుణ్యాలనూ పెంచలేదు.
• మూలాధారం 2 (Source 2) భావం: భారతదేశంలో విస్తరించాలని కోరుతున్న విద్య, యూరప్ యొక్క మెరుగైన కళలు, శాస్త్రాలు, తత్వశాస్త్రం, సాహిత్యం – అంటే యూరోపియన్ జ్ఞాన వ్యాప్తి అని డిస్పాచ్ స్పష్టంగా ప్రకటించింది.
• ప్రాముఖ్యత: వుడ్స్ డిస్పాచ్ ఓరియంటల్ విద్యను వ్యతిరేకించినవారి తుది విజయం (final triumph).
• డిస్పాచ్ తర్వాత తీసుకున్న చర్యలు:
  1. విద్యకు సంబంధించిన అన్ని అంశాలపై నియంత్రణ కోసం ప్రభుత్వ విద్యా శాఖలు (education departments) ఏర్పాటు.
  2. విశ్వవిద్యాలయ విద్యా వ్యవస్థ స్థాపనకు చర్యలు – 1857లో కలకత్తా, మద్రాసు, బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయాలు; అదే సంవత్సరం మీరట్, ఢిల్లీల్లో సిపాయిలు తిరుగుబాటు చేశారు.
  3. పాఠశాల విద్యా వ్యవస్థలో మార్పులు తెచ్చే ప్రయత్నాలు.
• బయటి సమాచారం (పుస్తకంలో లేదు): వుడ్స్ డిస్పాచ్‌ను తరచుగా “భారతదేశంలో ఇంగ్లీష్ విద్యకు మాగ్నా కార్టా” అని పిలుస్తారు.

ఓరియంటల్ విద్యను విమర్శించిన మరో వర్గం 19వ శతాబ్దంలో భారత్‌లో పనిచేసిన క్రైస్తవ మిషనరీలు. వీరు నైతికత దృష్టితో విద్యను చూశారు.

• మిషనరీల వాదన:
  1. విద్య ప్రజల నైతిక శీలాన్ని మెరుగుపరచాలి
  2. నైతికత క్రైస్తవ విద్య ద్వారానే సాధ్యం.
• కంపెనీ వైఖరి – 1813 వరకు:
  1. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మిషనరీ కార్యకలాపాలను వ్యతిరేకించింది
  2. స్థానిక ప్రజల్లో ప్రతిఘటన రేగుతుందని, బ్రిటిష్ ఉనికిపై అనుమానాలు పెరుగుతాయని భయపడింది.
• సీరాంపూర్ మిషన్ (Serampore Mission): బ్రిటిష్ పాలిత ప్రాంతంలో సంస్థను స్థాపించలేక, మిషనరీలు డానిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధీనంలోని సీరాంపూర్ (కలకత్తా సమీపంలో హుగ్లీ నది ఒడ్డున)లో మిషన్ ఏర్పాటు చేశారు.
• 1800లో ప్రింటింగ్ ప్రెస్, 1818లో కళాశాల (సీరాంపూర్ కాలేజీ).
• విలియం కేరీ (William Carey) సీరాంపూర్ మిషన్ స్థాపనలో సహకరించిన మిషనరీ. [దిద్దుబాటు: పుస్తకం పక్క వివరణలో “స్కాటిష్ మిషనరీ” అని ఉంది
• కేరీ నిజానికి ఇంగ్లీష్ బాప్టిస్ట్ మిషనరీ. స్కాటిష్ మిషనరీ విలియం ఆడమ్ వేరే వ్యక్తి.]
• 19వ శతాబ్దంలో విస్తరణ: భారతదేశమంతటా మిషనరీ పాఠశాలలు వెలిశాయి.
• 1857 తర్వాత మార్పు: బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మిషనరీ విద్యకు నేరుగా మద్దతివ్వడానికి సంకోచించింది – స్థానిక ఆచారాలు, నమ్మకాలు, మత ఆలోచనలపై బలమైన దాడి “స్థానిక” అభిప్రాయాన్ని ఆగ్రహపరుస్తుందనే భావన.
• బాలికల పాఠశాలలు: 19వ శతాబ్ది మధ్య నాటికి క్రైస్తవ మిషనరీలు, భారతీయ సంస్కరణ సంస్థలు బాలికల కోసం పాఠశాలలు నెలకొల్పాయి (కోయంబత్తూరు మిషనరీ పాఠశాల చిత్రం – 20వ శతాబ్ది ఆరంభం).
• బయటి సమాచారం: మిషనరీ కార్యకలాపాలకు అనుమతించిన చట్టం 1813 చార్టర్ యాక్ట్ (పుస్తకం “1813 వరకు వ్యతిరేకించింది” అని మాత్రమే అంటుంది).

బ్రిటిష్ రాకకు ముందు పిల్లలు ఎలా చదువుకున్నారు? పాఠశాలలు ఉన్నాయా? బ్రిటిష్ పాలనలో వాటికి ఏమైంది? – ఈ ప్రశ్నలకు ఆడమ్ నివేదిక సమాధానమిస్తుంది.

• విలియం ఆడమ్ (William Adam):
  1. స్కాటిష్ మిషనరీ
  2. 1830లలో బెంగాల్, బిహార్ జిల్లాల్లో పర్యటించాడు
  3. స్థానిక భాషా పాఠశాలల్లో విద్యా పురోగతిపై నివేదిక ఇవ్వమని కంపెనీ కోరింది.
• నివేదికలోని వివరాలు:
  1. బెంగాల్, బిహార్‌లో ఒక లక్షకు పైగా పాఠశాలలు (Pathshalas).
  2. ఒక్కో పాఠశాలలో 20 మందికి మించని విద్యార్థులు; అయినా మొత్తంగా చదువుకుంటున్న పిల్లల సంఖ్య గణనీయం (పుస్తక ముద్రణలో ఈ వాక్యం పాక్షికంగా అస్పష్టం; “20 లక్షలకు పైగా” అని ఒక అస్పష్ట సూచన మాత్రమే కనిపిస్తోంది – కాబట్టి ఖచ్చితమైన సంఖ్యను ఇక్కడ ఇవ్వడం లేదు).
  3. వీటిని సంపన్నులు, స్థానిక సమాజం ఏర్పాటు చేసేవారు; కొన్నిసార్లు గురువు స్వయంగా ప్రారంభించేవాడు.
• వ్యవస్థ సరళంగా ఉండేది – నేటి పాఠశాలల్లో ఉన్నవి అప్పుడు లేవు:
• నిర్ణీత ఫీజు లేదు
• ఫీజు తల్లిదండ్రుల ఆదాయంపై ఆధారపడేది – ధనికులు ఎక్కువ, పేదలు తక్కువ.
• ముద్రిత పుస్తకాలు, ప్రత్యేక భవనం, బెంచీలు, కుర్చీలు, బ్లాక్‌బోర్డులు లేవు.
• ప్రత్యేక తరగతుల వ్యవస్థ, హాజరు పట్టీలు, వార్షిక పరీక్షలు, క్రమబద్ధమైన టైమ్‌టేబుల్ లేవు.
• బోధన మౌఖికం
• ఏమి నేర్పాలో గురువు విద్యార్థుల అవసరాలకు తగ్గట్టు నిర్ణయించేవాడు.
• అన్ని స్థాయిల పిల్లలు ఒకే చోట కూర్చునేవారు
• గురువు వేర్వేరు స్థాయి సమూహాలతో విడివిడిగా మాట్లాడేవాడు.
• తరగతులు మర్రి చెట్టు కింద, గ్రామ దుకాణం మూలలో, గుడిలో, గురువు ఇంట్లో జరిగేవి.
• స్థానిక అవసరాలకు తగిన సౌలభ్యం:
  1. పంట కోతల సమయంలో పిల్లలు పొలాల్లో పని చేస్తారు కాబట్టి తరగతులు ఉండవు
  2. పంట కోసి నిల్వ చేశాక తిరిగి మొదలవుతాయి. అందువల్ల రైతు కుటుంబాల పిల్లలు కూడా చదవగలిగారు.

19వ శతాబ్ది మధ్య వరకు కంపెనీ ప్రధానంగా ఉన్నత విద్యపైనే శ్రద్ధ పెట్టింది; అందువల్ల స్థానిక పాఠశాలలను పెద్దగా జోక్యం చేసుకోకుండా నడవనిచ్చింది.

• 1854 తర్వాత మార్పు:
  1. స్థానిక భాషా విద్యను మెరుగుపరచాలని నిర్ణయం
  2. దీనికి వ్యవస్థలో క్రమశిక్షణ, నిత్యకృత్యాలు, నియమాలు, క్రమం తప్పని తనిఖీలు తేవాలని భావించారు.
• చేపట్టిన చర్యలు:
  1. ప్రభుత్వ పండితులు (government pandits) నియామకం – ఒక్కొక్కరికి 4–5 పాఠశాలల బాధ్యత; పాఠశాలలను సందర్శించి బోధనా ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడం వారి పని.
  2. ప్రతి గురువు క్రమానుగత నివేదికలు సమర్పించాలి; క్రమబద్ధమైన టైమ్‌టేబుల్ ప్రకారం తరగతులు నడపాలి.
  3. బోధన పాఠ్య పుస్తకాల ఆధారంగా; అభ్యసనం వార్షిక పరీక్షల వ్యవస్థ ద్వారా పరీక్షించబడాలి.
  4. విద్యార్థులు క్రమం తప్పకుండా ఫీజు చెల్లించాలి, క్రమం తప్పక హాజరు కావాలి, నిర్ణీత సీట్లలో కూర్చోవాలి, కొత్త క్రమశిక్షణ నియమాలు పాటించాలి.
• ప్రోత్సాహం – శిక్ష:
  1. కొత్త నియమాలు అంగీకరించిన పాఠశాలలకు ప్రభుత్వ గ్రాంట్లు (grants)
  2. అంగీకరించని వాటికి సహాయం లేదు.
• కాలక్రమంలో స్వాతంత్ర్యం నిలబెట్టుకోవాలనుకున్న గురువులు ప్రభుత్వ సహాయం పొందే, నియంత్రణలోని పాఠశాలలతో పోటీ పడలేక ఇబ్బంది పడ్డారు.
• పేద రైతు పిల్లలపై ప్రభావం: పాత విధానంలో సరళమైన టైమ్‌టేబుల్ వల్ల పేద రైతు పిల్లలు చదవగలిగారు. కొత్త క్రమశిక్షణ పంట కోత సమయంలోనూ హాజరు డిమాండ్ చేసింది – ఆ సమయంలో పేద పిల్లలు పొలాల్లో పని చేయాలి. హాజరు కాలేకపోవడాన్ని క్రమశిక్షణ లోపం, నేర్చుకోవాలనే ఆసక్తి లేకపోవడంగా పరిగణించారు.
• పుస్తకంలోని ప్రశ్న (కృత్యం):
  1. ప్రాథమిక పాఠశాలకు వెళ్లే పిల్లల్లో సుమారు 50 శాతం మంది 13–14 ఏళ్లకే బడి మానేస్తారని పాఠం పేర్కొంది
  2. కారణాలను ఆలోచించమని అడిగింది.

విద్య గురించి ఆలోచించిన వారు బ్రిటిష్ అధికారులు మాత్రమే కాదు. 19వ శతాబ్ది ఆరంభం నుంచి భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల ఆలోచనాపరులు విద్య మరింత విస్తృతంగా వ్యాపించాలని కోరారు.

• పాశ్చాత్య విద్య అనుకూల వర్గం: ఐరోపా పరిణామాలతో ప్రభావితమైన కొందరు భారతీయులు పాశ్చాత్య విద్య భారతదేశాన్ని ఆధునీకరిస్తుందని భావించారు. వారు బ్రిటిష్ వారిని మరిన్ని పాఠశాలలు, కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు ప్రారంభించాలని, విద్యపై ఎక్కువ ధనం ఖర్చు చేయాలని కోరారు. (ఈ ప్రయత్నాల వివరాలు తర్వాతి పాఠం 7లో ఉన్నాయి.)
• పాశ్చాత్య విద్యను వ్యతిరేకించిన వారు: మహాత్మా గాంధీ, రవీంద్రనాథ్ టాగూరు (తర్వాతి నోట్లలో).
• అరవింద ఘోష్ (Aurobindo Ghose) – బాక్స్ సమాచారం: 15 జనవరి 1908న బొంబాయిలో ప్రసంగంలో చెప్పిన విషయాలు:
• జాతీయ విద్య లక్ష్యం విద్యార్థుల్లో జాతీయతా స్ఫూర్తిని మేల్కొల్పడం.
• దీనికి పూర్వీకుల వీరోచిత కార్యాలను ధ్యానించాలి.
• విద్య స్థానిక భాషలో ఇవ్వాలి – ఎక్కువ మందికి చేరడానికి.
• విద్యార్థులు తమ మూలాలతో అనుసంధానంగా ఉంటూనే ఆధునిక శాస్త్ర ఆవిష్కరణలు, ప్రజాస్వామ్య పాలనలో పాశ్చాత్య ప్రయోగాల నుంచి పూర్తి ప్రయోజనం పొందాలి.
• విద్య తర్వాత మోస్తరు ఆదాయమిచ్చే ఉపాధి దొరికేలా ఉపయోగకరమైన చేతి వృత్తులు (crafts) నేర్చుకోవాలి.
• రెండు విధానాలు:
  1. కొందరు బ్రిటిష్ వ్యవస్థలో మార్పులు తెచ్చి, దాన్ని మరింత మందికి విస్తరించాలని కోరారు
  2. మరికొందరు నిజంగా జాతీయ సంస్కృతిలో ప్రజలను చదివించే ప్రత్యామ్నాయ వ్యవస్థలు సృష్టించాలన్నారు.
• ప్రశ్న: “నిజంగా జాతీయమైనది ఏమిటో నిర్వచించేదెవరు?” – జాతీయ విద్య ఎలా ఉండాలనే చర్చ స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కూడా కొనసాగింది.

మహాత్మా గాంధీ వలస విద్యను తీవ్రంగా విమర్శించి, భారతీయ విలువలకు అనుగుణమైన విద్యను కోరారు.

• ఆత్మన్యూనతా భావం: వలస విద్య భారతీయుల మనసుల్లో న్యూనతా భావం (inferiority) కలిగించిందని, పాశ్చాత్య నాగరికతను గొప్పదిగా చూపి, సొంత సంస్కృతిపై గర్వాన్ని నాశనం చేసిందని గాంధీ వాదించారు.
• తీవ్ర వ్యాఖ్యలు: ఈ విద్యలో విషం ఉందని, అది పాపమని, భారతీయులను బానిసలుగా చేసిందని, వారిపై చెడు మంత్రం వేసిందని అన్నారు. పాశ్చాత్య ప్రభావానికి ముగ్ధులై, పశ్చిమం నుంచి వచ్చిన ప్రతిదాన్నీ మెచ్చుకుంటూ, ఈ సంస్థల్లో చదివిన భారతీయులు బ్రిటిష్ పాలనను అభిమానించడం మొదలుపెట్టారు.
• లక్ష్యం: భారతీయులకు గౌరవం, ఆత్మగౌరవాన్ని తిరిగి ఇచ్చే విద్య. జాతీయోద్యమ కాలంలో బ్రిటిష్ వారికి భారతీయులు ఇక బానిసలుగా ఉండటానికి సిద్ధంగా లేరని చూపడానికి విద్యార్థులు విద్యా సంస్థలను విడిచిపెట్టాలని పిలుపునిచ్చారు.
• మాతృభాషలో బోధన: భారతీయ భాషలే బోధనా మాధ్యమం కావాలి. ఇంగ్లీష్ విద్య భారతీయులను కుంటివారిగా చేసింది, సొంత సామాజిక పరిసరాల నుంచి దూరం చేసి “తమ స్వదేశంలోనే పరాయివారు (strangers in their own lands)”గా మార్చింది. పరాయి భాష మాట్లాడుతూ, స్థానిక సంస్కృతిని తిరస్కరించే ఇంగ్లీషు విద్యావంతులకు సామాన్య ప్రజలతో ఎలా సంబంధం పెట్టుకోవాలో తెలియలేదు.
• పాశ్చాత్య విద్యపై విమర్శ:
  1. అది మౌఖిక జ్ఞానం కంటే చదవడం, రాయడంపై
  2. జీవితానుభవం, ఆచరణాత్మక జ్ఞానం కంటే పాఠ్య పుస్తకాలుపై దృష్టి పెడుతుంది.
• గాంధీ ప్రతిపాదన:
  1. విద్య వ్యక్తి శరీరం, మనసు, ఆత్మలను సమగ్రంగా వికసింపజేయాలి. కేవలం చదవడం, రాయడం నేర్చుకోవడం విద్య కాదు
  2. చేతులతో పనిచేయడం, ఒక వృత్తి (craft) నేర్చుకోవడం, వస్తువులు ఎలా పనిచేస్తాయో తెలుసుకోవడం అవసరం – ఇది మనసును, అర్థం చేసుకునే సామర్థ్యాన్ని అభివృద్ధి చేస్తుంది.
• మూలాధారం 3 – “అక్షరాస్యత మాత్రమే విద్య కాదు” (Collected Works of Mahatma Gandhi, Vol. 72):
• విద్య అంటే బిడ్డలో, మనిషిలో ఉన్న ఉత్తమమైన శరీర, మనసు, ఆత్మలను సమగ్రంగా వెలికి తీయడం.
• అక్షరాస్యత విద్య ముగింపు కాదు, ఆరంభమూ కాదు – విద్యావంతులను చేసే సాధనాల్లో ఒకటి మాత్రమే.
• బిడ్డకు ముందు ఉపయోగకరమైన చేతి వృత్తి నేర్పి, శిక్షణ మొదలైన క్షణం నుంచే ఉత్పత్తి చేయగలిగేలా చేయాలి
• ఇలాంటి విద్యలో మనసు, ఆత్మ అత్యున్నతంగా వికసిస్తాయి.
• ప్రతి చేతి వృత్తినీ యాంత్రికంగా కాక శాస్త్రీయంగా నేర్పాలి – పిల్లవాడికి ప్రతి ప్రక్రియలో “ఎందుకు, ఎలా” తెలియాలి.

రవీంద్రనాథ్ టాగూరు కూడా బ్రిటిష్ వారి విద్యా విధానానికి భిన్నమైన జాతీయ విద్య గురించి ఆలోచించారు.

• స్థాపన: శాంతి నికేతన్ (Santiniketan)ను 1901లో రవీంద్రనాథ్ టాగూరు ప్రారంభించారు.
• బాల్యానుభవం:
  1. టాగూరుకు చిన్నప్పుడు బడికి వెళ్లడం ఇష్టం లేదు
  2. అది ఊపిరి ఆడనిదిగా, అణచివేసేదిగా, చెరసాలలా అనిపించింది – తనకు ఇష్టమైనది చేయలేకపోయాడు. పిల్లలు ఉపాధ్యాయుడి మాట వింటుంటే ఆయన మనసు ఎక్కడో తిరుగుతుండేది. కలకత్తాలో తన పాఠశాల అనుభవాలు ఆయన విద్యా భావనలను రూపుదిద్దాయి.
• ఆయన కోరుకున్న పాఠశాల:
  1. పిల్లవాడు సంతోషంగా, స్వేచ్ఛగా, సృజనాత్మకంగా ఉండే చోటు
  2. తన ఆలోచనలు, కోరికలను అన్వేషించగల చోటు. బాల్యం స్వీయ అభ్యసన (self-learning) కాలం కావాలి – బ్రిటిష్ ఏర్పాటు చేసిన పాఠశాల వ్యవస్థ యొక్క కఠిన, నియంత్రణ క్రమశిక్షణకు వెలుపల.
• ఉపాధ్యాయుల పాత్ర: ఉపాధ్యాయులు ఊహాశక్తి కలవారై, పిల్లవాడిని అర్థం చేసుకొని, వారి ఉత్సుకత (curiosity)ను పెంపొందించాలి. టాగూరు దృష్టిలో అప్పటి పాఠశాలలు పిల్లల సహజ సృజనాత్మక కోరికను, ఆశ్చర్య భావాన్ని (sense of wonder) చంపేవి.
• సహజ వాతావరణం: సృజనాత్మక అభ్యసనను ప్రకృతి మధ్యలోనే ప్రోత్సహించగలమని ఆయన అభిప్రాయం. అందుకే కలకత్తాకు 100 కిలోమీటర్ల దూరంలో గ్రామీణ ప్రాంతంలో పాఠశాల పెట్టారు. దీన్ని “శాంతి నిలయం” (santiniketan = abode of peace)గా చూశారు – ప్రకృతితో సామరస్యంగా జీవిస్తూ పిల్లలు సహజ సృజనాత్మకతను పెంచుకోవాలి.
• పాఠ్యాంశాలు:
  1. శాంతి నికేతన్‌లో శాస్త్ర సాంకేతిక విద్యతో పాటు కళ, సంగీతం, నృత్యం బోధించాలని ఆయన ఉద్దేశం (1930ల శాంతి నికేతన్ చిత్రంలో చెట్లు, ఖాళీ స్థలాలు
  2. 1940లో కస్తూరిబా గాంధీ టాగూరు, బాలికలతో ఉన్న ఫొటో పుస్తకంలో ఉన్నాయి).
• బయటి సమాచారం:
  1. శాంతి నికేతన్ 1921లో విశ్వభారతి విశ్వవిద్యాలయంగా అభివృద్ధి చెందింది
  2. టాగూరుకు 1913లో సాహిత్య నోబెల్ బహుమతి వచ్చింది (పాఠంలో లేవు).

గాంధీ, టాగూరు విద్య గురించి అనేక విషయాల్లో ఒకేలా ఆలోచించారు; అయితే కొన్ని ముఖ్య తేడాలూ ఉన్నాయి.

• సారూప్యాలు:
  1. ఇద్దరూ బ్రిటిష్ ప్రవేశపెట్టిన వ్యవస్థను విమర్శించారు.
  2. ఇద్దరూ నిజంగా “జాతీయమైన” విద్య అవసరమని భావించారు; అది పిల్లల సహజ వికాసాన్ని కోరుకునేది, పాఠ్య పుస్తకాల బట్టీ కాదు.
• తేడాలు:
  1. గాంధీ: పాశ్చాత్య నాగరికతను, దాని యంత్రాల ఆరాధన, సాంకేతికతను తీవ్రంగా విమర్శించారు.
  2. టాగూరు: ఆధునిక పాశ్చాత్య నాగరికతలోని మంచి అంశాలను, భారతీయ సంప్రదాయంలోని ఉత్తమమైన వాటితో కలపాలని కోరారు; అందుకే శాంతి నికేతన్‌లో శాస్త్ర సాంకేతిక విద్యను కళ, సంగీతం, నృత్యంతో కలిపి నేర్పాలన్నారు.
• ఆలోచనల సందర్భం: జాతీయ విద్యా వ్యవస్థను ఎలా రూపొందించాలో అనేకమంది ఆలోచించారు.
• కొందరు బ్రిటిష్ ఏర్పాటు చేసిన వ్యవస్థలోనే మార్పులు కోరి, దాన్ని విస్తృత వర్గాలకు విస్తరించాలన్నారు.
• మరికొందరు నిజంగా జాతీయ సంస్కృతిలో ప్రజలు విద్యావంతులయ్యేలా ప్రత్యామ్నాయ వ్యవస్థలు సృష్టించాలన్నారు.
• ఏది జాతీయం? – దాన్ని నిర్వచించేది ఎవరు? ఈ చర్చ స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కూడా కొనసాగింది.
• పోలిక వివరాలు:
  1. గాంధీ: ఉపయోగకరమైన చేతి వృత్తి ద్వారా విద్య; అక్షరాస్యత మాత్రమే విద్య కాదు; మాతృభాష మాధ్యమం; ఇంగ్లీష్ విద్య బానిసత్వం; యంత్రాల విమర్శ; జాతీయోద్యమ కాలంలో విద్యా సంస్థల బహిష్కరణ పిలుపు.
  2. టాగూరు: ప్రకృతి మధ్య సృజనాత్మక, స్వేచ్ఛాయుత విద్య; ఆధునిక శాస్త్రం + భారతీయ సంప్రదాయం; కళ, సంగీతం, నృత్యం; బ్రిటిష్ పాఠశాలలోని అణచివేత క్రమశిక్షణకు వ్యతిరేకత.

పాఠం చివర “గుర్తు చేసుకుందాం (Let's recall)”, “చర్చిద్దాం (Let's discuss)” అభ్యాసాల్లో పరీక్షకు ఉపయోగపడే జతలు, నిర్ధారణలు ఉన్నాయి. వాటిని ఇక్కడ వాస్తవాలుగా క్రోడీకరించాం.

• వ్యక్తి – ఆలోచన జతలు (పుస్తక జత):
• విలియం జోన్స్ → ప్రాచీన సంస్కృతుల పట్ల గౌరవం (ఓరియంటలిజం).
• రవీంద్రనాథ్ టాగూరు → సహజ వాతావరణంలో అభ్యసనం.
• థామస్ మెకాలే → ఇంగ్లీష్ విద్య ప్రోత్సాహం.
• మహాత్మా గాంధీ → ఇంగ్లీష్ విద్యపై విమర్శ.
• పాఠశాలలు (Pathshalas) → గురువులు.
• సరి–తప్పు నిర్ధారణలు:
  1. జేమ్స్ మిల్ ఓరియంటలిస్టులకు తీవ్ర విమర్శకుడు – సరి.
  2. గాంధీ అక్షరాస్యత ప్రోత్సాహమే విద్య ప్రధాన లక్ష్యమన్నారు – తప్పు (అక్షరాస్యత మాత్రమే విద్య కాదన్నారు).
  3. టాగూరు పిల్లలను కఠిన క్రమశిక్షణకు గురి చేయాలన్నారు – తప్పు (స్వేచ్ఛ, సృజనాత్మకత కావాలన్నారు).
  4. 1854 డిస్పాచ్ ఇంగ్లీష్‌ను ఉన్నత విద్యా మాధ్యమంగా కోరిందన్న వాక్యంపై గమనిక: డిస్పాచ్ యూరోపియన్ జ్ఞానానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది; ఉన్నత విద్యలో ఇంగ్లీష్ మాధ్యమ నిర్ణయం అంతకుముందే 1835 ఇంగ్లీష్ ఎడ్యుకేషన్ యాక్ట్‌లో జరిగింది.
• చర్చా ప్రశ్నల సమాధాన సారాంశం:
  1. జోన్స్ భారత చరిత్ర, తత్వశాస్త్రం, న్యాయాన్ని ఎందుకు అధ్యయనం చేశాడు: ప్రాచీన గ్రంథాలే హిందువులు, ముస్లింల నిజమైన ఆలోచనలు, చట్టాలను చూపుతాయని, భవిష్యత్ అభివృద్ధికి పునాది అవుతాయని నమ్మకం.
  2. మిల్, మెకాలేలకు యూరోపియన్ విద్య ఎందుకు అవసరం: ఉపయోగకరమైన, ఆచరణాత్మక, శాస్త్రీయ విద్య కావాలి; తూర్పు జ్ఞానం తప్పులతో నిండినది.
  3. గాంధీ చేతి వృత్తులు ఎందుకు: మనసు, అర్థం చేసుకునే శక్తి అభివృద్ధి; అక్షరాస్యత మాత్రమే విద్య కాదు.
  4. ఇంగ్లీష్ విద్య బానిసత్వం ఎందుకు: న్యూనతా భావం, సొంత సంస్కృతిపై గర్వం నాశనం, బ్రిటిష్ పాలనపై అభిమానం.
• ముఖ్య సంవత్సరాల కాలరేఖ: 1781 కలకత్తా మదరసా → 1783 జోన్స్ కలకత్తా రాక → 1791 హిందూ కళాశాల, బెనారస్ → 1800 సీరాంపూర్ ప్రెస్ → 1813 వరకు మిషనరీ వ్యతిరేకత → 1818 సీరాంపూర్ కళాశాల → 1830లు ఆడమ్ నివేదిక → 1835 మెకాలే మినిట్/ఇంగ్లీష్ ఎడ్యుకేషన్ యాక్ట్ → 1854 వుడ్స్ డిస్పాచ్ → 1857 విశ్వవిద్యాలయాలు → 1901 శాంతి నికేతన్ → 1908 అరవింద ఘోష్ ప్రసంగం.
• పుస్తకంలోని చేయదగిన కృత్యాలు (పెద్దల చదువు, స్థానిక పాఠశాల చరిత్ర అన్వేషణ) పరీక్షా వాస్తవాలు కావు.