పాలకుల నుండి ప్రజల వరకు – ప్రభుత్వాల రకాలు (Types of Governments)

ప్రభుత్వం మన జీవితాల్లో చాలా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. ప్రపంచంలో చాలా దేశాలు భారతదేశం లాగే ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాన్ని కలిగి ఉన్నాయి; కొన్ని దేశాల్లో ఇతర రకాల ప్రభుత్వాలు ఉన్నాయి. అన్ని ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాలు కూడా ఒకేలా ఉండవు.

• కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రం (Arthashastra): దేశ అంతర్గత పరిపాలనలో పాలకుని బాధ్యతలు మూడు రకాలు అని కౌటిల్యుడు చెప్పాడు (ఎల్.ఎన్. రంగరాజన్ ఆంగ్ల అనువాదం).
• రక్షణ (Raksha): బాహ్య శత్రు దాడుల నుండి దేశాన్ని కాపాడటం.
• పాలన (Palana): రాజ్యంలో శాంతి-భద్రతలను నిలపడం.
• యోగక్షేమం (Yogakshema): ప్రజల సంక్షేమాన్ని కాపాడటం.
• ప్రభుత్వ పాత్రలు (పాఠం జాబితా):
  1. సమాజంలో శాంతి-భద్రతల నిర్వహణ.
  2. ప్రజలకు శాంతి, స్థిరత్వం, భద్రత కల్పించడం.
  3. ఇతర దేశాలతో సంబంధాల నిర్వహణ.
  4. దేశ రక్షణ (National defence).
  5. అవసరమైన వస్తువులు, సేవలు – విద్య, ఆరోగ్యం, రవాణా, మౌలిక సదుపాయాలు అందించడం.
  6. ఆర్థిక వ్యవస్థ, ఆర్థిక కార్యకలాపాల నిర్వహణ.
  7. ప్రజల సంక్షేమం కోసం పనిచేస్తూ వారి జీవితాలను మెరుగుపరచడం.
• అధ్యాయం ప్రధాన ప్రశ్నలు: ప్రభుత్వాలు ఎన్ని రకాలు? వాటికి అధికారం ఎక్కడి నుండి వస్తుంది? ప్రభుత్వం ప్రజలతో ఎలా వ్యవహరిస్తుంది? ప్రజాస్వామ్యం ఎందుకు ముఖ్యం?
• భారత పార్లమెంటు: అధ్యాయం ప్రారంభ చిత్రం భారత పార్లమెంటు లోపలి దృశ్యం – మన దేశంలో చట్టాలు చేసే అత్యున్నత సంస్థ.
• ప్రతినిధులు vs ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు: పాఠశాల తరగతి ప్రతినిధులు ప్రాతినిధ్య భావనను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడినా, వారు పార్లమెంటు సభ్యులు (MPs), శాసనసభ సభ్యుల (MLAs) నుండి చాలా భిన్నం – ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు దేశానికి/రాష్ట్రానికి చట్టాలు చేస్తారు.

ప్రజాస్వామ్యం (Democracy) అంటే 'ప్రజల పాలన' (Rule of the people). అంటే ప్రజాస్వామ్యంలో అధికారానికి, శక్తికి మూలం ఆ దేశ ప్రజలే. ఒక పాఠశాల విద్యార్థి కమిటీ ఉదాహరణతో దీన్ని సులభంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.

• పాఠశాల ఉదాహరణ: కాలపట్టిక, క్రీడలు, మధ్యాహ్న భోజనం, ఉదయం అసెంబ్లీ, నో బ్యాగ్ డేస్ వంటి ఎన్నో పనుల కోసం ప్రధానోపాధ్యాయులు ఒక విద్యార్థి కమిటీ అవసరమని భావించారు. సభ్యుల ఎంపికకు మూడు పద్ధతులు చర్చకు వచ్చాయి:
• పాఠశాలలో అందరూ కమిటీలో ఉండటం – నిర్ణయాలు తీసుకోవడం, అమలు చేయడం కష్టం.
• ప్రధానోపాధ్యాయులే సభ్యులను ఎంచుకోవడం – చాలా మంది విద్యార్థులకు పాత్ర ఉండదు, తమ అవసరాలు వినిపించే అవకాశం ఉండదు.
• ప్రతి తరగతి ఓటింగ్ ద్వారా ఒక ప్రతినిధిని ఎన్నుకోవడం – ఇదే ప్రజాస్వామ్య మార్గం.
• ప్రతినిధి (Representative): మరొక వ్యక్తి లేదా వ్యక్తుల సమూహం తరఫున బాధ్యత వహించడానికి లేదా నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి ఎన్నికైన వ్యక్తి.
• ప్రభుత్వ మూడు విధులు (Functions of Government): విద్యార్థి కమిటీ లాగే ప్రభుత్వం కూడా నియమాలు చేయాలి, అమలు చేయాలి, అందరూ పాటించేలా చూడాలి.
• శాసన విధి (Legislative function):
  1. నియమాలు/చట్టాలు రూపొందించడం
  2. ఇవే దేశాన్ని నడిపే చట్రం.
• కార్యనిర్వాహక విధి (Executive function): ఆ నియమాలను అమలు చేసి వాటి ప్రకారం దేశ పరిపాలన నడపడం.
• న్యాయ విధి (Judicial function): నియమాలను అందరూ సరిగ్గా పాటిస్తున్నారో లేదో చూడటం.
• ప్రజాస్వామ్యంలో ఎన్నిక: పాఠశాలలో మూడో పద్ధతిలా ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజలు తమను పాలించడానికి ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు. అయితే ప్రతినిధుల ఎన్నిక విధానం అన్ని దేశాల్లో ఒకేలా ఉండదు.
• అబ్రహం లింకన్ (Abraham Lincoln): 19వ శతాబ్దం మధ్యలో (1861–1865) అమెరికా అధ్యక్షుడు (పాఠ్యపుస్తకంలో '19వ శతాబ్దం చివరి' అని పొరపాటుగా ఉంది). ప్రజాస్వామ్యాన్ని 'ప్రజల యొక్క, ప్రజల చేత, ప్రజల కొరకు ఏర్పడిన ప్రభుత్వం' (Government of the people, by the people, for the people) అని వర్ణించారు.
• కుడ్యచిత్రం (Mural): గోడపై లేదా పైకప్పుపై నేరుగా వేసే పెద్ద చిత్రం. 1896లో వెడ్డర్ (Vedder) అనే చిత్రకారుడు 'ప్రభుత్వం' అనే కుడ్యచిత్రం వేశారు – అమెరికాలోని లైబ్రరీ ఆఫ్ కాంగ్రెస్‌లో ఉంది.

ఏ దేశ ప్రభుత్వమైనా కాలక్రమేణా పరిణామం చెందుతుంది. ప్రతి దేశానికి తనదైన చరిత్ర, సంస్కృతి, ఆకాంక్షలు ఉంటాయి కాబట్టి వేర్వేరు దేశాల ప్రభుత్వాలు భిన్నంగా ఉండటం సహజం. ఈ తేడాలను నాలుగు ప్రశ్నల ద్వారా అర్థం చేసుకోవచ్చు.

• 1. 'ఇదే ప్రభుత్వం' అని నిర్ణయించేది ఎవరు? (అధికారానికి మూలం): ఇది అత్యంత ప్రాథమిక వ్యత్యాసం.
• భారతదేశం వంటి ప్రజాస్వామ్యంలో అధికారానికి మూలం ప్రజలే.
• మత రాజ్యం (Theocracy) లో అధికారానికి మూలం మత విశ్వాసాలు, మతసంస్థ అధిపతి.
• 2. ప్రభుత్వం ఎలా ఏర్పడుతుంది?:
  1. ప్రజాస్వామ్యంలో సాధారణంగా ఏదో ఒక రకమైన ఎన్నిక ద్వారా.
  2. రాజు/రాణి ఉన్న రాజ్యాల్లో సాధారణంగా కుటుంబంలోని వారే పాలన కొనసాగిస్తారు, ప్రభుత్వ నిర్మాణాన్ని వారే నిర్ణయిస్తారు.
  3. ఇతర విధానాలూ ఉన్నాయి; ప్రజాస్వామ్యాల్లో కూడా ఎన్నికల పద్ధతులు వేర్వేరుగా ఉంటాయి.
• 3. ప్రభుత్వంలో ఏ భాగాలు ఉంటాయి, అవి ఏం చేస్తాయి?:
  1. శాసనసభ, కార్యనిర్వాహక శాఖ, న్యాయవ్యవస్థ అనే మూడు విధులను పూర్తిగా స్వతంత్ర సంస్థలు నిర్వహించవచ్చు, లేదా ఒకే సంస్థ నిర్వహించవచ్చు.
  2. ప్రభుత్వం ఎలా పనిచేయాలో నిర్ణయించే దేశ ప్రాథమిక నియమాల పుస్తకమే రాజ్యాంగం (Constitution) – చాలా ప్రజాస్వామ్యాల్లో ఇలాగే ఉంటుంది.
  3. రాజరికాల్లో (Monarchies) ఈ నియమాలను రాజు లేదా రాణి నిర్ణయిస్తారు.
• 4. ప్రభుత్వం దేని కోసం పనిచేస్తుంది? ఏ లక్ష్యాలు?:
  1. భారత ప్రభుత్వం వంటివి అందరికీ సమానత్వం, శ్రేయస్సు (Prosperity) కోసం పనిచేసేలా రూపొందాయి.
  2. కొన్ని ప్రభుత్వాలు కేవలం కొన్ని కుటుంబాలు లేదా సమూహాల శ్రేయస్సు కోసమే రూపొందవచ్చు.
• ఇంకా తేడాలు: ఈ నాలుగు ప్రధాన అంశాలతో పాటు ఇతర తేడాలూ ఉండవచ్చు.

ఆధునిక ప్రపంచంలో ప్రజాస్వామ్యం అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన ప్రభుత్వ రూపం. ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాల్లో వివిధ రకాలు ఉన్నా, ఏ ప్రజాస్వామ్యానికైనా కొన్ని ప్రాథమిక సూత్రాలు ఉంటాయి.

• సమానత్వం (Equality):
  1. ప్రతి వ్యక్తికీ సమాన గౌరవం పొందే హక్కు
  2. విద్య, ఆరోగ్యం వంటి సౌకర్యాలు అందరికీ సమానంగా అందాలి
  3. చట్టం ముందు అందరూ సమానం. (పాఠం చివరి ప్రశ్నలో త్రాసు-చేతుల చిహ్నం 'చట్టం ముందు సమానత్వం' ను సూచిస్తుంది.)
• స్వేచ్ఛ (Freedom): పౌరులకు తమ సొంత నిర్ణయాలు తీసుకునే హక్కు, అభిప్రాయాలను వ్యక్తపరిచే హక్కు.
• ప్రాతినిధ్య భాగస్వామ్యం (Representative participation):
  1. ప్రతి వ్యక్తికి తన ప్రతినిధులను ఎంచుకుని ఓటు వేసే హక్కు
  2. ఇది ఎన్నికల ద్వారా జరుగుతుంది. ఎన్నికైన ప్రతినిధులు శాసనసభ (Legislature) లో భాగమవుతారు.
• సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు (Universal adult franchise): ఒక నిర్దిష్ట వయస్సు పైబడిన ప్రతి పౌరుడికీ తన ప్రతినిధిని ఎన్నుకోవడానికి ఓటు హక్కు.
• పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులు (Fundamental rights): సమానత్వ హక్కు, వాక్ స్వాతంత్ర్యం-భావ వ్యక్తీకరణ హక్కు, పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (Right against exploitation) వంటి హక్కులను ప్రజాస్వామ్యం అందించి, కాపాడుతుంది.
• స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ (Independent judiciary): ప్రతి పౌరుడి ప్రాథమిక హక్కులకు రక్షణ ఉండేలా, చట్టాలను పౌరులే కాకుండా ప్రభుత్వ అన్ని విభాగాలూ పాటించేలా చూస్తుంది.
• సూత్రాలు కూడా పరిణామం చెందాయి:
  1. భారతదేశం 1950లో గణతంత్రం అయినప్పటి నుంచే వయోజనులందరికీ ఓటుహక్కు ఇచ్చింది.
  2. స్విట్జర్లాండ్‌లో మహిళలకు ఓటు హక్కు 1971లో మాత్రమే వచ్చింది.
  3. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో సమర్థవంతమైన సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు 1928లో, అమెరికాలో 1965 నాటికి వచ్చింది.
• ఆదర్శాలు:
  1. ఈ సూత్రాలు ఆదర్శాలు
  2. అన్ని ప్రజాస్వామ్యాలూ వాటిని పూర్తిగా ఆచరణలో పెట్టలేకపోవచ్చు. అయినా పౌరులు ఈ ఆదర్శాలను తమ ముందు ఉంచుకోవడం ముఖ్యం.

ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాలు వేర్వేరు రూపాల్లో ఉన్నాయి. ప్రజలు నేరుగా పాలిస్తారా, లేక ప్రతినిధుల ద్వారా పాలిస్తారా అనే దాని ఆధారంగా ప్రధానంగా రెండు రకాలు.

• 1. ప్రత్యక్ష ప్రజాస్వామ్యం (Direct democracy):
  1. దేశంలోని పౌరులందరూ అన్ని నియమ నిబంధనలకు, విధులకు ప్రత్యక్షంగా బాధ్యత వహిస్తారు; అన్ని నిర్ణయాల్లో నేరుగా పాల్గొంటారు.
  2. ప్రస్తుత కాలంలో స్విట్జర్లాండ్ వంటి కొన్ని దేశాల్లో మాత్రమే దీని కొన్ని రూపాలు అమల్లో ఉన్నాయి.
  3. పరిమితి: ముఖ్యంగా పెద్ద దేశాల్లో ఆచరణలో పెట్టడం చాలా కష్టం – పాఠశాలలో అందరూ కమిటీలో ఉంటే నిర్ణయాలు కష్టమైనట్లే.
• 2. ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యం (Representative democracy):
  1. భారతదేశంలో లాగా ప్రజలు సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు ద్వారా తమ ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు.
  2. ప్రజలు నేరుగా పాలించరు; కానీ ప్రభుత్వం ఎప్పుడూ ప్రజలకు జవాబుదారీగా (Accountable) ఉంటుంది.
  3. నేడు ప్రపంచంలోని చాలా ప్రజాస్వామ్యాలు ఈ రకానికి చెందినవే.
• జవాబుదారీతనం (Accountability): ప్రభుత్వం తనను ఎన్నుకున్న ప్రజలకు సమాధానం చెప్పాల్సిన బాధ్యత కలిగి ఉండటం.
• ఎన్నికలు (Elections):
  1. ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యంలో అంతర్భాగం
  2. వీటి ద్వారా ప్రజలు తమ ఎంపికల్లో మార్పులను తెలియజేస్తారు. అందుకే క్రమం తప్పకుండా నిర్ణీత కాలానికి ఎన్నికలు జరుగుతాయి.
• భారతదేశం – ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు సాధారణ ఎన్నికలు.
• అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు – ప్రతి 4 సంవత్సరాలకు.
• ప్రజాస్వామ్యం ఏర్పడిన సంవత్సరాలు (పాఠంలోని పట్టిక):
  1. అమెరికా (USA) – 1787
  2. స్విట్జర్లాండ్ – 1848
  3. భారతదేశం – 1947
  4. జర్మనీ – 1949
  5. కెన్యా – 1964
  6. నేపాల్ – 2008
• గుర్తుంచుకోవాల్సింది: ఈ దేశాలు ప్రజాస్వామ్యాన్ని స్వీకరించినప్పుడు నేటి అన్ని ప్రజాస్వామ్య సూత్రాలూ అప్పుడే ఉండకపోవచ్చు – ఉదా: అమెరికా ప్రజాస్వామ్యం 1787 నాటిదైనా సమర్థ సార్వత్రిక ఓటుహక్కు 1965 నాటికే వచ్చింది.

ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యం కూడా అన్ని దేశాల్లో ఒకేలా పనిచేయదు. కార్యనిర్వాహక శాఖకు, శాసనసభకు ఉన్న సంబంధం ఆధారంగా దీనికి రెండు రూపాలు ఉన్నాయి.

• a. పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం (Parliamentary democracy):
  1. కార్యనిర్వాహక (Executive) సభ్యులు శాసనసభ (Legislature) లో కూడా సభ్యులుగా ఉంటారు. ఉదా: భారతదేశంలో ప్రధానమంత్రి, మంత్రివర్గ సభ్యులు పార్లమెంటు సభ్యులు కూడా.
  2. మంత్రివర్గం శాసనసభకు బాధ్యత వహిస్తుంది; శాసనసభ విశ్వాసం ఉన్నంత వరకే అధికారంలో ఉంటుంది. భారతదేశంలో మంత్రివర్గం లోక్‌సభ విశ్వాసం ఉన్నంత వరకే కొనసాగుతుంది.
  3. ప్రజలు శాసనసభ సభ్యులను మాత్రమే ఎన్నుకుంటారు; కార్యనిర్వాహక సభ్యులను నేరుగా ఎన్నుకోరు. శాసనసభలోని కొందరు సభ్యులు మంత్రులవుతారు.
• b. అధ్యక్ష తరహా ప్రజాస్వామ్యం (Presidential democracy):
  1. కార్యనిర్వాహక శాఖ శాసనసభ నుండి స్వతంత్రంగా పనిచేస్తుంది.
  2. అధ్యక్షుడిని ప్రజలు ఎన్నుకుంటారు; పదవిలో కొనసాగడానికి శాసనసభ విశ్వాసం అవసరం లేదు.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు:
  1. భారతదేశంలో రాజస్థాన్, కేరళ వంటి రాష్ట్రాలకు సొంత ప్రభుత్వాలు ఉన్నా అవి పూర్తిగా స్వతంత్రం కావు
  2. పెద్ద జాతీయ ప్రభుత్వమైన కేంద్ర ప్రభుత్వం (Union Government of India) పరిధిలో ఉంటాయి.
• పట్టిక 8.1 – దేశాల పోలిక:
  1. భారతదేశం: కార్యనిర్వాహక శాఖ – ప్రధానమంత్రి, మంత్రిమండలి; దిగువ సభ (లోక్‌సభ) ఎగువ సభ (రాజ్యసభ) కంటే శక్తివంతమైనది.
  2. అమెరికా (USA): అధ్యక్షుడు; ఎగువ సభ సెనేట్, దిగువ సభ ప్రతినిధుల సభ (House of Representatives) – రెండింటికీ సమాన అధికారం.
  3. దక్షిణ కొరియా: అధ్యక్షుడు; ఏకసభా విధానం – జాతీయ అసెంబ్లీ (National Assembly).
  4. ఆస్ట్రేలియా: ప్రధానమంత్రి, మంత్రిమండలి; సెనేట్, ప్రతినిధుల సభ – సమాన అధికారం.
  5. నాలుగు దేశాల్లోనూ న్యాయవ్యవస్థ కార్యనిర్వాహక, శాసన శాఖల నుండి స్వతంత్రం (అధికార విభజన).
• పదాల అర్థాలు:
  1. కార్యనిర్వాహక శాఖ: చట్టాలను అమలు చేసే ప్రభుత్వ అంగం; దాని ఎన్నిక విధానం దేశాన్ని బట్టి మారుతుంది.
  2. శాసనసభ: చట్టాలు చేసే అంగం; భారత్‌లో పార్లమెంట్, అమెరికాలో కాంగ్రెస్ (Congress); చాలా దేశాల్లో ఎగువ, దిగువ సభలు.
  3. దిగువ సభ సాధారణంగా ప్రత్యక్ష ఓటింగ్‌తో ఏర్పడి, ఎన్నిక లేదా నియామకంతో ఏర్పడే ఎగువ సభ కంటే శక్తివంతమైనది.
  4. అధికార విభజన (Separation of Power): శాసన, కార్యనిర్వాహక, న్యాయ అంగాలు స్వతంత్రంగా పనిచేస్తూ ఒకదాని విధుల్లో మరొకటి జోక్యం చేసుకోకపోవడం.

గణతంత్రం (Republic) అంటే దేశాధినేతను ఎన్నిక ద్వారా ఎన్నుకునే ప్రభుత్వ రూపం; ఇక్కడ దేశాధినేత వారసత్వంగా వచ్చే రాజు/రాణి కాదు. ప్రాచీన భారతదేశపు మహాజనపదాల్లో కనీసం రెండింటిలో ఇలాంటి పరిస్థితి ఉండేది.

• వజ్జి (వృజ్జి) మహాజనపదం: ముఖ్యంగా లిచ్ఛవి వంశం వారు సామూహిక నిర్ణయాలు తీసుకునే పద్ధతి పాటించారు.
• నాయకులను పుట్టుక ఆధారంగా కాకుండా యోగ్యత (Merit) ఆధారంగా ఎన్నుకునేవారు.
• ముఖ్య పదవులు ఎన్నికల ద్వారా భర్తీ అయ్యేవి.
• వివిధ వంశాల ప్రతినిధులు క్రమం తప్పకుండా సమావేశమై సమస్యలు పరిష్కరించి, ప్రజా సంక్షేమం కోసం పరిష్కారాలు రూపొందించేవారు.
• అందుకే ఇలాంటి రాజ్యాలను తొలి గణతంత్రాలు (Early republics) అంటారు.
• రాజుల కాలంలోనూ ప్రజల గొంతుకు విలువ: అధికారం రాజు/రాణి చేతుల్లో ఉన్నప్పటికీ భారతదేశంలో యుగాలుగా సామాన్య ప్రజల అభిప్రాయానికి విలువ ఇచ్చారు.
• ఉత్తరమేరూరు శాసనాలు (Uttaramerur inscriptions):
  1. చోళుల కాలం, 10వ శతాబ్దం (CE), తమిళనాడు.
  2. ఉత్తరమేరూరులోని వైకుంఠ పెరుమాళ్ ఆలయ గోడలపై ఉన్నాయి.
  3. గ్రామసభ (స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థ) సభ్యుల ఎన్నిక వివరాలు ఇస్తాయి.
  4. ముద్ర వేసిన బ్యాలెట్ బాక్సుల (Sealed ballot boxes) వినియోగం, సభ్యుల అర్హతలు, వారి విధులు, పదవి నుంచి తొలగించే పరిస్థితులు.
  5. ఉదా: సభ్యులు అవినీతికి పాల్పడితే తక్షణమే తొలగించేవారు.
• ప్రపంచంలోని ఇతర గణతంత్రాలు:
  1. పూర్వ సామాన్య శకం (BCE) 5వ, 4వ శతాబ్దాల్లో రోమ్, గ్రీస్‌లో గణతంత్రాలు ఉండేవి.
  2. గ్రీస్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో స్వేచ్ఛాపరులైన పురుషులు మాత్రమే ఓటు వేయగలిగేవారు; మహిళలు, కార్మికులు, బానిసలకు (Slaves) ఆ అవకాశం లేదు.
  3. ఇతర ప్రాంతాల్లో కేవలం విశేష అధికారం ఉన్న చిన్న సమూహానికే ఓటు/నిర్ణయ అధికారం ఉండేది.
• బానిస (Slave):
  1. మరొకరి ఆస్తిగా పరిగణించే వ్యక్తి
  2. యజమాని కోసం బలవంతంగా పనిచేస్తూ, అతని ఆజ్ఞలు పాటించాల్సి వస్తుంది.

ప్రజాస్వామ్యం నేటి ప్రపంచంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన ప్రభుత్వ రూపం అయినా ఇతర రూపాలూ ఉన్నాయి. వాటిలో అత్యంత పురాతనమైనది రాజరికం (Monarchy).

• భారతదేశంలో రాజరికం:
  1. మహాజనపదాలను రాజులు పాలించారు
  2. సభ, సమితి వారికి మార్గదర్శనం చేసేవి, వాటి సలహాలను రాజులు గౌరవించాలి.
• సామ్రాజ్యాలు విస్తరించడంతో రాజులు అపారమైన అధికారం పొందారు
• అయినా పరిపాలనకు మంత్రివర్గం, అధికారుల మీద ఆధారపడేవారు.
• ధర్మానికి సంబంధించిన విషయాల్లో పండితుల సలహా కోరేవారు. కొందరు రాజులు అధికారంతో ప్రజలను అణచివేసిన (Subjugate) ఉదాహరణలూ ఉన్నాయి.
• దైవిక అధికారం:
  1. ప్రపంచంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో రాజులకే పూర్తి అధికారం – వారే చట్టాలు చేసి, అమలు చేసి, శిక్షలు ఖరారు చేసేవారు
  2. కొన్నిసార్లు దేవుని నుండి దైవిక శక్తి పొందామని చెప్పుకునేవారు.
• రాజధర్మం (Rajadharma):
  1. భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో రాజు అధికారం సంపూర్ణం (Absolute) కాదు. ధర్మానికి అనుగుణంగా పాలించడం, ప్రజలందరి సంక్షేమం చూడటమే రాజధర్మం. ఇది ఆదర్శం
  2. అందరు రాజులూ దీన్ని సాధించలేకపోయారు.
• మహాభారతం – శాంతి పర్వం:
  1. అంపశయ్యపై ఉన్న కురువృద్ధుడు భీష్ముడు పాండవుల్లో పెద్దవాడైన యుధిష్ఠిరునికి (ధర్మరాజుకు) సుపరిపాలన, న్యాయం, రాజు నైతిక బాధ్యతలు బోధించాడు – ప్రజా సంక్షేమం రాజుకు అత్యున్నత ప్రాధాన్యం
  2. పక్షపాతం లేకుండా చట్టం అమలు
  3. అధికారంపై వ్యామోహం వద్దు (అహంకారం, అవినీతి పెరుగుతాయి)
  4. జ్ఞానుల సలహా తీసుకోవాలి
  5. అధికారం తాత్కాలికం, ధర్మానికి కట్టుబడి ఉంటుంది.
• రాజతరంగిణి (Rajatarangini): కాశ్మీరీ పండితుడు కల్హణుడు రచన (12వ శతాబ్దం CE). రాజు చంద్రాపీడుడు ఆలయ నిర్మాణానికి అడ్డుగా ఉన్న ఒక చర్మకారుని గుడిసెను బలవంతంగా తీసుకోకుండా, స్వయంగా అనుమతి కోరి, తగిన నష్టపరిహారం చెల్లించాడు – సామాన్యుని పట్లా రాజు ధర్మనిబద్ధతకు ఉదాహరణ.
• నేటి రాజరికాలు (Monarchies today): రాజు/రాణి పాలించే ప్రభుత్వం. రాచరిక పాలకులు (Monarchs) సార్వభౌమాధికారం (Sovereign power – బాహ్య ప్రభావం లేని స్వతంత్ర అధికారం) చెలాయిస్తారు. సాధారణంగా వారసత్వం – పాలించే రాజు పెద్ద కుమారుడు తదుపరి రాజు.
• a. సంపూర్ణ రాజరికం (Absolute monarchy):
  1. చట్టాలు చేయడం, పాటించేలా చూడటం, తీర్పు ఇవ్వడం (Adjudicating) – అన్నీ రాజువే. ఉదా: సౌదీ అరేబియా – రాజు ఇస్లామిక్ చట్టాల ప్రకారం పాలిస్తాడు
  2. సలహా మండలిని నియమించినా దాని సూచనలు పాటించాల్సిన బాధ్యత లేదు.
• b. రాజ్యాంగ రాజరికం (Constitutional monarchy):
  1. ఉదా: యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ (బ్రిటన్) – దేశాధినేత రాజు/రాణి అయినా నామమాత్రపు (Nominal) అధికారమే
  2. వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధికారం ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రివర్గానిది, చట్టాలు ఎన్నికైన పార్లమెంట్ చేస్తుంది. కాబట్టి బ్రిటన్ నేడు వాస్తవానికి పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం. (చిత్రంలో కింగ్ చార్లెస్ III ఉత్సవ గుర్రపు బండిలో.)

రాజరికంతో పాటు మత రాజ్యం, నియంతృత్వం, అల్పజన పాలన అనే ఇతర ప్రభుత్వ రూపాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో అధికారం ప్రజల చేతుల్లో కాకుండా మత నాయకులు, ఒక వ్యక్తి లేదా చిన్న సమూహం చేతుల్లో ఉంటుంది.

• మత రాజ్యం (Theocracy): మత నాయకులు మతపరమైన నియమాల ఆధారంగా దేశాన్ని పాలించే ప్రభుత్వ రూపం.
• ఇరాన్ అధికారిక పేరు 'ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇరాన్' – మత రాజ్యం, ప్రజాస్వామ్యం రెండింటి లక్షణాలు కలిగిన ప్రత్యేక వ్యవస్థ.
• రాజ్యాంగం దేశ అధికారిక మతమైన ఇస్లాం మౌలిక సూత్రాలపై ఆధారపడింది.
• శాసన, కార్యనిర్వాహక, న్యాయ వ్యవస్థలపై అత్యున్నత అధికారం ఉన్న అత్యున్నత నాయకుడు (Supreme Leader) ను ఇస్లామిక్ మత గురువుల బృందం ఎంపిక చేస్తుంది
• ఆయన జీవితాంతం పదవిలో ఉంటారు.
• రోజువారీ పాలనకు ఎన్నికైన అధ్యక్షుడు, పార్లమెంటు ఉంటాయి.
• ప్రస్తుతం ఉన్న ఇతర మత రాజ్యాలు: అఫ్గానిస్థాన్, వాటికన్ సిటీ.
• నియంతృత్వం (Dictatorship): ఒక వ్యక్తి లేదా చిన్న సమూహం సంపూర్ణ అధికారం కలిగి, రాజ్యాంగం లేదా చట్టాల పరిమితులు లేని ప్రభుత్వ రూపం. 20వ శతాబ్దం ప్రజలకు తీవ్ర కష్టాలు కలిగించిన అనేక నియంతలను చూసింది.
• అడాల్ఫ్ హిట్లర్:
  1. 1933లో జర్మనీ ఛాన్సలర్‌గా నియమితుడైన వెంటనే తనకు సంపూర్ణ అధికారాలు ఇచ్చే చట్టాలు చేసి ప్రతిపక్షాన్ని తొలగించి నియంత అయ్యాడు. కనీసం 60 లక్షల యూదుల హత్యకు కారకుడు – దీన్ని మారణకాండ (Holocaust) అంటారు
  2. వేలాది రోమా ప్రజలు, ఇతర సమూహాల మరణానికీ బాధ్యుడు. 1939–1945 రెండో ప్రపంచ యుద్ధానికి కారణమయ్యాడు.
• ఇడి అమీన్ (Idi Amin):
  1. ఉగాండా సైనిక నియంత
  2. వేలాది ప్రజల హత్యలకు ప్రత్యక్ష బాధ్యుడు
  3. కొన్ని తరాల క్రితం ఉగాండాకు వలస వెళ్లిన అనేక మంది భారతీయులు ఆ దేశం విడిచి పారిపోవాల్సి వచ్చింది.
• రోమా (రోమానీ) ప్రజలు:
  1. మొదట సంచార జీవులు
  2. భాష, సంస్కృతి ఆధారంగా వారు భారతదేశం నుండి ఉద్భవించారని పండితులు నిర్ధారించారు
  3. మొదట తూర్పు యూరప్‌లో స్థిరపడ్డారు.
• ఉత్తర కొరియా ఉదాహరణ: ప్రభుత్వం పౌరుల రోజువారీ జీవితానికి కచ్చితమైన నియమాలు పెడుతుంది – నిర్బంధ సైనిక సేవ, హెయిర్‌కట్, దుస్తులపై నియమాలు, అంతర్జాతీయ ఇంటర్నెట్ లేకపోవడం, ప్రతి చర్యపై ప్రభుత్వ నిఘా.
• అల్పజన పాలన (Oligarchy): 'ఆలిగార్కీ' గ్రీకు పదం – ఆలిగోస్ (Oligos) = కొద్ది మంది, ఆర్కో (Arkho) = పాలించడం/ఆజ్ఞాపించడం. ఒక చిన్న, శక్తివంతమైన సమూహం (సాధారణంగా సంపన్న కుటుంబాలు, ప్రభావవంతులు) అన్ని ముఖ్య నిర్ణయాలు తీసుకుంటుంది.
• ప్రాచీన గ్రీస్‌లో కొన్ని చోట్ల కులీన కుటుంబాలు (Aristocratic families) అల్పజన పాలన చేశాయి.
• ఆధునిక కాలంలో కొద్ది మంది రాజకీయ నాయకులు, సంపన్న వ్యాపారవేత్తలు పాలనపై అతిగా ప్రభావం చూపినప్పుడు కొన్ని ప్రజాస్వామ్యాలూ అల్పజన పాలన లక్షణాలు చూపుతాయని రాజకీయ విశ్లేషకులు గమనించారు.
• 1889 నాటి ఒక వ్యంగ్య చిత్రం (Caricature/Cartoon) అమెరికాలోని ఎన్నికైన సభపై సంపన్నుల ప్రభావాన్ని చూపుతుంది.

దేశాలను పాలించడానికి ప్రజాస్వామ్యం ఒక్కటే మార్గం కాదని వివిధ ప్రభుత్వ రూపాలు చూపుతున్నాయి. అయినా చాలా దేశాలు ప్రజాస్వామ్యాన్ని మిగిలిన రూపాల కంటే మెరుగైనదిగా భావిస్తాయి. ప్రభుత్వ రూపమే పౌరుల జీవితాలను నిర్ణయిస్తుంది.

• పోలిక పట్టిక:
  1. సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు – ప్రజాస్వామ్యంలో 'అవును'
  2. నియంతృత్వం, సంపూర్ణ రాజరికం, అల్పజన పాలనల్లో 'కాదు'. పౌరుల మధ్య సమానత్వం, వాక్ స్వాతంత్ర్యం, అధికారాల విభజన, పౌరులందరి శ్రేయస్సు – ఈ లక్షణాలను కూడా ఇలాగే పోల్చవచ్చు.
• నిజమైన ప్రజాస్వామ్యంలో స్వేచ్ఛ: ప్రజలు ఏమి మాట్లాడాలి, ఏమి ధరించాలి, ఏ నమ్మకాలు పాటించాలి, తమ భావాలను ఎలా వ్యక్తపరచాలి అనేవి స్వేచ్ఛగా నిర్ణయించుకోవచ్చు – ఇతరుల హక్కులకు భంగం కలగనంత వరకు మాత్రమే.
• జవాబుదారీ ప్రభుత్వం: ప్రజలే ప్రభుత్వాన్ని ఎన్నుకుంటారు. ప్రజల హక్కుల రక్షణకు, మౌలిక అవసరాలు అందించడానికి ప్రభుత్వం బాధ్యత వహిస్తుంది. విధులు సరిగ్గా నిర్వహించకపోతే ప్రజలు ఎన్నికల ద్వారా ప్రతినిధులను మార్చవచ్చు – ఇది ప్రభుత్వంపై నిరంతర పర్యవేక్షణ (Constant check).
• ప్రజాస్వామ్య వ్యాప్తి: ప్రపంచంలోని సగానికి పైగా దేశాలు ప్రజాస్వామ్యాన్ని, ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వ రూపాలను అవలంబించాయి.
• ప్రజాస్వామ్యానికి సవాళ్లు:
  1. అవినీతి (Corruption).
  2. ఆర్థిక అసమానత (Wealth disparity).
  3. ప్రజాస్వామ్య సంస్థలపై కొద్దిమంది మితిమీరిన నియంత్రణ.
  4. న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత దెబ్బతినడం.
  5. సమాచారాన్ని తారుమారు చేయడం (Manipulation of information).
  6. వీటిని తగ్గించడానికి వ్యక్తులుగా, సమాజంగా పౌరులు ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండాలి.
• అధ్యాయ సారాంశం:
  1. నేటి ప్రపంచంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన రూపం ప్రజాస్వామ్యం (ప్రత్యక్ష, ప్రాతినిధ్య)
  2. ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యం రెండు రకాలు – అధ్యక్ష తరహా, పార్లమెంటరీ
  3. భారతదేశం పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం
  4. ఇతర రూపాలు – రాజరికం, మత రాజ్యం, నియంతృత్వం, అల్పజన పాలన.
• పద్ధతి – ప్రభుత్వ రకం (పాఠం అభ్యాసం):
  1. పౌరులందరూ చట్టం ముందు సమానం → ప్రజాస్వామ్యం.
  2. ప్రతి నిర్ణయానికి మత నాయకుడిని సంప్రదించడం → మత రాజ్యం.
  3. రాణి మరణం తర్వాత ఆమె కుమారుడు రాజు → రాజరికం.
  4. పాలకుడు ఏ రాజ్యాంగాన్నీ పాటించనవసరం లేదు, అన్నీ తన ఇష్టప్రకారం → నియంతృత్వం.