భారతదేశ భౌగోళిక వైవిధ్యం (Geographical Diversity of India)

భారతదేశం ఆసియా ఖండంలో ఒక భాగం, విస్తీర్ణంలో ప్రపంచంలో ఏడవ అతిపెద్ద దేశం. పొరుగు దేశాలతో కలిసి ఇది 'భారత ఉపఖండం' అనే ప్రాంతంగా ఏర్పడింది.

ఎత్తైన పర్వతాలు, సముద్రాలు, ఎడారి దేశానికి సహజ సరిహద్దులుగా నిలిచి దాని వాతావరణం, సంస్కృతి, చరిత్రను తీర్చిదిద్దాయి.

• పరిమాణం:
  1. భారతదేశం ప్రపంచంలో 7వ అతిపెద్ద దేశం
  2. ఆసియా ఖండంలో భాగం.
• భారత ఉపఖండం (Indian Subcontinent): భారత్ + పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, నేపాల్, భూటాన్, శ్రీలంక, మయన్మార్. ఆసియా ఖండంలో భాగం కాబట్టి 'ఉపఖండం' అంటారు. భారతదేశం పేరు మీదే ఈ ఉపఖండానికి పేరు వచ్చింది.
• ఐదు ప్రధాన ప్రాంతాలు: 1) మహా పర్వత ప్రాంతం (హిమాలయాలు) 2) గంగా–సింధూ మైదానాలు 3) ఎడారి ప్రాంతం 4) దక్షిణ ద్వీపకల్పం 5) దీవులు.
• సహజ సరిహద్దులు:
  1. ఉత్తరం: హిమాలయ పర్వతశ్రేణులు (సహజ అడ్డుగోడ).
  2. పశ్చిమం: థార్ ఎడారి, అరేబియా సముద్రం.
  3. దక్షిణం: హిందూ మహాసముద్రం.
  4. తూర్పు: బంగాళాఖాతం.
• పటంలో సూచిక (Legend): భౌతిక పటంలోని వేర్వేరు రంగులు ఆయా ప్రాంతాల ఎత్తును సూచిస్తాయి.
• అంతరిక్షం నుండి భారత్: 1984లో అంతరిక్షంలోకి వెళ్లిన తొలి భారతీయ వ్యోమగామి రాకేశ్ శర్మ, ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ 'అంతరిక్షం నుండి భారత్ ఎలా కనిపిస్తోంది?' అని అడిగితే 'సారే జహాఁ సే అచ్ఛా' అని జవాబిచ్చారు. ఇది 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోని ప్రసిద్ధ కవిత శీర్షిక.
• శ్రీ అరవిందులు: భారతదేశ ప్రత్యేక భౌగోళిక స్వరూపమే దానికి విలక్షణ జాతీయ వ్యక్తిత్వాన్ని ఇచ్చిందని చెప్పారు.
• జోగ్ జలపాతం (Jog Falls):
  1. కర్ణాటకలో పీఠభూమిపై ఉన్న జలపాతం
  2. దీని నీటి శక్తిని టర్బైన్ల ద్వారా జల విద్యుత్తు (Hydroelectricity – 'హైడ్రో' అంటే నీరు)గా మారుస్తారు.

హిమాలయాలు భారతదేశానికి ఉత్తరాన ఒక భారీ గోడలా సుమారు 2,500 కి.మీ. పొడవున విస్తరించిన పర్వతశ్రేణి. 'హిమాలయ' అనేది రెండు సంస్కృత పదాల కలయిక – 'హిమ' అంటే మంచు, 'ఆలయ' అంటే నివాసం; అంటే 'మంచుకు నిలయం'.

• ఎనిమిది వేల మీటర్ల శిఖరాలు (Eight Thousanders):
  1. హిమాలయాల్లో చాలా శిఖరాలు 8,000 మీటర్ల కంటే ఎత్తైనవి
  2. వాటన్నింటినీ కలిపి ఇలా పిలుస్తారు. ప్రపంచంలో ఎత్తైన శిఖరం ఎవరెస్ట్ కూడా ఇక్కడే ఉంది.
• ఆరు దేశాలు: భారత్, నేపాల్, భూటాన్, చైనా, పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లలో ఈ శ్రేణి విస్తరించి ఉంది.
• ఆసియా నీటి గోపురం (Water Tower of Asia): వేసవిలో మంచు కరిగి గంగా, సింధూ, బ్రహ్మపుత్ర వంటి పెద్ద నదులకు నీరు అందుతుంది. ఈ నదులు కోట్లాది మందికి తాగునీరు, వ్యవసాయం, పరిశ్రమలకు నీరు ఇస్తాయి – అందుకే ఈ పేరు.
• పవిత్ర పర్వతాలు:
  1. అనేక దేవాలయాలు, మఠాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి
  2. ప్రార్థన, ధ్యానం కోసం సన్యాసులు వస్తారు.
• గౌముఖ్ (Gaumukh – 'ఆవు నోరు'):
  1. గంగకు ప్రధాన ఉపనది భాగీరథి ఉత్తరాఖండ్‌లోని గౌముఖ్ వద్ద పుడుతుంది. ఇది గంగోత్రి హిమానీనదం (Glacier) అంచు. ఈ హిమానీనదం భారత హిమాలయాల్లో అతిపెద్ద వాటిలో ఒకటి
  2. పవిత్ర స్థలం, పర్వతారోహణ గమ్యం.
• ఏర్పడిన విధానం:
  1. చాలా కాలం క్రితం భారతదేశం 'గోండ్వానా' (Gondwana) అనే పెద్ద భూభాగంలో భాగం; అప్పుడు దాని పక్కన ఆఫ్రికా ఉండేది.
  2. గోండ్వానా నుండి విడిపోయి భారత భూభాగం నెమ్మదిగా ఉత్తరం వైపు కదిలింది.
  3. దాదాపు 5 కోట్ల (50 మిలియన్) సంవత్సరాల క్రితం యురేషియా భూభాగాన్ని ఢీకొంది.
  4. ఢీకొన్నప్పుడు మధ్యలోని భూమి ముడతలు పడి పైకి లేచింది – అలా హిమాలయాలు ఏర్పడ్డాయి. రాళ్లలో ముడతపడిన పొరలు (Folded layers) నేటికీ కనిపిస్తాయి.
• ఇప్పటికీ పెరుగుదల:
  1. భారత్ ఇప్పటికీ ఏటా సుమారు 5 సెం.మీ. చొప్పున ఆసియాను నెడుతూ కదులుతోంది
  2. హిమాలయాలు ఏటా సుమారు 5 మి.మీ. ఎత్తు పెరుగుతున్నాయి – వెయ్యి సంవత్సరాలకు దాదాపు 5 మీటర్లు.

హిమాలయాలను ప్రధానంగా మూడు సమాంతర శ్రేణులుగా వర్గీకరిస్తారు. ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి వెళ్తున్న కొద్దీ ఎత్తు తగ్గుతుంది, చలి తగ్గి వాతావరణం అనుకూలంగా మారుతుంది, మానవ నివాసాలు పెరుగుతాయి.

• హిమాద్రి (ఉన్నత హిమాలయాలు – Greater Himalayas):
  1. అత్యంత ఎత్తైన, ఎత్తుపల్లాలతో కూడిన శ్రేణి.
  2. ఎవరెస్ట్, కాంచనగంగ (Kanchenjunga) వంటి ఎత్తైన శిఖరాలు ఇక్కడే.
  3. ఏడాది పొడవునా మంచుతో కప్పబడి ఉంటుంది; జీవనం కష్టం, మానవ నివాసాలు తక్కువ.
• హిమాచల్ (దిగువ హిమాలయాలు – Lower Himalayas):
  1. హిమాద్రికి దక్షిణాన ఉంటాయి; సమశీతోష్ణ వాతావరణం వల్ల జీవ వైవిధ్యం, మానవ నివాసాలు ఎక్కువ.
  2. ప్రసిద్ధ వేసవి విడిది (హిల్ స్టేషన్) కేంద్రాలు: నైనిటాల్ (ఉత్తరాఖండ్), డార్జిలింగ్ (పశ్చిమ బెంగాల్), సిమ్లా (హిమాచల్ ప్రదేశ్), ముస్సోరి (ఉత్తరాఖండ్).
• శివాలిక్ కొండలు (బాహ్య హిమాలయాలు – Outer Himalayas):
  1. అత్యంత బయటి, అతి తక్కువ ఎత్తున్న శ్రేణి; చదునైన కొండలు, దట్టమైన అడవులు, వన్యప్రాణులు ఎక్కువ.
  2. హిమాలయాలకు, గంగా మైదానాలకు (ఉత్తర మైదానాలు) మధ్య పరివర్తన మండలం (Transition zone).
• కత్-కుని / దజ్జీ-దేవారీ ఇళ్లు (Kath-kuni / Dhajji-dewari):
  1. పశ్చిమ హిమాలయ ప్రాంత సాంప్రదాయ గృహ నిర్మాణ పద్ధతి. స్థానిక రాయి, కలపతో కడతారు
  2. ఇంటిని వెచ్చగా ఉంచుతాయి, తేలికపాటి భూకంపాల్లో నష్టం తగ్గిస్తాయి.
• గ్రేట్ హిమాలయన్ నేషనల్ పార్క్ (Great Himalayan National Park):
  1. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో ఉంది
  2. విస్తృత వృక్ష, జంతుజాలం
  3. యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం (World Heritage Site). ప్రభుత్వంతో పాటు పార్కు లోపలి గ్రామ సంఘాలు దీని జీవ వైవిధ్యాన్ని కాపాడుతున్నాయి.
• హిమాలయ జీవ వైవిధ్యం, ప్రదేశాలు: హిమాలయన్ మోనల్ పక్షి, మంచు చిరుతపులి (Snow leopard), రోడోడెండ్రాన్ పూలు (వీటితో ఒక రకం షర్బత్ తయారుచేస్తారు), హిమాచల్‌లో బియాస్ నది, లడఖ్‌లో బౌద్ధ మఠాలు.

'ఎడారి' అంటే సాధారణంగా వేడి ప్రదేశం గుర్తొస్తుంది. కానీ చల్లని ఎడారులు కూడా ఉంటాయి – భారతదేశంలో అలాంటిది లడఖ్. ఇక్కడ చలి తీవ్రంగా ఉంటుంది, వర్షం చాలా తక్కువ.

• ఉష్ణోగ్రత: శీతాకాలంలో లడఖ్‌లో ఉష్ణోగ్రత –30°C కంటే తక్కువకు పడిపోతుంది.
• వర్షపాతం: చాలా తక్కువ – అందుకే దీనిని మంచు ఎడారి / చల్లని ఎడారి (Cold desert) అంటారు.
• భూస్వరూపం: రాతి నేల, లోతైన లోయలు, ఎత్తుపల్లాల భూభాగం.
• చంద్రభూమి (Moonland): ఇక్కడి భూభాగం చంద్రుడి ఉపరితలంలా కనిపిస్తుంది కాబట్టి ఈ పేరు.
• ఏర్పడిన విధానం:
  1. భారత భూభాగం యురేషియాను ఢీకొన్నప్పుడు పర్వతాలు ముడతలు పడ్డాయి
  2. ఈ ముడతపడిన భాగం ఒకప్పుడు సముద్రంలో భాగంగా ఉండేది. అందుకే ఇక్కడి రాళ్లు ఎక్కువగా ఇసుక, బంకమట్టితో ఏర్పడ్డాయి. గాలి, వర్షం వల్ల క్రమక్షయం (Erosion) జరిగి పర్వతాలు విచిత్ర ఆకారాలు పొందాయి.
• పాంగాంగ్ త్సో (Pangong Tso): లడఖ్‌లోని సరస్సు ('త్సో' అంటే సరస్సు). చాలా సరస్సుల్లా కాకుండా ఇందులో ఉప్పునీరు ఉంటుంది – చుట్టుపక్కల పర్వతాల నుండి కరిగిన ఖనిజాల వల్ల లవణీయత వస్తుంది.
• వన్యప్రాణులు: మంచు చిరుతలు, ఐబెక్స్ (Ibex), టిబెటన్ జింకలు (Tibetan antelope).
• జడల బర్రెలు (Yaks):
  1. హిమాలయ ప్రజల జీవితాలకు చాలా ముఖ్యం – పాలు, మాంసం, ఉన్ని, పేడ కోసం పెంచుతారు
  2. రవాణాకు కూడా వాడతారు.
• సంస్కృతి: లడఖీ ప్రజలు నిరాడంబర జీవితం గడుపుతారు. పురాతన బౌద్ధ మఠాలు, లోసర్ (Losar), హెమిస్ (Hemis) పండుగలకు ఈ ప్రాంతం ప్రసిద్ధి.

హిమాలయాల నుండి దక్షిణంగా వస్తే విశాలమైన, సారవంతమైన గంగా మైదానాలు (ఉత్తర మైదానాలు) వస్తాయి. హిమాలయ నదులు తెచ్చే నీరు, ఖనిజాలు ఈ నేలను భారతదేశ చరిత్రలో, నాగరికతలో ముఖ్య భాగంగా మార్చాయి.

• నదీ వ్యవస్థలు: గంగా, సింధూ, బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థలు, వాటి ఉపనదులు ఖనిజాలు తెచ్చి నేలను సారవంతం చేస్తాయి – వ్యవసాయానికి అత్యంత అనుకూలం.
• విద్యుత్తు: ఈ నదులు విద్యుత్తు ఉత్పత్తికి కూడా ఒక వనరు.
• జనాభా: భారతదేశ జనాభాలో అధిక భాగం ఈ మైదానాల్లో నివసిస్తారు. ఉపగ్రహ చిత్రంలో ఇక్కడ దీపాల కాంతి ఎక్కువగా కనిపించడానికి ఇదే కారణం.
• వ్యవసాయం:
  1. ఆధునిక వ్యవసాయ పద్ధతులు
  2. ఉత్తరప్రదేశ్‌లో బహుళ పంటసాగు (Multi-cropping)
  3. పశ్చిమ బెంగాల్‌లో వరి పొలాలు.
• రవాణా: చదునైన భూమి వల్ల రోడ్డు, రైల్వే వ్యవస్థలు విస్తృతంగా అభివృద్ధి చెందాయి. గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదులను వేల సంవత్సరాలుగా ప్రయాణం, వాణిజ్యానికి వాడుతున్నారు.
• నదుల పేర్లు:
  1. గంగా, యమునా, కావేరి వంటి చాలా నదులకు దేవతల పేర్లు
  2. కానీ బ్రహ్మపుత్ర అంటే 'బ్రహ్మ కుమారుడు'. వేసవిలో ఈ నది ఎండిపోకుండా ఇంకా పెద్దదవుతుంది (హిమాలయ మంచు కరగడం వల్ల).
• ఢిల్లీ: యమునా నది ఒడ్డున ఉంది.
• వన్యప్రాణులు:
  1. బూడిద రంగు లంగూర్ (Grey langur) – మధ్యప్రదేశ్‌లోని బాంధవ్‌గఢ్ జాతీయ ఉద్యానవనం.
  2. పులి – అంతరించిపోయే దశకు చేరిన జాతి; ప్రాజెక్ట్ టైగర్ (Project Tiger) పథకం పులులు తిరిగి తమ ఆవాసాలకు చేరడానికి సహకరిస్తోంది.
  3. నెమలి – భారతదేశ జాతీయ పక్షి.
  4. భారతీయ మంచినీటి మొసలి ఘరియల్ (Gharial) – పెద్దది 2.5 నుండి 4.5 మీటర్ల పొడవు; అంతరించిపోయే దశలో ఉంది; దానికి హాని చేయడం, వేటాడటం చట్టప్రకారం నిషేధం.

భౌతిక పటంలో పశ్చిమాన కనిపించే పసుపు రంగు ప్రాంతమే థార్ ఎడారి (భారతదేశ గొప్ప ఎడారి – Great Indian Desert). బంగారు రంగు ఇసుక దిబ్బలు, ఎత్తుపల్లాల నేల, విశాలమైన ఆకాశం దీని ప్రత్యేకతలు.

• ఇసుక దిబ్బలు (Sand dunes):
  1. గాలి ఇసుకను కదిలించి కొండల్లా పోగుచేయడం వల్ల ఏర్పడతాయి
  2. కొన్నిసార్లు 150 మీటర్ల ఎత్తు వరకు ఉంటాయి.
• విస్తరణ:
  1. విశాలమైన శుష్క (Arid) ప్రాంతం
  2. అధిక భాగం భారత్‌లోనే – రాజస్థాన్, గుజరాత్, పంజాబ్, హర్యానా రాష్ట్రాల్లో విస్తరించి ఉంది.
• సహజ అవరోధం: పగటి అధిక ఉష్ణోగ్రతలు, చల్లని రాత్రులు, నీటి కొరత వల్ల మనుషులు, జంతువుల సంచారానికి ఇది సహజ అడ్డంకి.
• జీవన విధానం: ఆహారపు అలవాట్లు, దుస్తులు, జీవనశైలి కఠిన పరిస్థితులకు తగ్గట్టుగా మారాయి.
• నీటి కొరత:
  1. మహిళలు రోజూ చాలా దూరం వెళ్లి నీరు తెచ్చుకుంటారు.
  2. పాత్రలను ఇసుకతో తోమి శుభ్రం చేయడం సాంప్రదాయ పద్ధతి; కడిగిన కొద్ది నీటిని మొక్కలకు పోస్తారు.
• టాంకా / కుండ్‌లు (Taanka / Kunds):
  1. రాజస్థాన్ ప్రసిద్ధ వర్షపు నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలు
  2. నిల్వ చేసిన నీటిని ఎక్కువగా తాగునీటికి వాడతారు.
• జైసల్మేర్ – 'స్వర్ణ నగరం' (Golden City): థార్ ఎడారి మధ్యలో ఉంది. జైసల్మేర్ కోట యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
• పుష్కర్ మేళా:
  1. థార్ ఎడారి అంచున జరిగే మేళా
  2. ఒంటెల క్రయవిక్రయాలకు ప్రసిద్ధి.

థార్ ఎడారి నుండి తూర్పుకు వెళ్తే ఆరావళి పర్వతాలు వస్తాయి. ఇవి ప్రపంచంలోని అత్యంత పురాతన పర్వతాల్లో ఒకటి. వాయువ్య భారతదేశ భౌగోళిక స్వరూపం, వాతావరణాన్ని తీర్చిదిద్దడంలో వీటిది కీలక పాత్ర.

• వయస్సు: సుమారు 250 కోట్ల (2.5 బిలియన్) సంవత్సరాల పురాతనమైనవి.
• ఎత్తు: ఎత్తైన శిఖరం మౌంట్ అబు (Mount Abu) – 1,700 మీ. కంటే ఎక్కువ. చాలా కొండలు 300 నుండి 900 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంటాయి.
• విస్తరణ రాష్ట్రాలు: ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, హర్యానా, గుజరాత్.
• భౌగోళిక మార్పు: మౌంట్ అబు (ఆరావళి) నుండి జోధ్‌పూర్ (థార్ ఎడారి) వరకు సుమారు 4½ గంటల ప్రయాణంలోనే పూర్తిగా భిన్నమైన భౌగోళిక ప్రాంతానికి చేరుకోవచ్చు.
• సహజ అడ్డుగోడ: థార్ ఎడారి తూర్పు వైపుకు ఇంకా విస్తరించకుండా ఆరావళి అడ్డుకుంటుంది – ఇది దీని అత్యంత ముఖ్యమైన పాత్ర.
• ఖనిజ సంపద: పాలరాయి (Marble), గ్రానైట్, జింక్, రాగి (Copper) – శతాబ్దాలుగా గనుల త్రవ్వకం, నిర్మాణ కార్యక్రమాలకు ఆధారం.
• జావర్ (Zawar) గనులు: ఎనిమిది శతాబ్దాలకు పైగా క్రితమే జింక్‌ను వెలికితీసే సున్నితమైన ప్రక్రియలో ప్రపంచంలోనే మొదట ప్రావీణ్యం సాధించింది భారతీయులేనని ఇక్కడి పురాతన గనుల ఆధారాలు చెబుతున్నాయి.
• చారిత్రక కోటలు: చిత్తోడ్‌గఢ్, కుంభల్‌గఢ్, రణథంబోర్ కోటలు ఆరావళిలో ఉన్నాయి. కొండల మధ్య ఉండటం వల్ల కుంభల్‌గఢ్ కోటను శత్రువులు చేరడం కష్టమైంది.

పీఠభూమి (Plateau) అంటే చుట్టూ ఉన్న భూమి కంటే ఎత్తుగా ఉండి, దాదాపు చదునైన ఉపరితలం ఉన్న భూస్వరూపం; దాని అంచులు తరచూ ఏటవాలుగా ఉంటాయి. ద్వీపకల్పం (Peninsula) అంటే మూడు వైపులా నీటితో ఆవరించిన భూభాగం.

భారతదేశంలోని పీఠభూముల్లో అతి ముఖ్యమైనది దేశం మధ్య, దక్షిణ భాగంలో ఉన్న త్రిభుజాకార ద్వీపకల్ప పీఠభూమి.

• ఎందుకు ఈ పేరు: అరేబియా సముద్రం, బంగాళాఖాతం, హిందూ మహాసముద్రం మూడు వైపులా ఉండటం వల్ల ద్వీపకల్ప పీఠభూమి. ఇది చాలా పురాతన భూస్వరూపం.
• పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats):
  1. ఎత్తైనవి
  2. పశ్చిమ తీరం వెంబడి గోడలా ఉంటాయి
  3. వర్షాకాలంలో ఎన్నో జలపాతాలు. యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం
  4. అనేక నదులకు పుట్టినిల్లు, గొప్ప జీవ వైవిధ్యం. ఉత్తర భాగాన్ని సహ్యాద్రి (Sahyadri) కొండలు అంటారు.
• తూర్పు కనుమలు (Eastern Ghats):
  1. తక్కువ ఎత్తు
  2. తూర్పు తీరం వెంబడి విచ్ఛిన్నంగా (విడివిడి కొండలుగా) ఉంటాయి.
• దక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Plateau): ఈ రెండు కనుమల మధ్య ఉన్న విశాలమైన ఎత్తైన చదునైన ప్రాంతం.
• వాలు & నదులు: పీఠభూమి తూర్పు వైపు కొద్దిగా వాలి ఉంటుంది. కాబట్టి
• తూర్పుకు ప్రవహించే నదులు: గోదావరి, కృష్ణా, మహానది, కావేరి – బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి.
• పశ్చిమానికి ప్రవహించే నదులు: నర్మద, తపతి – అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తాయి.
• సంపద:
  1. విలువైన ఖనిజాలు, అడవులు, సారవంతమైన భూమి. పీఠభూమిలోని బొగ్గు గనులు విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ముఖ్యం
  2. బొగ్గు ఒక శిలాజ ఇంధనం (Fossil fuel) – దాని వాడకం భూతాపానికి (Global warming) కారణం.
• గిరిజన తెగలు: సంతాల్, గోండ్, బైగా, భిల్, కోర్కు – పీఠభూమి దట్టమైన అడవుల్లో (ఉదా: ఛత్తీస్‌గఢ్) నివసిస్తారు. గిరిజనులు ఎక్కువగా జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, ఒడిశా, అస్సాం, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, గుజరాత్‌లలో ఉన్నారు.
• జలపాతాలు: ఎత్తుపల్లాల రాతి ఉపరితలంపై నదులు ప్రవహించడం వల్ల ఏర్పడతాయి – పర్యాటకం, జల విద్యుత్తు, సాగునీరు. ఉదా: మున్నార్ (కేరళ) దగ్గర పెరియకనల్ వద్ద పవర్ హౌస్ జలపాతం.
• పశ్చిమ కనుమల జీవులు: సింహం తోక మకాక్ (Lion-tailed macaque), కింగ్ కోబ్రా, కీటకాహార మొక్క (జిగట ఉచ్చులతో కీటకాలను పట్టి జీర్ణం చేసుకుంటుంది).

భారత తీరప్రాంతం 7,500 కి.మీ. కంటే పొడవైనది. బంగారు ఇసుక బీచ్‌లు, నల్లని రాళ్లు, రాతి కొండలు, పగడపు దిబ్బలతో నిండి ఉంటుంది. ప్రధాన భూభాగానికి దూరంగా రెండు పెద్ద దీవుల సమూహాలు కూడా ఉన్నాయి.

• పశ్చిమ తీరం (West Coast):
  1. గుజరాత్ నుండి మహారాష్ట్ర, గోవా, కర్ణాటక మీదుగా కేరళ వరకు.
  2. చాలా నదులు పశ్చిమ కనుమల్లో పుట్టి, వేగంగా ప్రవహించి నదీ ముఖద్వారాలు (Estuaries) ఏర్పరుస్తాయి. చిన్న అఖాతాలు (Coves), సముద్రపు పాయలు (Creeks) ఉంటాయి. నర్మద, తపతి నదీ ముఖద్వారాలు అతి పెద్దవి.
  3. అనేక ఓడరేవులు, నగరాలు; ముంబై – భారతదేశ ఆర్థిక రాజధాని.
• తూర్పు తీరం (East Coast):
  1. తూర్పు కనుమలు, బంగాళాఖాతం మధ్య; గంగా డెల్టా నుండి కన్యాకుమారి వరకు.
  2. విశాల మైదానాలు; మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి పెద్ద డెల్టాలు – సారవంతమైన వ్యవసాయ భూమి.
  3. చిలికా సరస్సు, పులికాట్ సరస్సు వంటి లాగూన్లు.
• లాగూన్ (Lagoon): సహజ అడ్డుగోడతో పెద్ద నీటిభాగం నుండి వేరైన చిన్న నీటి భాగం.
• డెల్టా (Delta): నది సముద్రం, సరస్సు లేదా మరో నదిలో కలిసేచోట అది తెచ్చిన అవక్షేపాలు (Sediments) పేరుకుని ఏర్పడే త్రిభుజాకార / విసనకర్ర ఆకారపు భూమి.
• లక్షదీవులు (Lakshadweep):
  1. అరేబియా సముద్రంలో కేరళ మలబార్ తీరానికి దగ్గరగా
  2. పగడపు (Coral) దిబ్బలతో ఏర్పడిన 36 దీవుల సమూహం (Archipelago). అన్ని దీవుల్లో జనాభా లేదు. వీటి వల్ల విస్తారమైన సముద్ర ప్రాంతం భారత నియంత్రణలో ఉంది.
• అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు:
  1. బంగాళాఖాతంలో
  2. 500కు పైగా పెద్ద, చిన్న దీవులు
  3. అగ్నిపర్వతాల వల్ల ఏర్పడినవి
  4. అండమాన్, నికోబార్ అనే రెండు సమూహాలు. సముద్రంపై కాపలా కాసే 'నిఘా స్థావరాల' వంటివి. భారత నావికాదళానికి చెందిన నీటిపై తేలియాడే నౌకాశ్రయం (Floating dock) ఇక్కడ ఉంది.
• సెల్యులార్ జైలు (Cellular Jail):
  1. అండమాన్‌లో
  2. స్వాతంత్ర్య సమరయోధులను కఠిన పరిస్థితుల్లో ఖైదు చేసిన చోటు
  3. వారి త్యాగాలకు గుర్తుగా భద్రపరిచారు.
• బారెన్ ద్వీపం (Barren Island):
  1. అండమాన్ నికోబార్‌లో ఉంది
  2. భారతదేశంలో ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం.

దీవుల నుండి బంగాళాఖాతం మీదుగా హిమాలయాల తూర్పు వైపుకు వస్తే మొదట సుందరవనాలు, ఆ తర్వాత ఈశాన్య కొండలు వస్తాయి. నది, సముద్రం, భూమి కలిసే డెల్టా ఒకవైపు, ప్రపంచంలో అత్యధిక వర్షం పడే కొండలు మరోవైపు.

• సుందరవనాలు (Sundarbans):
  1. గంగా, బ్రహ్మపుత్ర, వాటి ఉపనదుల డెల్టాలో, పశ్చిమ బెంగాల్‌లో ఉన్నాయి.
  2. నది, సముద్రం, భూమి ప్రత్యేక కలయిక; మడ అడవులు (Mangroves) ఉంటాయి.
  3. డెల్టాలో సగం భారత్‌లో, మిగతా సగం బంగ్లాదేశ్‌లో.
  4. యునెస్కో వారసత్వ ప్రదేశం; రాయల్ బెంగాల్ పులితో పాటు అనేక జాతులకు నిలయం.
• ఈశాన్య కొండలు: గారో, ఖాసీ, జైంతియా కొండలు – మేఘాలయ పీఠభూమి (Meghalaya Plateau)లో భాగం.
• పచ్చదనం, అత్యధిక వర్షపాతం, అద్భుతమైన జలపాతాలకు ప్రసిద్ధి.
• ప్రపంచంలో అత్యధిక వర్షపాతం పొందే ప్రాంతాల్లో ఒకటి – అందుకే అడవులు, అరుదైన వన్యప్రాణులు, సారవంతమైన భూమి.
• సెవెన్ సిస్టర్స్ జలపాతం (Seven Sisters Waterfalls): మేఘాలయలో ఉంది.
• షాద్ సుక్ మైన్సియం (Shad Suk Mynsiem): ప్రకృతికి కృతజ్ఞతగా ఖాసీ ప్రజలు జరుపుకునే పండుగ.
• సజీవ వేర్ల వంతెనలు (Living root bridges): పచ్చని చెట్ల వేర్లను చాలా సంవత్సరాలు అల్లుతూ నిర్మిస్తారు – ఈశాన్య తెగల నైపుణ్యానికి నిదర్శనం. ఉదా: చిరపుంజి దగ్గర నాంగ్రియట్ (Nongriat) గ్రామం వద్ద.
• మావ్లిన్నాంగ్ (Mawlynnong):
  1. మేఘాలయ తూర్పు ఖాసీ కొండల్లోని గ్రామం
  2. 'ఆసియాలో అత్యంత పరిశుభ్రమైన గ్రామం'గా ప్రసిద్ధి. వెదురు చెత్త బుట్టలు, పర్యావరణ అనుకూల జీవనం, సజీవ వేర్ల వంతెనలకు పేరు.

అధ్యాయ సారాంశం మంచు హిమాలయాల నుండి వేడి థార్ ఎడారి వరకు ఉన్న ఈ వైవిధ్యం నేలలు, వృక్షజాలం, జంతుజాలం, జీవనం, ఆర్థిక అవకాశాలలో భిన్న పరిస్థితులు సృష్టించి గొప్ప సంస్కృతిని, నాగరికతను తీర్చిదిద్దింది. ఇంత వైవిధ్యం ఉండటం వల్లే భారత్‌ను ఉపఖండం అంటారు.