అట్టడుగుతనాన్ని అర్థం చేసుకోవడం (Understanding Marginalisation)

అంచులకు నెట్టివేత (Marginalisation) అంటే ఒక వ్యక్తిని లేదా సమూహాన్ని సమాజపు అంచులకే పరిమితం చేసి, కేంద్రంలో ఉండనివ్వకపోవడం. పాఠ్యపుస్తకం దీన్ని తరగతి గది, ఆటస్థలం ఉదాహరణలతో వివరిస్తుంది.

• తరగతి గది ఉదాహరణ: సంగీతం, సినిమాల అభిరుచి వేరుగా ఉన్నా, మాట తీరు (accent) వేరుగా ఉన్నా, తక్కువగా మాట్లాడినా, ఎక్కువమంది ఆడే ఆట ఆడకపోయినా, వేరే విధంగా దుస్తులు వేసుకున్నా – ఆ విద్యార్థి "మనలో ఒకడు కాదు" అని తోటివారు భావించవచ్చు. తన మాటలు, ఆలోచనలు, చర్యలు ఇతరులకు నచ్చవేమో అనే భావన కలుగుతుంది.
• సమాజంలో కూడా ఇంతే: సమూహాలు, సముదాయాలు కూడా వెలివేతను అనుభవిస్తాయి.
• కారణాలు:
  1. మెజారిటీ సముదాయం కంటే భిన్నమైన భాష మాట్లాడటం
  2. భిన్నమైన ఆచారాలు పాటించడం
  3. భిన్నమైన మత వర్గానికి చెందడం
  4. పేదరికం
  5. 'తక్కువ' సామాజిక హోదాగా పరిగణించడం
  6. ఇతరుల కంటే తక్కువ మానవులుగా చూడటం. కొన్నిసార్లు ఇలాంటి వర్గాలను శత్రుత్వంతో, భయంతో చూస్తారు.
• పరిణామాలు:
  1. వనరులు, అవకాశాలు అందకపోవడం
  2. తమ హక్కులను నొక్కి చెప్పలేకపోవడం
  3. ప్రతికూలత, శక్తిలేమి అనే భావన.
• ఎవరితో పోలిస్తే?: భూమి కలిగి, ధనవంతులై, ఎక్కువ చదువుకుని, రాజకీయంగా బలంగా ఉన్న ఆధిపత్య వర్గాలతో పోలిస్తే.
• బహుముఖ స్వభావం: అంచులకు నెట్టివేత అరుదుగా ఒకే రంగంలో ఉంటుంది. ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక, రాజకీయ కారకాలు కలిసి కొన్ని వర్గాలను అంచులకు నెడతాయి.
• ఈ అధ్యాయంలో: భారతదేశంలో నేడు సామాజికంగా అంచులకు నెట్టబడినట్లు భావించే రెండు సముదాయాలను – ఆదివాసీలు, ముస్లింలు – గురించి చదువుతాం.

ఆదివాసీలు (Adivasis) అనే పదానికి అర్థం "మూల నివాసులు" (original inhabitants). అడవులతో సన్నిహిత సంబంధంతో జీవించిన, ఇప్పటికీ చాలామంది జీవిస్తున్న సముదాయాలు వీరు. గిరిజనులను (Tribals) కూడా ఆదివాసీలనే అంటారు.

• జనాభా:
  1. భారత జనాభాలో సుమారు 8 శాతం ఆదివాసీలు. [పాఠ్యపుస్తకం 'సుమారు 8%' అంటుంది
  2. 2011 జనగణన ప్రకారం షెడ్యూల్డ్ తెగల వాటా దాదాపు 8.6% – పుస్తకం వెలుపలి వివరం.]
• పారిశ్రామిక కేంద్రాలు: భారతదేశపు అత్యంత ముఖ్యమైన గనుల, పారిశ్రామిక కేంద్రాల్లో చాలా ఆదివాసీ ప్రాంతాల్లోనే ఉన్నాయి – జంషెడ్‌పూర్, రూర్కెలా, బొకారో, భిలాయ్ మొదలైనవి.
• వైవిధ్యం:
  1. ఆదివాసీలు ఒకే రకమైన జనాభా కాదు (not homogeneous)
  2. దేశంలో 500కు పైగా వేర్వేరు ఆదివాసీ సమూహాలు ఉన్నాయి.
• అధికంగా ఉన్న రాష్ట్రాలు:
  1. ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా, గుజరాత్, మహారాష్ట్ర, రాజస్థాన్, ఆంధ్రప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్
  2. ఈశాన్యంలో అరుణాచల్ ప్రదేశ్, అస్సాం, మణిపూర్, మేఘాలయ, మిజోరం, నాగాలాండ్, త్రిపుర.
• ఒడిశా: 60కి పైగా వేర్వేరు గిరిజన సమూహాలకు నిలయం.
• ప్రత్యేకత: ఆదివాసీ సమాజాల్లో అంతస్తుల శ్రేణి (hierarchy) చాలా తక్కువ. అందువల్ల ఇవి జాతి–వర్ణ (కుల) సూత్రాల ఆధారంగా ఏర్పడిన సముదాయాలకు, రాజులు పాలించిన సముదాయాలకు పూర్తిగా భిన్నమైనవి.
• షెడ్యూల్డ్ తెగలు (Scheduled Tribes): ప్రభుత్వం వివిధ అధికారిక పత్రాల్లో ఆదివాసీలకు వాడే పదం. దీనికి అధికారిక జాబితా ఉంది. షెడ్యూల్డ్ తెగలను షెడ్యూల్డ్ కులాలతో కలిపి "షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు" అనే వర్గంగా తరచూ చెబుతారు.

ఆదివాసీల నమ్మకాలు, భాషలు ప్రధాన స్రవంతి (mainstream) సంస్కృతికి భిన్నమైనవి మాత్రమే కాక, దాన్ని తీర్చిదిద్దినవి కూడా.

• నమ్మకాల విధానాలు: ఇతర మతాలకంటే భిన్నమైన నమ్మకాలు పాటిస్తారు. పూర్వీకుల ఆరాధన, గ్రామ దేవతలు, ప్రకృతి ఆత్మల ఆరాధన ఉంటాయి. ప్రకృతి ఆత్మలు ప్రకృతిలోని వివిధ ప్రదేశాల్లో నివసిస్తాయని నమ్ముతారు – 'పర్వత ఆత్మలు', 'నది ఆత్మలు', 'జంతు ఆత్మలు' మొదలైనవి.
• ఆరాధనా స్థలాలు: గ్రామ ఆత్మలను గ్రామ సరిహద్దులోని ప్రత్యేక పవిత్ర తోపుల్లో (sacred groves) పూజిస్తారు. పూర్వీకుల ఆత్మలను సాధారణంగా ఇంట్లోనే పూజిస్తారు.
• ఇతర మతాల ప్రభావం: ఆదివాసీలు శాక్త, బౌద్ధ, వైష్ణవ, భక్తి, క్రైస్తవ మతాల ప్రభావానికి లోనయ్యారు.
• ఆదివాసీ మతాల ప్రభావం: అదే సమయంలో చుట్టుపక్కల సామ్రాజ్యాల ప్రధాన మతాలను ఆదివాసీ మతాలు ప్రభావితం చేశాయి. ఉదాహరణలు: ఒడిశాలోని జగన్నాథ ఆరాధన, బెంగాల్, అస్సాంలలోని శక్తి, తాంత్రిక సంప్రదాయాలు.
• క్రైస్తవం: పంతొమ్మిదో శతాబ్దంలో గణనీయమైన సంఖ్యలో ఆదివాసీలు క్రైస్తవ మతంలోకి మారారు. ఆధునిక ఆదివాసీ చరిత్రలో క్రైస్తవం చాలా ముఖ్యమైన మతంగా ఎదిగింది.
• భాషలు:
  1. ఆదివాసీలకు సొంత భాషలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలావరకు సంస్కృతానికి పూర్తిగా భిన్నమైనవి
  2. బహుశా సంస్కృతమంత పురాతనమైనవి. ఈ భాషలు బెంగాలీ వంటి 'ప్రధాన స్రవంతి' భారతీయ భాషల ఏర్పాటును లోతుగా ప్రభావితం చేశాయి.
• సంతాలీ:
  1. అత్యధిక మంది మాట్లాడే ఆదివాసీ భాష. దీనికి పత్రికలతో సహా విస్తృత ప్రచురణలు ఉన్నాయి
  2. ఇంటర్నెట్‌లో ఇ-జైన్లు (e-zines) కూడా ఉన్నాయి.

భారతదేశంలో ఆదివాసీ సముదాయాలను ఒక నిర్దిష్ట పద్ధతిలో 'ప్రదర్శిస్తారు' (showcase). ఇది మూసధోరణికి (Stereotyping) ఉదాహరణ.

• ఎలా చూపిస్తారు?: పాఠశాల కార్యక్రమాలు, అధికారిక వేడుకలు, పుస్తకాలు, సినిమాల్లో ఆదివాసీలను ఎప్పుడూ రంగురంగుల దుస్తులు, శిరోభూషణాలు ధరించి నృత్యం చేసేవారిగానే చూపిస్తారు. (అధ్యాయం తొలి కథలో గణతంత్ర దినోత్సవ కవాతులో కూడా ఆదివాసీలను నృత్యాలతోనే చూపడం ప్రస్తావించారు.)
• ఫలితం: వారి నిజ జీవితాల గురించి మనకు చాలా తక్కువ తెలుసు. అందువల్ల ఆదివాసీలు 'విచిత్రమైనవారు (exotic)', 'ఆదిమ (primitive)', 'వెనుకబడినవారు (backward)' అనే తప్పుడు నమ్మకం ఏర్పడుతుంది.
• నిందించడం: మార్పును, కొత్త ఆలోచనలను వ్యతిరేకిస్తారని భావించి, వారి అభివృద్ధి లేకపోవడానికి ఆదివాసీలనే తరచూ నిందిస్తారు.
• హానికరం: ఆరో తరగతి పుస్తకంలో చదివినట్లు, నిర్దిష్ట సముదాయాలపై మూసధోరణులు ఉంటే ప్రజలు ఆ సమూహాల పట్ల వివక్ష చూపుతారు.
• వాస్తవం:
  1. ఆదివాసీ జీవితాలు చాలా సమృద్ధమైనవి
  2. ఈ విషయం చాలామందికి తెలియదు. వారికి అడవుల గురించి లోతైన జ్ఞానం ఉంది
  3. చరిత్రలో సామ్రాజ్యాలు వారిపై ఆధారపడ్డాయి (తర్వాతి నోట్స్‌లో).
• సంప్రదాయ దుస్తుల చిత్రాలు: సంప్రదాయ దుస్తుల్లోని ఆదివాసీల చిత్రాలే తరచూ వారికి ఏకైక ప్రాతినిధ్యంగా మారడంతో, వారు 'వింతవారు', 'వెనుకబడినవారు' అనిపిస్తారు.

ఆదివాసీలు నేడు శక్తిలేని, అంచుల్లోని సముదాయాలుగా కనిపిస్తారు. కానీ చరిత్రలో పరిస్థితి వేరుగా ఉండేది.

• అడవుల ప్రాముఖ్యత:
  1. భారతదేశంలోని అన్ని సామ్రాజ్యాలు, స్థిర నాగరికతల అభివృద్ధికి అడవులు అత్యంత కీలకం. ఇనుము, రాగి వంటి లోహ ఖనిజాలు
  2. బంగారం, వెండి
  3. బొగ్గు, వజ్రాలు
  4. విలువైన కలప
  5. ఎక్కువ ఔషధ మూలికలు
  6. జంతు ఉత్పత్తులు (మైనం, లక్క, తేనె)
  7. జంతువులు (సామ్రాజ్య సైన్యాల ప్రధాన బలం అయిన ఏనుగులు) – అన్నీ అడవుల నుంచే వచ్చేవి.
• జీవనానికి ఆధారం:
  1. అడవులు భారతదేశంలోని అనేక నదులను పునరుజ్జీవింపజేస్తాయి
  2. గాలి, నీటి లభ్యత, నాణ్యతకు కీలకం.
• నియంత్రణ: పంతొమ్మిదో శతాబ్దం వరకు దేశంలో ఎక్కువ భాగం అడవులతో కప్పబడి ఉండేది. కనీసం పంతొమ్మిదో శతాబ్ది మధ్య వరకు ఈ విస్తారమైన ప్రాంతాలపై ఆదివాసీలకు లోతైన జ్ఞానం, ప్రవేశం, నియంత్రణ ఉండేవి. అందువల్ల వారిని పెద్ద రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు పాలించలేదు. పైగా అటవీ వనరుల కోసం సామ్రాజ్యాలే ఆదివాసీలపై ఎక్కువగా ఆధారపడ్డాయి.
• వలసపూర్వ జీవనం: వేట–సేకరణ (hunter-gatherers), సంచార జీవనం, స్థానాంతర వ్యవసాయం (shifting agriculture), ఒకేచోట సాగు చేయడం.
• గత 200 ఏళ్లలో మార్పు: ఆర్థిక మార్పులు, అటవీ విధానాలు, ప్రభుత్వం-ప్రైవేటు పరిశ్రమ ప్రయోగించిన రాజకీయ బలం వల్ల ఆదివాసీలు తోటల్లో, నిర్మాణ స్థలాల్లో, పరిశ్రమల్లో, ఇళ్లలో కూలీలుగా వలస పోవాల్సి వచ్చింది. చరిత్రలో మొదటిసారి వారికి అటవీ ప్రాంతాలపై నియంత్రణ, ప్రత్యక్ష ప్రవేశం లేవు.
• అడవులపై డిమాండ్లు (కృత్యం):
  1. ఇళ్ల నిర్మాణం, రైల్వేలకు కలప
  2. గనుల కోసం అటవీ భూమి
  3. గిరిజనేతరులు వ్యవసాయం కోసం
  4. ప్రభుత్వం వన్యప్రాణి పార్కులుగా రిజర్వ్ చేయడం – ఇవన్నీ గిరిజనులపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపుతాయి.

పంతొమ్మిదో శతాబ్దంలో ఆదివాసీల వలసలు అపారమైన కష్టాలతో కూడినవి. ఈ చరిత్ర ఆదివాసీల అంచులకు నెట్టివేతలో ముఖ్య భాగం.

• ఎప్పటినుంచి?: 1830ల నుంచి జార్ఖండ్, పరిసర ప్రాంతాల ఆదివాసీలు భారీ సంఖ్యలో భారతదేశంలోని, ప్రపంచంలోని వివిధ తోటలకు వెళ్లారు – మారిషస్, కరీబియన్, ఆస్ట్రేలియా కూడా.
• తేయాకు పరిశ్రమ: అస్సాంలో ఆదివాసీల శ్రమతోనే భారత తేయాకు పరిశ్రమ సాధ్యమైంది. నేడు అస్సాంలోనే 70 లక్షల మంది ఆదివాసీలు ఉన్నారు.
• కష్టాలు: ఈ వలసల కథ తీవ్ర కష్టాలు, హింస, గుండెకోత, మరణాలతో నిండి ఉంది. పంతొమ్మిదో శతాబ్దంలోనే ఐదు లక్షల మంది ఆదివాసీలు ఈ వలసల్లో మరణించారు.
• వలస పాట (మూలం:
  1. బసు, ఎస్., Jharkhand Movement: Ethnicity and Culture of Silence): "అస్సాం వెళ్దాం రా, మిని" అంటూ ఆశలు చూపే పాట. అస్సాంలో పచ్చని తేయాకు తోటలు ఉన్నాయని చెబుతుంది. కానీ వాస్తవంలో 'సర్దార్ పని చేయమంటాడు, బాబు పట్టుకొచ్చి తెమ్మంటాడు, సాహెబ్ వీపు చర్మం ఒలిచేస్తానంటాడు' అని వివరిస్తుంది
  2. "జాదురామ్, అస్సాం పంపి మోసం చేశావు" అనే చరణం మోసపోయిన భావాన్ని తెలుపుతుంది. పాట వలసదారుల ఆశలు, ఎదురైన వాస్తవాన్ని చిత్రిస్తుంది.
• అర్థం: ఈ వలసలు ఇష్టపూర్వక అవకాశాలు కాక, ఆర్థిక మార్పులు, విధానాలు, రాజకీయ బలప్రయోగం వల్ల కలిగిన బలవంతపు వలసలే.

స్వతంత్ర భారతంలో కూడా ఆదివాసీల భూములు పెద్ద ఎత్తున వారి చేతుల్లోంచి పోయాయి. పాఠ్యపుస్తకం దీన్ని ఒక కుటుంబ కథ, గణాంకాలు, నియమగిరి ఉదాహరణతో చూపుతుంది.

• ఒడిశా గ్రామ కథ (సంక్షిప్తం):
  1. సంతాలీ మాట్లాడే ఆదివాసీ కుటుంబం ఒడిశా గ్రామంలో అడవి, భూమి, నదులపై ఆధారపడి జీవించేది. అకస్మాత్తుగా అడవి వారిది కాదని చెప్పారు. అటవీ అధికారులు, కాంట్రాక్టర్లు అడవి పెద్ద భాగాన్ని నరికారు. నిరసిస్తే కొట్టి కోర్టుకు తీసుకెళ్లారు
  2. అక్కడ వారికి సొంత న్యాయవాదులు లేక కేసులు పోరాడలేకపోయారు.
• కంపెనీలు భూమి కింద ఇనుప ఖనిజం ఉందని, తవ్వుతామని చెప్పాయి
• భూమి అమ్మితే ఉద్యోగాలు, డబ్బు ఇస్తామన్నాయి. కొందరు ఉత్సాహపడగా, మరికొందరు జీవితాలు నాశనమవుతాయని హెచ్చరించారు. కొందరు అమ్ముతున్నామని తెలియకుండానే వేలిముద్రలు వేశారు. కొద్దిమందికే నామమాత్ర ఉద్యోగాలు వచ్చాయి.
• చాలామంది అమ్మకపోగా, కొట్టి, బెదిరించి చివరికి అందరినీ భూమి వదిలిపెట్టేలా చేశారు. దీనికి అధికారుల మద్దతు ఉంది. 30 ఎకరాలకు ఒక కాంట్రాక్టర్ నుంచి కొద్ది డబ్బే వచ్చింది. జీవన విధానం ఒక్క రాత్రిలో మాయమైంది.
• పనికోసం సమీప పట్టణాల్లో కాలానుగుణ పనులకు, తర్వాత ఢిల్లీకి వెళ్లారు
• చిన్న అద్దె గదిలో ఇరుకుగా ఉన్నారు. పిల్లలు కొన్నేళ్లు బడికి వెళ్లలేకపోయారు
• తిరిగి వెళ్లినప్పుడు ఇంట్లో సంతాలీ మాట్లాడటం వల్ల హిందీ రాక, తోటి పిల్లలు ఎగతాళి చేశారు.
• నియమగిరి కొండ:
  1. ఒడిశాలోని కలహండి జిల్లాలో ఉంది. డోంగ్రియా కోండ్ ఆదివాసీల పవిత్ర పర్వతం. ఒక పెద్ద అల్యూమినియం కంపెనీ ఇక్కడ గని, రిఫైనరీ ఏర్పాటు చేయాలనుకుంది
  2. ఇది ఈ సముదాయాన్ని నిర్వాసితం చేస్తుంది. వారు తీవ్రంగా ప్రతిఘటించారు
  3. పర్యావరణవేత్తలు జతకలిశారు
  4. కంపెనీపై సుప్రీంకోర్టులో కేసు పెండింగ్ అని పుస్తకం పేర్కొంటుంది. [నవీకరణ – పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: 2013లో సుప్రీంకోర్టు అటవీ హక్కుల చట్టం ప్రకారం గ్రామసభలు నిర్ణయించాలని ఆదేశించింది
  5. గ్రామసభలు ప్రాజెక్టును తిరస్కరించాయి.]
• భూముల స్వాధీనం:
  1. అడవులను కలప కోసం, వ్యవసాయ, పరిశ్రమల భూమి కోసం నరికారు. ఖనిజ సంపద ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఆదివాసీలు నివసించడం వల్ల అవి గనులు, పెద్ద పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టుల కోసం తీసుకున్నారు. శక్తివంతమైన వర్గాలు కలిసి గిరిజన భూమిని స్వాధీనం చేసుకున్న సందర్భాలు ఎక్కువ
  2. చాలాసార్లు బలవంతంగా, నిబంధనలు పాటించకుండా తీసుకున్నారు.
• గణాంకాలు: అధికారిక లెక్కల ప్రకారం గనులు, గని ప్రాజెక్టుల వల్ల నిర్వాసితులైనవారిలో 50 శాతానికి పైగా గిరిజనులు. ఆదివాసీల మధ్య పనిచేసే సంస్థల తాజా సర్వే ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా, జార్ఖండ్ రాష్ట్రాల్లో నిర్వాసితులైనవారిలో 79 శాతం గిరిజనులు.
• ఆనకట్టలు, సైనికీకరణ: స్వతంత్ర భారతంలో నిర్మించిన వందలాది ఆనకట్టల నీటి కింద ఆదివాసీల భూములు భారీగా మునిగిపోయాయి. ఈశాన్యంలో వారి భూములు అత్యంత సైనికీకృతంగా (militarised) ఉన్నాయి.
• పార్కులు, అభయారణ్యాలు: వైల్డ్‌లైఫ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా (2023 నవంబర్) సమాచారం ప్రకారం భారతదేశంలో 106 జాతీయ పార్కులు (44,402.9 చ.కి.మీ.), 573 వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు (1,23,762.56 చ.కి.మీ.) ఉన్నాయి. ఇవి గిరిజనులు మొదట నివసించి, ఆ తర్వాత తొలగించబడిన ప్రాంతాలు. అక్కడే కొనసాగితే వారిని ఆక్రమణదారులు (encroachers) అంటారు.

అడవులు, భూమిపై హక్కులు కోల్పోతే ఆదివాసీలు ఆదాయాన్ని మాత్రమే కాక చాలా ఎక్కువ కోల్పోతారు.

• వృక్ష జ్ఞానం:
  1. ఆదివాసీలు సుమారు 10,000 మొక్క జాతులను వాడతారు. వాటిలో సుమారు 8,000 ఔషధాలకు
  2. 325 పురుగుమందులుగా
  3. 425 గోండ్లు, రెసిన్లు, రంగులుగా
  4. 550 పీచులుగా
  5. 3,500 తినదగినవి. ఆదివాసీలు అటవీ భూములపై హక్కులు కోల్పోతే ఈ మొత్తం జ్ఞాన వ్యవస్థ తుడిచిపెట్టుకుపోతుంది.
• జీవనోపాధి నష్టం:
  1. భూమి, అడవిపై ప్రవేశం కోల్పోవడం అంటే ప్రధాన జీవనోపాధి, ఆహార వనరులు పోవడం. సంప్రదాయ మాతృభూమికి దూరమైన చాలామంది ఆదివాసీలు పనికోసం నగరాలకు వలసపోతారు
  2. అక్కడ స్థానిక పరిశ్రమల్లో, భవన నిర్మాణ స్థలాల్లో చాలా తక్కువ వేతనాలకు పనిచేస్తారు.
• పేదరికం చక్రం:
  1. దీనివల్ల వారు పేదరికం, లేమి చక్రంలో చిక్కుకుంటారు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో 45 శాతం, పట్టణ ప్రాంతాల్లో 35 శాతం గిరిజన సమూహాలు దారిద్ర్యరేఖకు దిగువన ఉన్నాయి. ఇది ఇతర రంగాల్లో కూడా లేమికి దారితీస్తుంది: చాలామంది గిరిజన పిల్లలు పోషకాహార లోపంతో (malnourished) ఉన్నారు
  2. గిరిజనుల్లో అక్షరాస్యత రేటు చాలా తక్కువ.
• సంప్రదాయాలు, ఆచారాల నష్టం: నిర్వాసితులైనప్పుడు వారు జీవన విధానాన్నే కోల్పోతారు. ఒడిశాలో రిఫైనరీ ప్రాజెక్టు వల్ల నిర్వాసితుడైన గోబిందా మారన్ ఇలా అన్నారు: సాగు భూమిని తీసుకున్నారు, కొన్ని ఇళ్లను వదిలారు, శ్మశానం, గుడి, బావి, చెరువు తీసుకున్నారు – ఎలా బతకాలి?
• ఆర్థిక–సామాజిక సంబంధం: గిరిజన జీవితంలో ఆర్థిక, సామాజిక కోణాలు పరస్పరం ముడిపడి ఉన్నాయి. ఒకదానిలో విధ్వంసం స్వాభావికంగా రెండోదాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. ఈ స్వాధీన, నిర్వాసిత ప్రక్రియ తరచూ బాధాకరంగా, హింసాత్మకంగా ఉంటుంది.
• చర్చా ప్రశ్న: ఆదివాసీలకు తమ అడవులు, అటవీ భూముల వినియోగంపై అభిప్రాయం చెప్పే హక్కు ఎందుకు ముఖ్యం అని పుస్తకం ప్రశ్నిస్తుంది.

ఒకటో యూనిట్‌లో చదివినట్లు, రాజ్యాంగం మతపరమైన, భాషాపరమైన అల్పసంఖ్యాక వర్గాలకు ప్రాథమిక హక్కులలో భాగంగా రక్షణలు ఇస్తుంది. ఈ వర్గాలకు ఎందుకు అవి అవసరం అని పాఠం వివరిస్తుంది.

• అల్పసంఖ్యాక వర్గం (Minority) అంటే: సాధారణంగా మిగిలిన జనాభాతో పోలిస్తే సంఖ్యాపరంగా చిన్నగా ఉన్న సముదాయాలను ఈ పదం సూచిస్తుంది. అయితే ఇది కేవలం సంఖ్యలకు మించిన భావన. అధికారం, వనరుల ప్రవేశం, సామాజిక, సాంస్కృతిక కోణాలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి.
• మెజారిటీ సంస్కృతి ప్రభావం: సమాజం, ప్రభుత్వం తమను తాము వ్యక్తపరచుకునే తీరును మెజారిటీ సంస్కృతి ప్రభావితం చేస్తుందని రాజ్యాంగం గుర్తించింది. ఇలాంటప్పుడు సంఖ్యాపరంగా చిన్నగా ఉండటం ప్రతికూలతగా మారి, చిన్న సముదాయాలను అంచులకు నెట్టే ప్రమాదం ఉంది.
• రక్షణల ఉద్దేశం:
  1. మెజారిటీ వల్ల సాంస్కృతికంగా ఆధిపత్యానికి గురికాకుండా
  2. ఎదురయ్యే వివక్ష, ప్రతికూలతల నుంచి కాపాడేందుకు.
• అభద్రత: కొన్ని పరిస్థితుల్లో మిగతా సమాజంతో పోలిస్తే సంఖ్యలో తక్కువ ఉన్న సముదాయాలు తమ ప్రాణాలు, ఆస్తులు, శ్రేయస్సు పట్ల అభద్రతగా భావించవచ్చు. మైనారిటీ, మెజారిటీ సముదాయాల మధ్య సంబంధాలు ఉద్రిక్తంగా ఉంటే ఈ అభద్రత పెరుగుతుంది.
• రాజ్యాంగం ఎందుకు ఇస్తుంది?: భారతదేశ సాంస్కృతిక వైవిధ్యాన్ని కాపాడటానికి, సమానత్వం, న్యాయాన్ని ప్రోత్సహించడానికి రాజ్యాంగం నిబద్ధత కలిగి ఉంది.
• న్యాయవ్యవస్థ పాత్ర: 4వ అధ్యాయంలో చదివినట్లు, చట్టాన్ని నిలబెట్టడంలో, ప్రాథమిక హక్కులను అమలు చేయడంలో న్యాయవ్యవస్థది కీలక పాత్ర. తమ ప్రాథమిక హక్కులు ఉల్లంఘనకు గురయ్యాయని భావిస్తే ప్రతి భారతీయ పౌరుడు కోర్టులను ఆశ్రయించవచ్చు.
• పుస్తకం వెలుపలి వివరం: అల్పసంఖ్యాక వర్గాల సాంస్కృతిక, విద్యా హక్కులు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 29, 30లలో ఉన్నాయి.

2011 జనగణన ప్రకారం భారత జనాభాలో ముస్లింలు 14.2 శాతం. ఇతర సముదాయాలతో పోలిస్తే సామాజిక–ఆర్థిక అభివృద్ధి ఫలాలు కాలక్రమేణా వారికి అందకపోవడంతో నేడు వారు అంచులకు నెట్టబడిన సముదాయంగా పరిగణించబడతారు.

పుస్తకం మూడు పట్టికలు (ప్రాథమిక సౌకర్యాలు, అక్షరాస్యత, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు) ఇచ్చి పరిస్థితిని పరిశీలించమంటుంది.

• పట్టిక I – ప్రాథమిక సౌకర్యాలకు ప్రవేశం, 2008–09 (శాతం) (మూలం: India Human Development Report 2011):
• పక్కా ఇల్లు: హిందూ 65.4, ముస్లిం 63.8, క్రైస్తవ 69.3, సిక్కు 91.3.
• విద్యుత్: హిందూ 75.2, ముస్లిం 67.5, క్రైస్తవ 86.2, సిక్కు 96.0.
• కొళాయి నీరు: హిందూ 43.7, ముస్లిం 35.8, క్రైస్తవ 48.0, సిక్కు 49.3.
• ఫలితం:
  1. మూడు సౌకర్యాల్లోనూ సిక్కు సముదాయానికి అత్యధిక ప్రవేశం
  2. ముస్లింలకు అత్యల్పం.
• పట్టిక II – మతాల వారీగా అక్షరాస్యత రేటు, 2011 (శాతం) (మూలం: జనగణన 2011): హిందువులు, ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, సిక్కులు, బౌద్ధులు, జైనులు, మొత్తం – ఇవి పుస్తకంలోని చార్టు వర్గాలు. [చార్టులోని సంఖ్యలు ఈ ప్రతిలో చదవడానికి వీలుగా లేవు. పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం (జనగణన 2011, సుమారు): జైనులు 94.9, క్రైస్తవులు 84.5, బౌద్ధులు 81.3, సిక్కులు 75.4, హిందువులు 73.3, ముస్లింలు 68.5 శాతం – అంటే జైనులకు అత్యధికం, ముస్లింలకు అత్యల్పం.]
• పట్టిక III – ముస్లింల ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు (శాతం):
  1. జనాభా, IAS, IPS, IFS, కేంద్ర ప్రభుత్వ రంగం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు (PSU), బ్యాంకులు–RBI అనే అంశాలలో ముస్లింల శాతాలను చూపుతుంది (మూలం: ప్రధానమంత్రి ఉన్నత స్థాయి కమిటీ నివేదిక 2006). [ఈ ప్రతిలో సంఖ్యలు చదవడానికి వీలుగా లేవు
  2. వాటిని ఇక్కడ ఇవ్వడం లేదు. పట్టిక సారాంశం: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ముస్లింల వాటా వారి జనాభా శాతం కంటే చాలా తక్కువ.]

అభివృద్ధి సూచికల్లో భారతదేశంలోని ముస్లింలు వెనుకబడి ఉన్నారని గుర్తించిన ప్రభుత్వం 2005లో ఒక ఉన్నత స్థాయి కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.

• కమిటీ: జస్టిస్ రాజిందర్ సచార్ అధ్యక్షతన ఏర్పడిన ఈ కమిటీ (సచార్ కమిటీ) భారతదేశంలో ముస్లింల సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యా స్థితిని పరిశీలించింది. నివేదిక ఈ సముదాయం అంచులకు నెట్టబడిన తీరును వివరంగా చర్చిస్తుంది.
• ప్రధాన నిర్ధారణ: అనేక సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యా సూచికల్లో ముస్లింల పరిస్థితి షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల వంటి ఇతర అంచులకు నెట్టబడిన సముదాయాలతో పోల్చదగినది.
• పాఠశాల విద్య: 7–16 ఏళ్ల ముస్లిం పిల్లల సగటు పాఠశాల విద్యా సంవత్సరాలు ఇతర సామాజిక–మత సముదాయాల కంటే చాలా తక్కువ. 6–14 ఏళ్ల వయసు ముస్లిం పిల్లల్లో 25 శాతం మంది అసలు చేరలేదు లేదా మధ్యలో మానేశారు. ఈ శాతం ఇతర ఏ సామాజిక–మత సముదాయం కంటే చాలా ఎక్కువ. ఈ పరిస్థితికి ప్రత్యేక చర్యలు అవసరమా అని పుస్తకం ప్రశ్నిస్తుంది.
• అపోహల ఖండన (debunked myths):
  1. ముస్లింలు పిల్లలను మదర్సాలకు పంపడానికి ఇష్టపడతారని సాధారణంగా నమ్ముతారు. కానీ గణాంకాల ప్రకారం కేవలం 4 శాతం ముస్లిం పిల్లలు మదర్సాల్లో ఉన్నారు
  2. 66 శాతం ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో, 30 శాతం ప్రైవేటు పాఠశాలల్లో చదువుతున్నారు.
• ఇతర వాస్తవం: ముస్లిం మహిళలు భారత మహిళా ఉద్యమంలో ముఖ్య భాగం (పుస్తకంలోని చిత్ర వ్యాఖ్య).
• బడి మానేసేవారు ఎక్కువ ఎందుకు?:
  1. ఇది అభ్యాస ఫలితం (learning outcome) 5. పాఠం ఈ అంశంపై ప్రత్యేక చర్యలు అవసరమా అని చర్చకు వదులుతుంది
  2. పేదరికం, వివక్ష వంటి అంశాల ప్రభావం ఇక్కడ చర్చనీయాంశం.

ముస్లింలు అనుభవించే ఆర్థిక, సామాజిక అంచులకు నెట్టివేతకు మరిన్ని కోణాలు ఉన్నాయి.

• భిన్నమైన ఆచారాలు: ఇతర మైనారిటీల్లాగే ముస్లింల ఆచారాలు, పద్ధతులు కొన్నిసార్లు 'ప్రధాన స్రవంతి'గా భావించే వాటికి భిన్నంగా కనిపిస్తాయి.
• గుర్తింపు చిహ్నాలు:
  1. కొందరు (అందరూ కాదు) ముస్లింలు బురఖా ధరించవచ్చు, పొడవైన గడ్డం పెంచవచ్చు, ఫెజ్ టోపీ పెట్టుకోవచ్చు. ఇవి ముస్లింలందరినీ గుర్తించే మార్గాలుగా మారిపోతాయి. దీనివల్ల వారిని వేరుగా గుర్తిస్తారు
  2. కొందరు వారిని 'మనలో ఒకరు కాదు (rest of us)' అని భావిస్తారు.
• వివక్షకు సాకు: తరచూ ఇది వారిని అన్యాయంగా చూడటానికి, వివక్ష చూపడానికి సాకుగా మారుతుంది.
• వలస, ఘెట్టోకరణ: ఈ సామాజిక వెలివేత కొన్నిసార్లు ముస్లింలు తాము నివసించిన ప్రాంతాల నుంచి వలసపోవడానికి, సముదాయం ఘెట్టోకరణకు (ghettoisation) దారితీసింది. కొన్నిసార్లు ఈ పక్షపాతం ద్వేషానికి, హింసకు దారితీస్తుంది.
• ఆర్థిక–సామాజిక సంబంధం: ముస్లింల విషయంలో ఆర్థిక, సామాజిక అంచులకు నెట్టివేతకు సంబంధం ఉందని పాఠం చెబుతుంది.
• మహిళల అసమాన స్థితి: 7వ తరగతి పుస్తకంలో చదివిన భారతదేశంలో మహిళల అసమాన హోదా, ఆదివాసీల అనుభవాలు, ముస్లింల అనుభవాలు – అన్నీ అంచులకు నెట్టివేత సంక్లిష్ట విషయమని, దాన్ని సరిదిద్దడానికి వివిధ వ్యూహాలు, చర్యలు, రక్షణలు అవసరమని సూచిస్తాయి.
• అందరి బాధ్యత:
  1. రాజ్యాంగంలో నిర్వచించిన హక్కులను, వాటిని సాధించడానికి రూపొందించిన చట్టాలు, విధానాలను కాపాడటంలో అందరికీ వాటా ఉంది. అవి లేకుండా మన దేశపు ప్రత్యేకత అయిన వైవిధ్యాన్ని కాపాడలేం
  2. అందరికీ సమానత్వం అనే రాజ్యం నిబద్ధతనూ సాధించలేం.

అధ్యాయం ముగింపు అంచులకు నెట్టివేత అంటే ఏమిటో, వివిధ సముదాయాలు దాన్ని ఎలా అనుభవిస్తాయో సంగ్రహంగా చెబుతుంది.

• ముగింపు సారాంశం:
  1. ప్రతి సముదాయం అంచులకు నెట్టబడటానికి వేర్వేరు కారణాలు ఉన్నాయి
  2. ప్రతి ఒక్కటి దాన్ని వేర్వేరు విధాలుగా అనుభవిస్తుంది. అంచులకు నెట్టివేత ప్రతికూలత, పక్షపాతం, శక్తిలేమిని అనుభవించడంతో ముడిపడి ఉంది. భారతదేశంలో దళితులు వంటి మరిన్ని అంచులకు నెట్టబడిన సముదాయాలు ఉన్నాయి (వారి గురించి తర్వాతి అధ్యాయంలో). ఫలితం: తక్కువ సామాజిక హోదా, విద్య, ఇతర వనరులపై సమాన ప్రవేశం లేకపోవడం.
• మార్పు సాధ్యం: అంచులకు నెట్టబడినవారి జీవితాలు మారగలవు, మారుతున్నాయి. ఎవరూ ఎల్లప్పుడూ ఒకేలా అంచులకు నెట్టబడరు. చర్చించిన రెండు సముదాయాలకూ సుదీర్ఘ పోరాట, ప్రతిఘటన చరిత్ర ఉంది. అంచులకు నెట్టబడిన సముదాయాలు తమ సాంస్కృతిక విశిష్టతను కాపాడుకుంటూనే హక్కులు, అభివృద్ధి, ఇతర అవకాశాలు పొందాలని కోరుకుంటాయి. తర్వాతి అధ్యాయం (6) వీటిని ఎదుర్కొన్న తీరును వివరిస్తుంది.
• పదకోశం (Glossary):
  1. శ్రేణి వ్యవస్థ (Hierarchy): వ్యక్తులు లేదా వస్తువుల అంచెల అమరిక; అట్టడుగున ఉన్నవారికి తక్కువ అధికారం ఉంటుంది. కుల వ్యవస్థ ఒక శ్రేణి వ్యవస్థ; దళితులు దాని అట్టడుగున ఉన్నారు.
  2. ఘెట్టోకరణ (Ghettoisation): ఒక సముదాయ సభ్యులు ఎక్కువగా నివసించే ప్రాంతం 'ఘెట్టో'; అలా ఏర్పడే ప్రక్రియ ఘెట్టోకరణ. సామాజిక, సాంస్కృతిక, ఆర్థిక కారణాలు; భయం, శత్రుత్వం వల్ల కూడా జరగవచ్చు. బయటికి వెళ్లే అవకాశాలు తక్కువ కావడంతో సమాజం నుంచి పరాయీకరణ జరగవచ్చు.
  3. ప్రధాన స్రవంతి (Mainstream): అక్షరార్థం నది ప్రధాన ప్రవాహం. ఇక్కడ ఆధిపత్య సముదాయపు ఆచారాలు పాటించే సాంస్కృతిక సందర్భం; సమాజ కేంద్రంలో ఉన్న, తరచూ శక్తివంతమైన వర్గం.
  4. నిర్వాసితులు (Displaced): ఆనకట్టలు, గనులు వంటి పెద్ద అభివృద్ధి ప్రాజెక్టుల కోసం ఇళ్ల నుంచి బలవంతంగా వెళ్లాల్సినవారు.
  5. సైనికీకృతం (Militarised): సాయుధ దళాల ఉనికి గణనీయంగా ఉన్న ప్రాంతం.
  6. పోషకాహార లోపం (Malnourished): తగినంత పోషణ, ఆహారం లేనివారు.
• అభ్యాసాల్లోని అంశాలు:
  1. (1) 'అంచులకు నెట్టివేత' అర్థం
  2. (2) ఆదివాసీలు అంచులకు నెట్టబడటానికి రెండు కారణాలు – ఉదా: అడవులు, భూమి కోల్పోవడం, తక్కువ వేతన వలసలు
  3. (3) మైనారిటీ రక్షణలు ఎందుకు ముఖ్యం
  4. (4) మైనారిటీ అంటే ఏమిటి
  5. (5) 'ముస్లింలు అంచులకు నెట్టబడిన వర్గం' అనే వాదనకు పాఠంలోని డేటాతో రెండు కారణాలు – ఉదా: ప్రాథమిక సౌకర్యాల్లో వెనుకబాటు, బడి మానేసే 25%
  6. (6) ఆదివాసీలు ఎప్పుడూ నృత్యం చేసేవారు కాదని చెప్పే మూడు విషయాలు – 500 సమూహాలు, అడవి జ్ఞానం, సామ్రాజ్యాలు వారిపై ఆధారపడటం
  7. (7) ఆదివాసీ కథ రాయడం
  8. (8) ఆర్థిక, సామాజిక అంచులకు నెట్టివేత పరస్పర సంబంధం (ఉదా: భూమి పోతే సంప్రదాయాలు కూడా పోతాయి).
• తరగతి కృత్యాలు: స్థానిక ప్రాంతంలోని అంచులకు నెట్టబడిన వర్గాలు, ఆదివాసీ సముదాయాలు, భాషలు, అడవి సామీప్యం, వలసల గురించి చర్చ (సమాధానాలు స్థానికంగా ఉంటాయి).