సహజ వనరులు & వాటి వినియోగం (Natural Resources and Their Use)

ఈ అధ్యాయం సహజ వనరులు అంటే ఏమిటి, వాటిని ఎలా వర్గీకరిస్తారు, అవి భూమిపై ఎలా పంపిణీ అయ్యాయి, వాటిని అతిగా వాడితే ఏమవుతుంది అనే అంశాలను చర్చిస్తుంది.

• అభ్యసన లక్ష్యాలు (Learning outcomes) – ఐదు:
• 'వనరు' (Resource) అనే పదాన్ని నిర్వచించడం
• సహజ వనరుల వివిధ వర్గాలను గుర్తించడం.
• భారతదేశ పటంలో ముఖ్య ఖనిజాలు లభించే ప్రదేశాలను గుర్తించడం.
• సహజ వనరుల పంపిణీని, దాని ప్రభావాలను పరిశీలించడం.
• భూగర్భ జలమట్టాన్ని పెంచే, నేలను పునరుజ్జీవింపజేసే సంప్రదాయ పద్ధతులను గుర్తించడం.
• హరిత విప్లవం భూగర్భ జలాల అతి వినియోగానికి ఎలా దారితీసిందో విశ్లేషించడం.
• మూడు ప్రధాన ప్రశ్నలు (Big Questions):
  1. సహజ వనరులను ఎలా వర్గీకరిస్తాం?
  2. సహజ వనరుల పంపిణీకి, జీవితంలోని వివిధ అంశాలకు సంబంధం ఏమిటి?
  3. సహజ వనరులను నిలకడ లేకుండా వాడటం (అతి వినియోగం) వల్ల వచ్చే పర్యవసానాలేమిటి?
• అధ్యాయ ప్రారంభ ఉద్ధరణ: క్రిస్టియానా ఫిగ్యురెస్ (Christiana Figueres), టామ్ రివెట్-కార్నాక్ (Tom Rivett-Carnac) 'The Future We Choose' పుస్తకంలో సామాజిక శాస్త్రవేత్తల అభిప్రాయం ఇలా చెప్పారు – మనం 'పునరుత్పాదక ఆర్థిక వ్యవస్థ' (Regenerative economy) వైపు మళ్లాలి.
• అది ప్రకృతితో సామరస్యంగా పనిచేసే ఆర్థిక వ్యవస్థ.
• వాడిన వనరులను మళ్లీ ఉపయోగించుకోవడం (Repurposing), వ్యర్థాన్ని కనిష్ఠం చేయడం, అయిపోయిన వనరులను తిరిగి నింపడం దాని లక్షణాలు.
• ప్రకృతి అన్ని వనరులను పునరుత్పత్తి చేసి పునఃచక్రీకరించే 'అంతిమ పునరుత్పాదకి, రీసైక్లర్' అని ఆ రచయితలు చెప్పారు
• ప్రకృతి సహజ జ్ఞానానికి తిరిగి వెళ్లాలని సూచించారు.
• అధ్యాయ ప్రారంభ చిత్రాలు (పటాల సారాంశం):
  1. గోవాలోని దూద్‌సాగర్ జలపాతం, దానిపై రైల్వే వంతెన.
  2. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో సూక్ష్మ జల విద్యుత్ కేంద్రం – ప్రవహించే నీటి శక్తి విద్యుత్తుగా మారుతుంది.
  3. ఆఫ్‌షోర్ ఆయిల్ రిగ్ సముద్రపు అడుగు నుంచి పెట్రోలియం తీస్తుంది.
  4. తేనెటీగల తెట్టె నుంచి తేనె లభించడం ప్రకృతి ఇచ్చే వనరుకు ఉదాహరణ.
  5. నెమ్మదిగా దున్నడం వల్ల నేల లోపలి పర్యావరణ వ్యవస్థకు అంతరాయం తక్కువ; నేలలో తేమ నిలుస్తుంది.
  6. తులసి పూజ శ్రేయస్సు కోసం చేసే ఆచారం; ప్రకృతిని పవిత్రంగా చూసే ఆదిమ సంప్రదాయాలకు ఇది ఉదాహరణ.
  7. నది నీరు హిమానీనదాలు, అడవులు ఉన్నంత కాలం పునరుత్పాదక వనరు; పునరుత్పత్తికి అవకాశమిస్తూ పరిమితంగా తీస్తే అడవి నుంచి కలప చాలా కాలం లభిస్తుంది.

చుట్టూ ఉన్న చెట్లు, నీరు, నేల, ఖనిజాలు అన్నీ ప్రకృతిలో భాగమే. అవి మానవుల వల్ల సృష్టించబడినవి కావు. మనిషి వీటిని తన జీవనానికి వాడుకున్నప్పుడు, లేదా వాటి నుంచి కొత్త వస్తువులు తయారు చేసినప్పుడు మాత్రమే అవి 'వనరులు' (Resources) అవుతాయి.

• ప్రకృతి (Nature):
  1. మన పర్యావరణంలో ఉన్న జీవ, నిర్జీవ రూపాల మొత్తం
  2. మానవులు సృష్టించనివి.
• వనరు ఎప్పుడు?:
  1. అడవిలో చెట్టు ప్రకృతిలో స్వతంత్రంగా ఉంటుంది
  2. దాన్ని కొట్టి కలపను ఫర్నిచర్‌గా మార్చినప్పుడు ఆ చెట్టు వనరు అవుతుంది.
• ప్రకృతిలోని ప్రతి అంశం వనరు కాదు – ఒక అంశం వనరు కావాలంటే మూడు షరతులు తీరాలి:
• సాంకేతికంగా అందుబాటులో ఉండాలి (Technologically accessible).
• దాన్ని వెలికితీయడం ఆర్థికంగా లాభదాయకంగా ఉండాలి (Economically feasible).
• సాంస్కృతికంగా ఆమోదయోగ్యంగా ఉండాలి (Culturally acceptable).
• ఉదాహరణలు:
  1. సముద్రం అడుగున చాలా లోతున ఉన్న పెట్రోలియంను తీసే సాంకేతికత లేకపోతే లేదా ఖర్చు మరీ ఎక్కువైతే అది వనరు కాదు.
  2. పవిత్ర తోపులలో (Sacred groves) చెట్లను నరకడం సంస్కృతి ప్రకారం ఆమోదయోగ్యం కాదు.
• 'ఎక్స్‌ప్లాయిటేషన్' (Exploitation) అనే పదానికి సాధారణంగా ప్రతికూల అర్థం ఉంటుంది. కానీ ఈ అధ్యాయంలో దీనికి అర్థం – సహజ వనరులను వెలికితీయడం, ఉపయోగించడం, వినియోగించడం.
• భూమి సంపద:
  1. నీరు, గాలి, నేల వంటి స్పష్టమైనవి
  2. బొగ్గు, పెట్రోలియం, విలువైన రాళ్లు, లోహ ఖనిజాలు (Metal ores), కలప వంటివి. వీటిలో చాలా వాటి ఏర్పాటుకు లక్షల సంవత్సరాలు పట్టింది.
• సహజ వనరులు (Natural resources): ప్రకృతిలో లభించే, మానవులకు విలువైన పదార్థాలు, ద్రవ్యాలు.
• ప్రకృతిని పవిత్రంగా చూడటం:
  1. అనేక ఆదిమ సంప్రదాయాల్లో ప్రకృతిని పోషించే, పెంచే తల్లిగా భావిస్తారు
  2. తులసి పూజ, సూర్యునికి అర్ఘ్యం (నీటి సమర్పణ) వంటివి ఇలాంటి ఆచారాలు. అర్ఘ్యం అంటే గౌరవం లేదా కృతజ్ఞతగా సమర్పించే నీరు.

సహజ వనరులు చాలా రకాలుగా ఉంటాయి. అందరికీ ఒకే పేరు, ఒకే అర్థం తెలిసేలా వాటిని ఉమ్మడి లక్షణాల (ప్రమాణాల) ఆధారంగా వర్గీకరిస్తారు. జీవులు–నిర్జీవులు అనేది సరళమైన వర్గీకరణకు ఉదాహరణ.

సహజ వనరులను రెండు విధాలుగా వర్గీకరించవచ్చు – ఉపయోగం ఆధారంగా, పునరుద్ధరణ సామర్థ్యం ఆధారంగా. ఇక్కడ మొదటిది.

• ఉపయోగం ఆధారంగా మూడు రకాలు:
  1. జీవానికి అవసరమైన వనరులు (Resources essential for life).
  2. పదార్థాల (ముడి సరుకు) వనరులు (Resources for materials).
  3. శక్తి వనరులు (Resources for energy).
• జీవానికి అవసరమైన వనరులు:
  1. గాలి, నీరు, ఆహారం – ఇవి లేకుండా భూమిపై జీవం లేదు.
  2. గాలిని వాతావరణం నుంచి, నీటిని నదులు, చెరువుల నుంచి, ఆహారాన్ని నేల సాగు ద్వారా లేదా ఇతర జీవుల నుంచి పొందుతాం.
  3. ఈ గాలి, నీరు, నేలను మనుషులు తయారు చేయలేరు.
• పదార్థాల వనరులు:
  1. ప్రకృతి ఇచ్చిన వాటితో మనిషి ఉపయోగపడే లేదా అందమైన వస్తువులను చేస్తాడు; ఒక కలప ముక్కను కుర్చీగా, లేదా చెక్కిన బొమ్మగా మార్చవచ్చు.
  2. భారతదేశ భౌగోళిక వైవిధ్యం వల్ల కలప నుంచి పాలరాయి వరకు, బొగ్గు నుంచి బంగారం వరకు విస్తృత వనరులు లభిస్తాయి.
• శక్తి వనరులు:
  1. ఆధునిక జీవనానికి శక్తి మూలస్తంభం – భవనాలకు విద్యుత్తు, రవాణా, అన్ని ఉత్పత్తి ప్రక్రియలు.
  2. శక్తి మూలాలు: బొగ్గు, నీరు, పెట్రోలియం, సహజ వాయువు, సూర్యకాంతి, గాలి మొదలైనవి.
• పటంలో ఉదాహరణలు:
  1. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో సూక్ష్మ జల విద్యుత్ కేంద్రం (Micro hydel plant) ప్రవహించే నీటి శక్తిని విద్యుత్తుగా మారుస్తుంది
  2. సముద్రపు అడుగు నుంచి పెట్రోలియం తీయడానికి ఆఫ్‌షోర్ ఆయిల్ రిగ్‌లు ఉంటాయి.
• సున్నితమైన దున్నకం: నెమ్మదిగా దున్నడం వల్ల నేల లోపలి పర్యావరణ వ్యవస్థకు కనీస అంతరాయం కలుగుతుంది, నేలలో తేమ నిలుస్తుంది.

సహజ వనరులను వర్గీకరించే రెండవ మార్గం – అవి మళ్లీ ఏర్పడతాయా లేదా అనేది. ప్రకృతి తనను తాను బాగుచేసుకుంటుంది, కొత్తగా పునరుద్ధరించుకుంటుంది, నిలబెట్టుకుంటుంది. ఇదే పునరుత్పాదక వనరుల ఆధారం.

• పునరుద్ధరణ (Restoration):
  1. దెబ్బతిన్న లేదా క్షీణించిన దానిని మళ్లీ దాని అసలు ఆరోగ్యకర స్థితికి తీసుకురావడం
  2. చర్మంపై గాయం మానడం, కార్చిచ్చు తర్వాత అడవి కోలుకోవడం ఉదాహరణలు.
• పునరుత్పత్తి (Regeneration):
  1. పునరుద్ధరణకు మించినది
  2. కొత్త జీవాన్ని, అది వర్ధిల్లే పరిస్థితులను ప్రకృతి సృష్టించడం.
• మానవ జోక్యంతో పోయిన చెట్లు:
  1. ఇళ్ల కోసం అడవులు నరికిన చోట, అక్కడ మొదట పెరిగిన రకాల చెట్లనే నాటితే పర్యావరణ వ్యవస్థ పునరుద్ధరణ జరుగుతుంది
  2. పక్షులు, ఉడుతలు వంటి జీవులకు ఆహారం, ఆశ్రయం లభించి జీవం తిరిగి వస్తుంది.
• ప్రకృతి చక్రాల్లో వ్యర్థం ఉండదు:
  1. అడవిలో చెట్టు కూలితే బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు (Fungi), కీటకాలు దాన్ని కుళ్లిస్తాయి
  2. ఆ చెట్టు నేలలో కలిసి దాన్ని సారవంతం చేస్తుంది
  3. విత్తనాల నుంచి కొత్త మొక్కలు పెరుగుతాయి, చక్రం మళ్లీ మొదలవుతుంది.
• పునరుత్పాదక వనరుల ఉదాహరణలు: సౌరశక్తి, పవనశక్తి, ప్రవహించే నీటి శక్తి, అడవుల కలప.
• భారతదేశంలో చాలా ప్రాంతాల్లో సూర్యరశ్మి సమృద్ధిగా ఉంటుంది.
• నదులకు వర్షాలు, కరిగే హిమానీనదాలు (Glaciers) నీటిని ఇస్తాయి.
• షరతు: ప్రకృతి సహజ పునరుద్ధరణ–పునరుత్పత్తి లయకు భంగం కలగకూడదు. అడవి పెరిగే వేగం కంటే వేగంగా కలప కోస్తే అడవి క్షీణిస్తుంది.
• దెబ్బతిన్న చక్రాలు: శిలాజ ఇంధనాల (Fossil fuel) ఆధారిత పారిశ్రామికీకరణ, వ్యవసాయం కోసం అడవుల నరికివేత వంటి అంశాల కలయిక వల్ల ఉష్ణోగ్రతలు పెరిగాయి.
• హిమాలయ హిమానీనదాలు: కొన్ని చోట్ల అవి వర్షపాతం భర్తీ చేసే వేగం కంటే వేగంగా కరుగుతున్నాయి. మైదానాల ప్రజలు నీటి కోసం హిమాలయాలనే 'నీటి గోపురం' (Water tower)గా ఆధారపడుతున్నారు, కాబట్టి ఇది నీటి భద్రతకు ముప్పు.
• అర్ఘ్యం: సూర్యునికి కృతజ్ఞతగా నీరు సమర్పించే సంప్రదాయం.

ప్రకృతికి తనదైన పనితీరు ఉంది. మానవులు ఈ చక్రాలను అర్థం చేసుకోకుండా వనరులను వాడినప్పుడు పునరుత్పాదక వనరులు కూడా దెబ్బతింటాయి. చేపల వేట, పరిశ్రమల వ్యర్థాలు దీనికి ఉదాహరణలు.

• చేపల వేట: సంప్రదాయ సమాజాలు చేపలు గుడ్లు పెట్టే కాలంలో వేటను నియంత్రించేవి లేదా మానేసేవి, దానితో చేపల సంఖ్య నిలిచేది. వాణిజ్యీకరణ వల్ల అతి చేపల వేట (Over-fishing) మొదలైంది.
• ట్యూనా (Tuna) చేప: దాని సంఖ్య వేగంగా, భారీగా తగ్గడంతో వేటను నియంత్రించే కొన్ని ఒప్పందాలు జరిగాయి. చిన్న చేపలు, రొయ్యలను తిని సముద్ర పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడే ఈ చేప సంఖ్య ఇప్పటికీ తగ్గుతూనే ఉంది.
• పరిశ్రమల వ్యర్థాలు:
  1. వస్తువుల ఉత్పత్తికి పరిశ్రమలు అవసరం
  2. వాటి వ్యర్థాలను తరచూ నదులు, ఇతర జల వనరుల్లో వదులుతారు. ఈ వ్యర్థాలు కుళ్లి ఏదో ఒక జీవికి ఆహారంగా మారలేవు. దీంతో పునరుద్ధరణ–పునరుత్పత్తి చక్రం దెబ్బతిని నది విషపూరితమై జీవాన్ని పోషించలేని స్థితికి చేరుతుంది.
• పర్యావరణ వ్యవస్థ విధులు (Ecosystem functions):
  1. ప్రకృతి సహజంగా చేసే పనులు. ఉదా: అడవి నీటిని వడపోస్తుంది, నేల కోతను ఆపుతుంది, జంతువులకు ఆవాసం ఇస్తుంది
  2. చెట్లు సహజంగా ఆక్సిజన్ ఉత్పత్తి చేస్తాయి.
• పర్యావరణ వ్యవస్థ సేవలు (Ecosystem services): ఈ సహజ ప్రక్రియల నుంచి మానవులు ప్రయోజనం పొందినప్పుడు వాటిని సేవలు అంటారు. ఉదా: శుభ్రమైన నీరు, రక్షిత పంటపొలాలు, పరాగసంపర్కం (Pollination) జరిగిన పంటలు.
• ఆక్సిజన్ లెక్కలు (పుస్తకం ప్రకారం):
  1. పరిణతి చెందిన ఒక చెట్టు రోజుకు సుమారు 275 లీటర్ల ఆక్సిజన్ ఉత్పత్తి చేస్తుంది (చెట్టు రకాన్ని బట్టి కొంత మారుతుంది).
  2. ఒక మనిషికి రోజుకు సుమారు 350 లీటర్ల ఆక్సిజన్ అవసరం (కార్యకలాపం, ఎత్తు, బరువును బట్టి మారుతుంది).
• పాఠం:
  1. పునరుత్పాదక వనరును కూడా ప్రకృతి భర్తీ చేసే వేగం కంటే వేగంగా వాడితే అది తగ్గిపోతుంది
  2. అందుకే నిలకడైన నిర్వహణ అవసరం.
• సంప్రదాయ పద్ధతులు: ప్రకృతి సమతుల్యతను నిలిపే అనేక సంప్రదాయ ఆచారాలు ఉన్నాయి – చేపల వేటపై కాలానుగుణ నిషేధం ఇందులో ఒకటి.

కొన్ని వనరులు ఏర్పడటానికి లక్షల సంవత్సరాలు పడుతుంది. మనం వాటిని వాడే వేగంతో అవి తిరిగి ఏర్పడవు. వాటిని పునరుత్పాదకం కాని వనరులు అంటారు. అదే సమయంలో సహజ వనరులు అన్ని చోట్లా సమానంగా లేవు.

• పునరుత్పాదకం కాని వనరులు (Non-renewable resources):
  1. సుదీర్ఘ కాలంలో ఏర్పడతాయి
  2. వాడే వేగంతో భర్తీ కావు.
• శిలాజ ఇంధనాలు: బొగ్గు, పెట్రోలియం.
• ఖనిజాలు, లోహాలు: ఇనుము, రాగి, బంగారం.
• భారతదేశంలో బొగ్గు: దేశంలో గణనీయమైన బొగ్గు నిల్వలు ఉన్నాయి. విద్యుత్తు డిమాండ్ పెరుగుతుండటంతో బొగ్గు తవ్వుతున్నాం. అయితే భారతదేశ బొగ్గు నిల్వలు ఇంకా సుమారు 50 సంవత్సరాలు మాత్రమే సరిపోవచ్చని అంచనా. మరింత నిలకడైన ప్రత్యామ్నాయాలు విస్తృతంగా అందుబాటులోకి వచ్చేవరకు ఉన్న బొగ్గును వివేకంతో వాడాలి.
• అసమాన పంపిణీ (Uneven distribution): సహజ వనరులు భూగోళమంతటా, ఒక దేశం లోపల కూడా సమానంగా లేవు.
• దీని ప్రభావాలు:
  1. మానవ నివాసాలు (Settlements) ఏర్పడే తీరు.
  2. వాణిజ్య విధానాలు (Trade patterns).
  3. అంతర్జాతీయ సంబంధాలు, ఘర్షణలు; వనరులపై ఆధిపత్యం కోసం ఎన్నో యుద్ధాలు జరిగాయి, ఇంకా జరుగుతున్నాయి.
• వనరుల దగ్గర పరిశ్రమలు:
  1. స్థానికులకు ఉపాధి లభిస్తుంది
  2. పరిశ్రమల చుట్టూ పట్టణాలు (Townships) పెరుగుతాయి
  3. ఇతరులకూ ఆర్థిక అవకాశాలు పెరుగుతాయి
  4. జీవన నాణ్యత పెంచే ఆధునిక సౌకర్యాలు అందుతాయి.
• వ్యయాలు: ఈ లాభాలతో పాటు స్వల్ప, దీర్ఘకాల నష్టాలు కూడా ఉంటాయి. వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ప్రజలు ఇలాంటి అభివృద్ధి కోసం తమ ఇళ్ల నుంచి నిర్వాసితులైన (Displaced) ఉదాహరణలు ప్రపంచమంతా ఉన్నాయి. కొన్నిచోట్ల వారి పవిత్ర స్థలాలకు ముప్పు కలిగి ఘర్షణలు తలెత్తాయి.
• ఖనిజాల పటం: భారతదేశ పటంలో ముఖ్య ఖనిజాల పంపిణీ అసమానంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.

ప్రకృతి రాజకీయ సరిహద్దులను పట్టించుకోదు. ఒక నది అనేక రాష్ట్రాల, దేశాల గుండా ప్రవహిస్తుంది. అందుకే వనరుల పంపకంలో ఉద్రిక్తతలు వస్తాయి. అలాగే వనరులు ఎక్కువగా ఉన్నా ఆర్థిక సమృద్ధి హామీ కాదు.

• రాష్ట్రాల మధ్య నదీ జలాల పంపకం (పుస్తకం ఉదాహరణలు):
  1. కావేరి నది: కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళ, పుదుచ్చేరి మధ్య పంపకం. తమిళనాడులో కావేరిపై మెట్టూరు ఆనకట్ట ఉంది.
  2. గోదావరి నది: మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్ మధ్య పంపకం.
  3. శాంతి నిలబెట్టడానికి చర్చలు, నైపుణ్యంతో కూడిన నిర్వహణ అవసరమయ్యాయి; పొరుగు దేశాల మధ్య ఇలాంటి ఒప్పందాలు కుదరడం ఇంకా కష్టం. బ్రహ్మపుత్ర నది జలాలు కూడా పంచుకోబడేవే.
• వాణిజ్యం: జాతీయ, అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం వనరుల భౌగోళిక స్థానంపై ఆధారపడుతుంది. మానవ జ్ఞానం, నైపుణ్యం కలిస్తే ప్రత్యేక ఉత్పత్తులు తయారవుతాయి – ఉదా: ఊట్జ్ ఉక్కు (Wootz steel). వాణిజ్యం భారతదేశంలో పెద్ద సామ్రాజ్యాల అభివృద్ధికి దోహదం చేసింది.
• సహజ వనరుల శాపం (Natural resource curse / Paradox of plenty):
  1. సమృద్ధిగా సహజ వనరులు ఉన్నంత మాత్రాన ఆర్థిక అభివృద్ధి హామీ కాదు; కొన్ని వనరుల సమృద్ధ ప్రాంతాల్లో ఆర్థిక వృద్ధి నెమ్మదిగా ఉంటుంది.
  2. కారణం: వనరులను అధిక విలువ ఉన్న ఉత్పత్తులుగా మార్చే పరిశ్రమలను ఆర్థిక వ్యవస్థలు అభివృద్ధి చేసుకోలేకపోవడం.
  3. భారతదేశం అలాంటి పరిశ్రమలలో పెట్టుబడి పెట్టడం ద్వారా ఈ శాపాన్ని సాధారణంగా తప్పించుకుంది.
  4. సాంకేతికత, నైపుణ్యాల అభివృద్ధిలో పెట్టుబడితో ఈ శాపాన్ని అధిగమించవచ్చు.
• తుది అంశం: వనరులు శాశ్వత ప్రయోజనంగా మారాలా, తాత్కాలిక లాభంగా మిగలాలా అన్నది మానవ జ్ఞానం, సుపరిపాలన, వ్యూహాత్మక ప్రణాళికపై ఆధారపడుతుంది.

పునరుత్పాదక వనరులను కూడా వాటి భర్తీ సామర్థ్యానికి మించి వాడే రెండు ముఖ్య ఉదాహరణలు – భూగర్భ జలాలు, నేల. పంజాబ్ రాష్ట్రం దీనికి పెద్ద ఉదాహరణ.

• భూగర్భ జలాలు (Ground water):
  1. అనేకమంది రైతులు సాగునీటి కోసం భూగర్భ జలాలను తోడతారు. చాలా రాష్ట్రాల్లో తోడే వేగం, భూగర్భ జలమట్టం (Water table) భర్తీ అయ్యే వేగం కంటే ఎక్కువ.
  2. ఈ లోటు పేరుకుపోయి నీరు తోడే ఖర్చు పెరుగుతుంది, చివరికి నీరే అందుబాటులో ఉండదు. పెరుగుతున్న అనేక నగరాల్లో త్వరలో భూగర్భ జలం అయిపోవచ్చని అంచనా.
  3. పరిష్కార ప్రయత్నాలు: సంప్రదాయ జల సంరక్షణ పద్ధతులు (Water harvesting), చెరువులు, కుంటల పునరుద్ధరణ, వృథా వినియోగం తగ్గించడం, నీటిని శుద్ధి చేసి మళ్లీ వాడటం.
• నేల క్షీణత (Soil degradation):
  1. రసాయన ఎరువులు, పురుగుమందులను సరిగా వాడకపోవడం వల్ల నేల క్షీణిస్తుంది.
  2. సంప్రదాయ వ్యవసాయం నేలను భూమాత భాగంగా చూసింది. పేడ, ఇతర సహజ ఎరువుల వాడకం, మల్చింగ్ (Mulching), బహుళ పంటల సాగు (Multi-cropping) వంటివి నేలను సమగ్రంగా కాపాడాయి.
• పంజాబ్ ఉదాహరణ:
  1. పంజాబ్ హరిత విప్లవానికి (Green Revolution) కేంద్రంగా నిలిచి అధిక జనాభాకు ఆహారం ఇచ్చింది, భారతదేశం ఆహారంలో స్వయం సమృద్ధి సాధించేందుకు తోడ్పడింది.
  2. 1960లలో రైతులు గోధుమ, వరిలో అధిక దిగుబడినిచ్చే వంగడాల (High-yielding varieties) వైపు మళ్లారు. వీటికి సంప్రదాయ విత్తనాల కంటే ఎక్కువ నీరు కావాలి, కాబట్టి భూగర్భ జలం తోడటం పెరిగింది.
  3. ఉచిత విద్యుత్ సరఫరా వల్ల అతిగా తోడటం జరిగింది (ఇది ఇప్పటికీ భారతదేశంలో చాలా చోట్ల ఉన్న పరిస్థితి).
  4. ఆధునిక సాగు పద్ధతులకు రసాయన పురుగుమందులు, ఎరువులు కూడా అవసరమయ్యాయి.
  5. ఫలితం: పంజాబ్‌లో పెద్ద భాగంలో భూగర్భ జలం దాదాపు 30 మీటర్ల లోతు వరకు అందుబాటులో లేకుండా పోయింది; రసాయనాలు భూగర్భ జలంలో కలిసి ఆరోగ్య సమస్యలు తెచ్చాయి.
  6. పంజాబ్ విస్తీర్ణంలో దాదాపు 80 శాతం 'అతి వినియోగ' (Overexploited) ప్రాంతంగా వర్గీకరించబడింది.
  7. స్వల్పకాలంలో ఆహార భద్రత లభించింది; దీర్ఘకాల పర్యవసానాలు సరిదిద్దడానికి సమయం, కృషి కావాలి. ఈ సమస్య పంజాబ్‌కే కాదు, అనేక రాష్ట్రాలకు వర్తిస్తుంది.

పంజాబ్ ఉదాహరణ 'వనరును దాని పునరుత్పత్తి వేగం కంటే వేగంగా వాడితే ఏమవుతుంది' అనేదానికి స్పష్టమైన కేస్ స్టడీ. హరిత విప్లవం అనే విజయమే ఇక్కడ సమస్యకు మూలమైంది.

• కారణ–ఫలిత క్రమం (Chain of events):
  1. 1960లలో రైతులు గోధుమ, వరిలో అధిక దిగుబడినిచ్చే వంగడాలకు (High-yielding varieties) మళ్లారు.
  2. వీటికి సంప్రదాయ విత్తనాల కంటే ఎక్కువ నీరు అవసరం.
  3. దాంతో భూగర్భ జలం తోడటం పెరిగింది.
  4. ఉచిత విద్యుత్ సరఫరా వల్ల అతిగా తోడటం (Over-pumping) జరిగింది; భారతదేశంలో చాలా చోట్ల ఇదే పరిస్థితి ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది.
  5. ఆధునిక సాగుకు రసాయన పురుగుమందులు, ఎరువులు కూడా అవసరమయ్యాయి.
  6. ఫలితం: పంజాబ్‌లో పెద్ద భాగంలో భూగర్భ జలం దాదాపు 30 మీటర్ల లోతు వరకు అందుబాటులో లేదు; పురుగుమందులు, ఎరువుల రసాయనాలు భూగర్భ జలంలో కరిగి ఆరోగ్య సమస్యలు కలిగిస్తున్నాయి.

• 'అతి వినియోగ' (Overexploited) ప్రాంతం: పంజాబ్ విస్తీర్ణంలో దాదాపు 80% ఈ వర్గంలో ఉంది. అంటే భూగర్భ జలం పునరుద్ధరణ అయ్యే వేగం కంటే చాలా ఎక్కువ వేగంతో నీటిని తోడారు.
• పటం (ఫిగర్ 1.17): 'పంజాబ్, చండీగఢ్ – భూగర్భ జల మట్టం లోతు, జూన్ 2022' పటం. 'm bgl' అంటే భూమి ఉపరితలానికి కింద మీటర్లలో లోతు (metres below ground level).
• ఇతర చిత్రాలు:
  1. అనాలోచిత రసాయన ఎరువుల వాడకం వల్ల పంట వైఫల్యం
  2. భూగర్భ జలం తోడటం
  3. నీటితో నిండిన వరి పొలాలు.
• గుణపాఠాలు:
  1. స్వల్పకాలంలో ఆహార భద్రత లభించింది; దీర్ఘకాల పర్యవసానాలను సరిదిద్దడానికి సమయం, కృషి కావాలి.
  2. ఇది పంజాబ్‌కే పరిమితం కాదు; అనేక రాష్ట్రాలకు వర్తించే సమస్య.
  3. మరిన్ని నగరాల్లో కూడా భూగర్భ జలం త్వరలో అయిపోవచ్చని అంచనా.
• పరిష్కార ప్రయత్నాలు:
  1. సంప్రదాయ జల సంరక్షణ (Water harvesting), చెరువులు–కుంటల పునరుజ్జీవనం, వృథా నీటి వినియోగం తగ్గించడం, నీటిని శుద్ధి చేసి పునర్వినియోగించడం
  2. నేల కోసం పేడ ఎరువు, మల్చింగ్, బహుళ పంటలు.

ఇళ్లు, పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, వంతెనలు, రోడ్లు, విమానాశ్రయాలు అన్నింటికీ సిమెంటు అవసరం. కానీ దాని ఉత్పత్తి అత్యంత కాలుష్యకర పరిశ్రమల్లో ఒకటిగా జాబితా అయ్యింది. అందుకే ప్రత్యామ్నాయ పదార్థాల వైపు మార్పు కనిపిస్తోంది.

• సిమెంటు ఉత్పత్తి కాలుష్యం:
  1. ఉత్పత్తి సమయంలో సన్నని ధూళి విడుదలై మనుషుల, జంతువుల ఊపిరితిత్తుల్లోకి చేరి వాటిని దెబ్బతీస్తుంది.
  2. మొక్కల ఆకులపై పేరుకుపోయి దిగుబడులను తగ్గిస్తుంది.
  3. నేల, నీటి కాలుష్యాన్ని కూడా కలిగిస్తుంది.
• కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (Central Pollution Control Board – CPCB): సిమెంటు కర్మాగారాలకు కాలుష్యాన్ని తగ్గించడానికి లేదా లేకుండా చేయడానికి మార్గదర్శకాలను రూపొందించింది.
• ప్రత్యామ్నాయ పదార్థాలు:
  1. రాయి, మట్టి వంటి సంప్రదాయ పదార్థాలు
  2. మొక్కల ఆధారిత కొత్త పదార్థాలు
  3. వ్యర్థ ప్లాస్టిక్ నుంచి తయారైన పునర్వినియోగ పదార్థాలు.
• సంప్రదాయ + ఆధునికం: సంప్రదాయ పదార్థాలను, పద్ధతులను ఆధునిక సాంకేతికతతో కలిపి నిలకడైన పదార్థాలు తయారు చేస్తున్నారు. వీటి ఉత్పత్తి తక్కువ కాలుష్యం కలిగిస్తుంది, స్థానిక ఉపాధి ఇస్తుంది, ఆ ప్రాంత శీతోష్ణస్థితికి తగినట్లు రూపొందుతుంది.
• ఉదాహరణలు (పటాల్లో):
  1. జైసల్మేర్ కోట (రాజస్థాన్): 12వ శతాబ్దంలో మట్టితో కట్టిన నిర్మాణం; తర్వాత ఇసుకరాయి (Sandstone) తో పునరుద్ధరించారు.
  2. ఆరోవిల్‌లో సమాజ భవనం: ఆరోవిల్ ఎర్త్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ప్రత్యేక పద్ధతులతో మట్టితో నిర్మించింది. ఈ సంస్థ మట్టి వాస్తుశిల్పం (Earthen Architecture)పై యునెస్కో చైర్ కలిగి ఉంది.
• పాఠం: అవసరాలు తీరుస్తూనే వనరులకు, పర్యావరణానికి హాని తగ్గించే ఉత్పత్తి పద్ధతులు అవసరం – వస్తువుల తయారీలో ఇది ముఖ్య పరిశీలన.

నేలను పునరుద్ధరించడానికి ప్రాచీన భారతీయ జ్ఞానం, ఆధునిక ప్రభుత్వ విధానాలు రెండూ దారి చూపుతున్నాయి. వృక్షాయుర్వేదం సంప్రదాయ మొక్కల శాస్త్రం; సిక్కిం ఆధునిక సేంద్రియ నమూనా.

• వృక్షాయుర్వేదం (Vrikshayurveda):
  1. మొక్కలు, చెట్ల అధ్యయనం, సంరక్షణపై దృష్టి పెట్టే ప్రాచీన భారతీయ వృక్షశాస్త్రం.
  2. 'వృక్ష' అంటే చెట్టు; 'ఆయుర్వేదం' అంటే జీవన/ఆరోగ్య శాస్త్రం (సంస్కృత పదాలు).
  3. వేల సంవత్సరాల నాటి జ్ఞాన వ్యవస్థ; సురపాలుని 'వృక్షాయుర్వేదం' వంటి గ్రంథాల్లో సుమారు 10వ శతాబ్దంలో క్రోడీకరించబడింది.
  4. ఇందులోని సూచనలు: వేర్వేరు నేల రకాలపై పెంచాల్సిన మొక్కలు; విత్తనాల సేకరణ, భద్రపరచడం, నాటే ముందు చికిత్స; మొక్క రకం, ఎదుగుదల దశ, రుతువును బట్టి నీటిపారుదల పద్ధతులు; సహజ వికర్షకాలతో (Repellents), కలిపి పెంచాల్సిన మొక్కలతో తెగుళ్ల నివారణ.
  5. పంట మార్పిడి (Crop rotation), మిశ్రమ పంటల సాగుతో నేల ఆరోగ్యం కాపాడే నిలకడైన వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది.
  6. తేమ నిలిచేలా, నేలలో శిలీంధ్రాలు, బ్యాక్టీరియా, వానపాముల వంటి జీవులు పెరిగేలా దున్నే పద్ధతులను కూడా సూచిస్తుంది.
• సిక్కిం ఉదాహరణ:
  1. రసాయన ఎరువుల ఖర్చుల వల్ల దిగుబడి తగ్గి అప్పులు పెరిగిన రైతు కుటుంబాలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం సేంద్రియ వ్యవసాయ విధానం ప్రకటించాక అటువైపు మళ్లాయి.
  2. తొలుత మార్పు కష్టం; నేల రసాయనాల నుంచి కోలుకునే వరకు దిగుబడి తగ్గింది.
  3. కంపోస్టు వాడకం, వేప, వెల్లుల్లితో సహజ కీటక వికర్షకాలు, ఏడాది పొడవునా బహుళ పంటలు సాగు చేశారు. సుమారు ఐదేళ్ల తర్వాత పొలాలు పుంజుకున్నాయి; యాలకులు, అల్లం, సంప్రదాయ కూరగాయలు అధిక ధరకు అమ్మగలిగారు.
  4. 2016లో సిక్కిం 100 శాతం సేంద్రియ రాష్ట్రంగా మారింది – రాష్ట్రంలోని అన్ని పంట భూములు సేంద్రియంగా ధ్రువీకరించబడ్డాయి.
  5. ఫలితాలు: స్థానిక జీవవైవిధ్యం వర్ధిల్లింది, ఉపయోగకర కీటకాలు, పక్షులు తిరిగి వచ్చాయి; సేంద్రియ నమూనా చూడటానికి పర్యాటకులు రావడంతో పర్యాటకం పెరిగింది; రైతుల ఆదాయం సగటున 20 శాతం పెరిగింది.
  6. ఇప్పుడు సిక్కిం ప్రపంచ నమూనా – ఒక ప్రాంతం మొత్తం నిలకడైన వ్యవసాయానికి మారుతూ పర్యావరణ, ఆర్థిక ఫలితాలు రెండూ మెరుగుపరచుకోగలదని చూపుతోంది.

పునరుత్పాదకం కాని వనరులు ఎక్కువ కాలం నిలవాలంటే వీలైనన్ని అవసరాలకు పునరుత్పాదక శక్తి వైపు మారాలి. భారతదేశంలో సౌరశక్తి ఇందులో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తోంది.

• సౌర పార్కులు:
  1. రాజస్థాన్‌లో ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద సౌర పార్కుల్లో ఒకటి ఉంది; అది రాజస్థాన్ ప్రస్తుత అవసరాలలో సుమారు 15 శాతానికి సరిపడా విద్యుత్తు తయారు చేయగలదు.
  2. కర్ణాటకలోని రాయచూరు సమీపంలో సౌర క్షేత్రం (Solar farm) ఉంది.
  3. భద్లా సౌర పార్కు (Bhadla Solar Park) సంప్రదాయ ఇంధనాల నుంచి పునరుత్పాదక ప్రత్యామ్నాయాలకు మారగల దేశ సామర్థ్యానికి చిహ్నం.
• అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (International Solar Alliance):
  1. భారత్, ఫ్రాన్స్ కలిసి 2015లో ప్రారంభించాయి.
  2. ఏడాది పొడవునా సమృద్ధిగా సూర్యరశ్మి ఉన్న దేశాల కూటమి; సౌరశక్తిని ఉపయోగించుకోవడమే లక్ష్యం.
  3. భారత్ అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల సౌర ప్రాజెక్టుల కోసం బిలియన్ల డాలర్లు సమకూర్చడంలో సహాయపడింది; సాంకేతిక నైపుణ్యాన్ని పంచుకుని, అందుబాటు ధరలో ఆర్థిక సహాయ ఏర్పాట్లు కల్పించింది.
• అసమాన లభ్యత: నీరు, స్వచ్ఛమైన గాలి వంటి ప్రాథమిక వనరుల పంపిణీ, అందుబాటు కూడా సమాజంలోని కొన్ని వర్గాలకు తరచూ అన్యాయంగా ఉంటుంది.
• నగరాల్లో అనేక ప్రాంతాలకు తగినంత, క్రమబద్ధమైన తాగునీరు అందదు.
• పరిశ్రమలు, అధిక శిలాజ ఇంధన వాడకం వల్ల కలిగే వాయు కాలుష్యం తమను తాము రక్షించుకోలేని వారిని ఎక్కువగా దెబ్బతీస్తుంది.
• సంరక్షకత్వం (Stewardship): ప్రకృతితో మన సంబంధాన్ని గుర్తించి, సహజ వనరులకు సంరక్షకులుగా పునరుద్ధరణ, పునరుత్పత్తి, నిలకడ వైపు పనిచేయాలి.
• 'లోకసంగ్రహం' (Lokasangraha) అనే భావనను భగవద్గీత ప్రస్తావిస్తుంది – అందరూ వ్యక్తిగత కోరికలను అధిగమించి అందరి శ్రేయస్సు కోసం పనిచేయాలి.
• అవసరమైన హెచ్చరిక: వనరులను బాధ్యతారహితంగా వాడటం వల్ల కాలుష్యం, జీవవైవిధ్య నష్టం (Biodiversity loss), శీతోష్ణస్థితి మార్పు పెరిగాయని శాస్త్రవేత్తలు హెచ్చరిస్తున్నారు. జీవవైవిధ్య నష్టం అంటే భూమిపై జీవ రకాల వైవిధ్యం తగ్గిపోవడం.
• పునరుత్పాదక వనరుల వినియోగంలో జాగ్రత్త:
  1. అతి వినియోగం కాకుండా వేగాన్ని గమనించాలి
  2. పునరుత్పాదకం కాని వాటిని వివేకంతో వాడితే ఎక్కువ కాలం నిలుస్తాయి.

అధ్యాయం చివరలో పుస్తకం పునరుత్పాదక, పునరుత్పాదకం కాని వనరులను వేర్వేరుగా ఎలా వాడాలో స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఇక్కడ పోలిక, సారాంశం, 'Let's Explore' కృత్యాల సారం ఉన్నాయి.

• రెండు రకాల వినియోగ సూత్రాలు:
  1. పునరుత్పాదక వనరులు: వాటి భర్తీ వేగాన్ని గమనిస్తూ వాడాలి; అతి వినియోగం కాకూడదు.
  2. పునరుత్పాదకం కాని వనరులు: మానవాళి మరింత నిలకడైన ప్రత్యామ్నాయాలు కనుగొనే వరకు అవి సరిపోయేలా వివేకంగా (Judicious) వాడాలి; వీలైనన్ని అవసరాలకు పునరుత్పాదక శక్తికి మారాలి.

• సంరక్షకత్వం (Stewardship): ప్రకృతితో సంబంధాన్ని గుర్తించి సహజ వనరులకు సంరక్షకులుగా పునరుద్ధరణ, పునరుత్పత్తి, నిలకడ కోసం పనిచేయాలి. బాధ్యతారహిత వినియోగం వల్ల కాలుష్యం, జీవవైవిధ్య నష్టం, శీతోష్ణస్థితి మార్పు ఇటీవల వేగంగా పెరిగాయని శాస్త్రవేత్తల హెచ్చరిక.
• 'Before we move on' – నాలుగు సారాంశ వాక్యాలు:
  1. సహజ వనరులు = ప్రకృతిలో లభించే, మానవులకు విలువైన పదార్థాలు, ద్రవ్యాలు.
  2. వనరులను వర్గీకరించడానికి అనేక మార్గాలున్నాయి; పునరుత్పాదక – పునరుత్పాదకం కాని వర్గీకరణ ఉపయోగకరం.
  3. 'వనరుల శాపం'ను సాంకేతికత, నైపుణ్యాల అభివృద్ధిలో పెట్టుబడితో అధిగమించవచ్చు.
  4. పునరుత్పాదకాల వినియోగ వేగంపై జాగ్రత్త అవసరం; పునరుత్పాదకం కాని వాటిని వివేకంతో వాడితే ఎక్కువ కాలం నిలుస్తాయి.
• 'Let's Explore' కృత్యాలు (పుస్తకం సూచించినవి):
  1. తమ ప్రాంతంలోని పునరుత్పాదక వనరుల స్థితి కాలక్రమంలో ఎలా మారిందో, కారణాలు, చేయాల్సినవి వివరిస్తూ చిన్న నివేదిక తయారు చేయడం.
  2. రోజూ వాడే పునరుత్పాదకం కాని వనరులు, వాటి పునరుత్పాదక ప్రత్యామ్నాయాలు, మారడానికి తీసుకోవలసిన చర్యలను గుర్తించడం (ఉదా: బొగ్గు విద్యుత్తు బదులు సౌర విద్యుత్తు).
  3. ఫిగర్ 1.11 పటంలో ముఖ్య ఖనిజాల అసమాన పంపిణీని గమనించడం; తమ ప్రాంతంలోని వనరులు, వాటి పంపిణీని గుర్తించడం.
  4. ఏవైనా రెండు వనరులను భారత పటంపై గుర్తించి, వాటి పంపిణీ, సంబంధిత ఆర్థిక కార్యకలాపాలు, భవిష్యత్ తరాలపై ప్రభావం, బాధ్యతాయుత వినియోగ మార్గాలను చర్చించడం.
  5. అంతర్జాతీయ స్థాయిలో వనరుల పంపకంపై ఒక వివాదాన్ని (బ్రహ్మపుత్ర వంటి పంచుకునే నదుల ఉదాహరణలు) అధ్యయనం చేయడం.
  6. వేర్వేరు భౌగోళిక ప్రాంతాల వనరులను వాడటానికి కావలసిన ఇన్‌పుట్‌లను (సాంకేతికత, నైపుణ్యం వంటివి) ఆలోచించడం.
• ఇతర అంశం: బ్రహ్మపుత్ర నది జలాలు కూడా పంచుకునే నది జలాలుగా పటంలో చూపారు (ఫిగర్ 1.12).

అధ్యాయం చివరి 'Questions, Activities and Projects' భాగంలో పది ప్రశ్నలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో వచ్చే అవకాశం ఉన్న వాటి సమాధాన సారాంశం ఇది.

• ప్రశ్న 1 (బహుళైచ్ఛిక): నేల క్షీణతను నివారించే సమగ్ర నేల నిర్వహణ పద్ధతులు – పేడ వంటి సహజ ఎరువులు, మల్చింగ్, బహుళ పంటల సాగు. సరైన సమాధానం 'Both (b) and (c)'. రసాయన ఎరువులు, పురుగుమందుల అతి వాడకం సమాధానం కాదు.
• ప్రశ్న 2 (A–R): అభిప్రాయం – అసమాన వనరుల పంపిణీ నివాసాలు, వాణిజ్య విధానాలు, అంతర్జాతీయ సంబంధాలు, ఘర్షణలను ప్రభావితం చేస్తుంది. కారణం – సహజ వనరులు ప్రపంచమంతటా సమానంగా లేవు. రెండూ సరైనవే, కారణం అభిప్రాయానికి సరైన వివరణ (ఎంపిక i).
• ప్రశ్న 3: ఈరోజు పునరుత్పాదకమైనది రేపు పునరుత్పాదకం కానిదిగా మారడానికి కారణం – దాని సహజ భర్తీ వేగం కంటే వేగంగా వాడటం (అడవి, భూగర్భ జలం, నేల). నివారణ: భర్తీ వేగానికి లోబడి వాడటం, జల సంరక్షణ, చెరువుల పునరుజ్జీవనం, సహజ ఎరువులు, చెట్ల పెంపకం, వ్యర్థాల నియంత్రణ.
• ప్రశ్న 4: మానవులకు ఉపయోగపడే పర్యావరణ వ్యవస్థ విధులు – నీటిని వడపోయడం, నేల కోతను ఆపడం, జంతువులకు ఆవాసం ఇవ్వడం, ఆక్సిజన్ ఉత్పత్తి, పరాగసంపర్కానికి తోడ్పడటం (చివరి అంశం పుస్తకంలో 'పరాగసంపర్కం చెందిన పంటలు' సేవగా ఉంది).
• ప్రశ్న 5:
  1. పునరుత్పాదక వనరులు ప్రకృతి చక్రంలో మళ్లీ లభిస్తాయి
  2. పునరుత్పాదకం కానివి లక్షల ఏళ్లలో ఏర్పడతాయి, వాడే వేగంతో భర్తీ కావు. అవి భవిష్యత్ తరాలకూ ఉండాలంటే – ప్రకృతి పునరుద్ధరణ వేగాన్ని మించకుండా వాడాలి
  3. ఉదాహరణలు: చేపల వేటపై కాలానుగుణ నియంత్రణ, భూగర్భ జల సంరక్షణ.
• ప్రశ్న 6:
  1. పునరుత్పాదకం కాని వనరులను ఎందుకు సంరక్షించాలి? అవి భర్తీ కావు
  2. భారత బొగ్గు ఇంకా సుమారు 50 ఏళ్లు సరిపోవచ్చని అంచనా
  3. ప్రత్యామ్నాయాలు వచ్చే వరకు ఎక్కువ కాలం నిలవాలి.
• ప్రశ్న 7: తమ ఇంట, ఇరుగుపొరుగున ప్రకృతి పట్ల జాగ్రత్తను చూపే సాంస్కృతిక ఆచారాలను గుర్తించడం – ఉదా: తులసి పూజ, సూర్యునికి అర్ఘ్యం, పవిత్ర తోపుల రక్షణ, చేపల వేట నియంత్రణ.
• ప్రశ్న 8: వస్తువుల ఉత్పత్తిలో గమనించవలసినవి – కాలుష్యం (గాలి, నేల, నీరు) తగ్గించడం, స్థానిక ఉపాధి, ఆ ప్రాంత శీతోష్ణస్థితికి తగిన విధానం, పునర్వినియోగ పదార్థాలు, సిమెంటు వంటి కాలుష్యకర పరిశ్రమలకు మార్గదర్శకాలు.
• ప్రశ్న 9:
  1. 'సహజ వనరుల శాపం'లో మానవ చర్యల పాత్ర – వనరులను అధిక విలువ ఉత్పత్తులుగా మార్చే పరిశ్రమలు, సాంకేతికత, నైపుణ్యాల్లో పెట్టుబడి పెట్టకపోవడం
  2. భారత్ పెట్టుబడి పెట్టి దీన్ని సాధారణంగా తప్పించుకుంది.
• ప్రశ్న 10: పర్యావరణ పరిరక్షణపై అవగాహన కలిగించే నినాదాలు రూపొందించడం (ప్రాజెక్టు పని).