కౌమారదశ (Adolescence)

మొలకెత్తిన విత్తనం పెరిగి పరిపక్వత (Maturity) చెందాకే విత్తనాలు ఇస్తుంది. మనుషులతో సహా జంతువులు కూడా పుట్టిన వెంటనే ప్రత్యుత్పత్తి చేయలేవు; శరీరం పెరిగి పరిపక్వత చెందాలి.

కొన్ని జంతువులు గుడ్లు పెడతాయి, మనుషుల్లాంటివి నేరుగా పిల్లలకు జన్మనిస్తాయి.

• మానవ జీవిత దశలు:
  1. శైశవం (Infancy) → బాల్యం (Childhood) → కౌమారదశ (Adolescence) → వయోజన దశ (Adulthood) → వృద్ధాప్యం (Old age). ఒక్కొక్కరూ తమ వేగంతో ఈ దశలు దాటుతారు
  2. ఒక్కో దశ వ్యవధి వ్యక్తికి వ్యక్తికి వేరు.
• 10–12 ఏళ్ల వరకు:
  1. చాలా మార్పులు ఎత్తు, బరువుకే సంబంధించినవి
  2. ఆ తర్వాత ఇతర స్పష్టమైన మార్పులతో కౌమారదశ మొదలవుతుంది.
• కౌమారదశ (Adolescence):
  1. బాల్యానికి, వయోజన దశకు మధ్య దశ
  2. సుమారు 10 ఏళ్లకు మొదలై 19 ఏళ్ల వరకు (టీనేజ్). వేగవంతమైన పెరుగుదల కాలం
  3. శరీరం వయోజన దశకు సిద్ధమవుతుంది.
• శారీరక, భావోద్వేగ, ప్రవర్తనా మార్పులు, ప్రత్యుత్పత్తి సామర్థ్యం వస్తాయి.
• కొన్ని మార్పులు బయటకు కనిపిస్తాయి
• మరికొన్ని శరీరం లోపల జరుగుతాయి కాబట్టి బయటకు తెలియకపోవచ్చు.
• ఎత్తు: పుట్టినప్పటి నుంచి పెరుగుతున్నా, కౌమారదశలో ఎత్తు పెరుగుదల మరింత ప్రముఖం.
• శరీర నిర్మాణం: అబ్బాయిలు బరువు పెరుగుతారు, భుజాలు కొంచెం వెడల్పవుతాయి, ఛాతీ విశాలమవుతుంది. అమ్మాయిల్లో ఎత్తు, బరువు పెరిగి రొమ్ముల అభివృద్ధి జరుగుతుంది.
• స్వర మార్పు:
  1. స్వరపేటిక (Voice box) – గొంతులో ఉండి మాట్లాడటానికి సహాయపడే నిర్మాణం.
  2. కౌమార అబ్బాయిల్లో అది పెరిగి గొంతు బొంగురుగా (Hoarse) మారుతుంది; పెరిగిన స్వరపేటిక గొంతు ముందు భాగంలో ఉబ్బుగా కనిపిస్తుంది – దీన్నే ఆడమ్స్ యాపిల్ (Adam's apple) అంటారు. ఇది అందరిలోనూ స్పష్టంగా కనిపించదు.
  3. అమ్మాయిల్లోనూ స్వరపేటిక పెరుగుతుంది, కానీ తక్కువగా – స్వరంలో స్వల్ప మార్పే.
• గమనిక:
  1. మెడ ముందు ఉబ్బు అన్నీ ఆడమ్స్ యాపిల్ కావు
  2. అయోడిన్ లోపం వంటి కారణాల వల్ల వచ్చే గొంతు వాపుకు డాక్టర్ సలహా, అయోడిన్ ఉన్న ఆహారం అవసరం కావచ్చు.

కౌమారదశలో శరీరంపై రోమాలు, ముఖంపై మొటిమలు రావడం సాధారణం. వీటిలో కొన్ని మార్పులు శరీరం వయోజన దశకు సిద్ధమవుతోందనే సంకేతాలు.

• శరీర రోమాలు:
  1. అబ్బాయిలు, అమ్మాయిలు ఇద్దరిలోనూ చంకలు (Armpits), జననేంద్రియ ప్రాంతం (Pubic region) లో రోమాలు.
  2. అబ్బాయిల్లో ముఖ రోమాలు క్రమంగా మీసం, గడ్డంగా పెరుగుతాయి; కొందరిలో ఛాతీ, వీపు రోమాలు, కొందరిలో పెద్దగా రోమాలు రాకపోవచ్చు.
• ఏక్నే (Acne), మొటిమలు:
  1. చర్మంలో నూనె స్రావాలు పెరిగి చర్మ రంధ్రాలు మూసుకుపోతాయి
  2. అది ఇన్ఫెక్షన్‌కు దారితీసి చిన్న ఎర్రటి మొటిమలు వస్తాయి, ముఖ్యంగా ముఖంపై. ఏక్నే ఒక చర్మ పరిస్థితి
  3. మొటిమలు దాని బాహ్య రూపం (Manifestation).
• కీలకాంశం – వ్యక్తిగత వ్యత్యాసాలు:
  1. ఎత్తు, స్వరం, ముఖ రోమాలు – ఏ మార్పైనా దాని సమయం, స్వభావం, పరిమాణం వ్యక్తికి వ్యక్తికి మారుతుంది
  2. ఈ తేడాలు పూర్తిగా సహజం.
• ఎవరిలో ఏ మార్పు?:
  1. ఇద్దరిలోనూ: చంకల్లో, జననేంద్రియ ప్రాంతంలో రోమాలు; మొటిమలు.
  2. అబ్బాయిల్లో మాత్రమే: మీసం, గడ్డం, స్పష్టమైన స్వర మార్పు.
  3. అమ్మాయిల్లో మాత్రమే: రొమ్ముల అభివృద్ధి.
• ద్వితీయ లైంగిక లక్షణాలు (Secondary sexual characteristics): స్వర మార్పు, అబ్బాయిల్లో ముఖ-ఛాతీ రోమాలు, అమ్మాయిల్లో రొమ్ముల అభివృద్ధి.
• ఇవి ప్రత్యుత్పత్తిలో నేరుగా పాల్గొనవు
• కానీ పురుషులు, స్త్రీలను వేరుగా గుర్తించడానికి సహాయపడతాయి – అందుకే ఈ పేరు.
• శరీరం వయోజన దశకు సిద్ధమవుతోందనే సహజ సంకేతాలు
• యుక్తవయస్సు ఆరంభాన్ని సూచిస్తాయి.
• యుక్తవయస్సు (Puberty): కౌమారుల శరీరం బాహ్య, అంతర్గత మార్పులకు లోనై ప్రత్యుత్పత్తి సామర్థ్యం గల వయోజనునిగా అభివృద్ధి చెందే దశ.
• అంతర్గత మార్పు ఉదా: ప్రత్యుత్పత్తిలో పాల్గొనే భాగాలు పరిపక్వత చెందడం – అబ్బాయిలు, అమ్మాయిలు ఇద్దరిలోనూ క్రమంగా జరుగుతుంది.

కౌమార అమ్మాయిల్లో జరిగే ముఖ్యమైన అంతర్గత మార్పు రుతుచక్రం (Menstrual cycle) ప్రారంభం. ఇది మంచి ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యానికి సంకేతమైన సహజ ప్రక్రియ.

• రుతుచక్రం (Menstrual cycle):
  1. సాధారణంగా ప్రతి 28–30 రోజులకు ఒకసారి పునరావృతమవుతుంది.
  2. సాధారణ భాషలో దీన్ని 'పీరియడ్' (The period) అంటారు.
  3. చాలా మంది ఆరోగ్యవంతమైన అమ్మాయిల్లో రుతుచక్రం 21 నుంచి 35 రోజుల మధ్య – కొంచెం పొడవుగా లేదా పొట్టిగా ఉండవచ్చు.
  4. ఇది ముఖ్యమైన సహజ ప్రక్రియ, మంచి ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్య సంకేతాల్లో ఒకటి.
• రుతుస్రావం (Menstruation): రుతుచక్రంలో శరీరం నుంచి రక్తస్రావం జరిగే దశ.
• ఇది 3 నుంచి 7 రోజులు ఉండవచ్చు.
• ఈ రోజుల్లో కొందరికి పొత్తి కడుపు కింది భాగంలో నొప్పి లేదా అసౌకర్యం ఉండవచ్చు.
• రుతుస్రావం యుక్తవయస్సులో మొదలవుతుంది.
• రుతువిరతి (Menopause):
  1. సాధారణంగా 45–55 ఏళ్ల వయసులో రుతుస్రావం సహజంగా ఆగిపోతుంది
  2. స్త్రీ జీవితంలో ప్రత్యుత్పత్తి సామర్థ్యం ముగిసే ఈ దశను రుతువిరతి అంటారు.
• అపోహలు, నిషేధాలు (Myths and taboos):
  1. రుతుస్రావంపై ఉన్న తప్పుడు నమ్మకాలు అనవసర భయం, సిగ్గు, అపరాధ భావనకు దారితీస్తాయి.
  2. రుతుస్రావంలో ఉన్న అమ్మాయిలను దూరంగా ఉంచడం (Physical isolation) వంటి ఆచారాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి.
  3. రుతుస్రావం సహజ ప్రక్రియ; ఇలాంటి అపోహలకు శాస్త్రీయ ఆధారం లేదు.
  4. శాస్త్రీయ దృక్పథం పెంచడం ద్వారా మహిళల ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్యం, ఆరోగ్యకర జీవనశైలికి సమాజం తోడ్పడగలదు.

కౌమారదశ కేవలం శారీరక మార్పులు, ప్రత్యుత్పత్తి సామర్థ్యానికే పరిమితం కాదు. భావోద్వేగాలు, ప్రవర్తనలోనూ గణనీయమైన మార్పులు వస్తాయి – అవి ఉత్సాహంగానూ, గందరగోళంగానూ అనిపించవచ్చు.

• కౌమారదశ ప్రత్యేకత: బాల్యం కంటే కౌమారదశలో భావోద్వేగాలు తీవ్రంగా (Stronger emotions) ఉంటాయి.
• ముఖ్య భావోద్వేగ మార్పులు – ప్రభావం – సానుకూల మార్గం (పట్టిక 6.2):
  1. మానసిక స్థితి మార్పులు (Mood swings): కొన్ని రోజులు చాలా ఉత్సాహంగా, సంతోషంగా; మరికొన్ని రోజులు నిరుత్సాహంగా అనిపించడం. ప్రభావం – సంగీతం, నృత్యం, క్రీడల వంటి వేర్వేరు కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనడం. సానుకూల మార్గం – స్వీయ అన్వేషణ (Self-exploration), సృజనాత్మకత, ఆవిష్కరణలకు దారితీసే కార్యకలాపాలు.
  2. తీవ్ర భావోద్వేగాలు (Strong emotions): ప్రభావం – సున్నితత్వం పెరగడం (Increased sensitivity). సానుకూల మార్గం – కరుణ (Compassion), సామాజిక సేవలో పాల్గొనడం.
• ప్రవర్తనలో కనిపించే మార్పులు:
  1. అవసరంలో ఉన్నవారికి, వెనుకబడినవారికి సహాయం చేసే సామాజిక కార్యక్రమాల్లో చేరడం.
  2. కొత్త రంగాలపై లోతైన ఆసక్తి పెంచుకోవడం.
  3. ఈ వయసులో తోటివారి (Peers) పట్ల ఆకర్షణ, వారి ప్రవర్తనను అనుకరించడం.
• ఎందుకు అర్థం చేసుకోవాలి?: భావోద్వేగాలు ప్రవర్తనను, చర్యలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో అర్థం చేసుకుంటే మెరుగైన నిర్ణయాలు తీసుకోవచ్చు, పరిస్థితులకు ఆలోచనాత్మకంగా స్పందించవచ్చు.
• అపోహ: "కౌమారదశ అంటే ఎత్తు పెరగడం, రోమాలు రావడం వంటి శారీరక మార్పులే" అనడం అసంపూర్ణం – భావోద్వేగ, ప్రవర్తనా మార్పులు కూడా అంతే ముఖ్యం. ప్రవర్తనా మార్పుల గురించి పట్టించుకోనవసరం లేదనడం కూడా తప్పు.
• కారణం: ఈ మానసిక స్థితి, ప్రవర్తనా మార్పులపై హార్మోన్ల ప్రభావం ఉంటుంది (చివరి నోట్‌లో వివరం).

కౌమారదశ వేగవంతమైన పెరుగుదల, అభివృద్ధి కాలం; శరీరంలో అనేక మార్పులు జరుగుతాయి. అందుకే ఈ వయసులో పోషకాహారం (Nutritious diet) అత్యంత ముఖ్యం.

• అవసరమైన పోషకాలు:
  1. సరైన పెరుగుదలకు, ఆటల్లో బాగా రాణించడానికి ప్రోటీన్లు, కార్బోహైడ్రేట్లు కావాలి
  2. తగినంత కొవ్వులు, విటమిన్లు, ఖనిజ లవణాలు (Minerals) కూడా అవసరం.
• ఆహార వనరులు – పోషకాలు – విధులు (పట్టిక 6.3):
  1. పాలు, చిరుధాన్యాలు (Millets), పెరుగు, జున్ను (Cheese), పనీర్ → కాల్షియం, ప్రోటీన్లు, కొవ్వులు → ఎముకల సరైన పెరుగుదల.
  2. ప్రోటీన్లు → సరైన పెరుగుదల, బలం పెంచడం, శక్తి స్థాయిలు మెరుగుపరచడం.
  3. పాలకూర (Spinach), రాజ్మా (Kidney beans), ఎండు ద్రాక్ష (Raisins), అంజీర్ (Figs) వంటి ఎండు ఫలాలు → ఇనుము (Iron) → రక్తం ఏర్పడటానికి.
• రక్త సంబంధిత ఆరోగ్య సమస్యలు: కౌమారులు, ముఖ్యంగా అమ్మాయిలు, శరీరంలో సూక్ష్మ (రక్షక) పోషకాలైన ఇనుము లేదా విటమిన్ B12 లోపం వల్ల రక్త సంబంధిత సమస్యలకు గురికావచ్చు. ఇనుము లోపం వల్ల వచ్చే ప్రధాన సమస్య రక్తహీనత (Anaemia).
• శాస్త్రవేత్తను తెలుసుకుందాం – డొరోతీ హాడ్జ్‌కిన్ (Dorothy Hodgkin):
  1. 1956లో విటమిన్ B12 త్రిమితీయ (3D) నిర్మాణాన్ని కనుగొన్నారు.
  2. 1964లో రసాయన శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి పొందారు.
  3. రసాయన శాస్త్రంలో నోబెల్ పొందిన మూడో మహిళ.
• విటమిన్ B12: మానవ శరీరం సరిగా పనిచేయడానికి అవసరం. చాలా విటమిన్ల లాగే దీన్ని శరీరం స్వయంగా తయారు చేసుకోలేదు – ఆహారం నుంచే పొందాలి.
• గుర్తుంచుకోవలసింది: స్థానికంగా లభించే చౌకైన ఆహారాలు (చిరుధాన్యాలు, ఆకుకూరలు, పప్పులు, పాలు) తోనే సమతుల ఆహారం సాధ్యం.

పోషకాహారంతో పాటు కౌమారదశలో వ్యక్తిగత పరిశుభ్రత (Personal hygiene) కూడా అత్యంత ముఖ్యం. సరైన పరిశుభ్రత ఇన్ఫెక్షన్ల నుంచి రక్షిస్తుంది, సౌకర్యాన్ని, ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇస్తుంది.

• శరీర పరిశుభ్రత: ముఖ్యంగా చంకలు, జననేంద్రియ ప్రాంతం శుభ్రంగా ఉంచుకుంటే ఇన్ఫెక్షన్లు రాకుండా రక్షణ ఉంటుంది.
• రుతుస్రావ పరిశుభ్రత (Menstrual hygiene):
  1. రుతుస్రావ సమయంలో సరైన పరిశుభ్రత సౌకర్యానికి, ఆరోగ్యానికి రెండింటికీ అవసరం.
  2. శానిటరీ ప్యాడ్లు (Sanitary pads), ఈ పనికోసమే రూపొందించిన పునర్వినియోగ వస్త్ర ప్యాడ్లు (Reusable cloth pads) వాడవచ్చు.
  3. ప్రభుత్వం ఈ ఉత్పత్తులను ఉచితంగా లేదా తక్కువ ధరకు అందించే ప్రయత్నం చేస్తోంది.
  4. పాఠశాలలు, బహిరంగ ప్రదేశాల్లో అవసరమైన సౌకర్యాలు కల్పించడం, శానిటరీ ప్యాడ్ల పట్ల ఉన్న సంకోచాన్ని (Stigma) తగ్గించడం సమాజం బాధ్యత.
• సరిగా పారవేయడం (Disposal):
  1. వాడిన శానిటరీ ప్యాడ్లను వార్తాపత్రికలో చుట్టి చెత్తబుట్టలో వేయాలి.
  2. దీని ఉద్దేశం – సమాజ ఆరోగ్యం, పరిసరాల పరిశుభ్రత.
  3. ఇప్పుడు పర్యావరణ హితమైన జీవ విచ్ఛిన్న (Biodegradable) శానిటరీ ప్యాడ్లు కూడా లభిస్తున్నాయి.
  4. బాత్రూమ్‌లలో వాడిన ప్యాడ్లను చెత్తబుట్ట బయట పడేయడం అపరిశుభ్రత, ఇతరులకు ఇబ్బంది కలిగిస్తుంది.
• శ్యామ్ సుందర్ బెడేకర్ (Shyam Sunder Bedekar):
  1. గ్రామీణ భారతంలో రుతుస్రావ పరిశుభ్రతపై కృషి చేసిన భారతీయ సామాజిక ఆవిష్కర్త, వ్యవస్థాపకుడు.
  2. 'సఖి (Sakhi)' అనే చౌకైన శానిటరీ ప్యాడ్లు (ఒక్కోటి సుమారు రూ. 2.50) అభివృద్ధి చేశారు.
  3. 'అశుద్ధినాశక్ (Ashuddhinashak)' – వాడిన ప్యాడ్లను సురక్షితంగా, పరిశుభ్రంగా కాల్చి పారవేయడానికి పర్యావరణ హితమైన, తక్కువ ధర మట్టి (Terracotta) దహన యంత్రం (Incinerator) రూపొందించారు.

రుతుస్రావ పరిశుభ్రత, కౌమారుల ఆరోగ్యం కోసం కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అనేక పథకాలు అమలు చేస్తున్నాయి. పోటీ పరీక్షల్లో వీటి పేర్లు, లక్ష్యాలు తరచుగా అడుగుతారు.

• రుతుస్రావ పరిశుభ్రత పథకం (Menstrual Hygiene Scheme – MHS):
  1. భారత ప్రభుత్వ పథకం
  2. గ్రామీణ ప్రాంత కౌమార బాలికలకు శానిటరీ ప్యాడ్లు ఉచితంగా లేదా తగ్గింపు ధరకు అందిస్తారు. రుతుస్రావ పరిశుభ్రత, ఆరోగ్యంపై అవగాహన కార్యక్రమాలూ నిర్వహిస్తారు.
• రాష్ట్రీయ కిశోర్ స్వాస్థ్య కార్యక్రమం (Rashtriya Kishor Swasthya Karyakram – RKSK): కౌమారుల సమగ్ర ఆరోగ్యం (రుతుస్రావ ఆరోగ్యం, పరిశుభ్రతతో సహా) మెరుగుపరచడం లక్ష్యం. సహచర విద్య (Peer education) – పెద్ద విద్యార్థులు చిన్నవారికి ఈ అంశాలు నేర్పడం – ప్రోత్సహిస్తుంది.
• సువిధ శానిటరీ నాప్‌కిన్ కార్యక్రమం (Suvidha): జన్ ఔషధి కేంద్రాల (Jan Aushadhi Kendras) ద్వారా జీవ విచ్ఛిన్న శానిటరీ ప్యాడ్లు అందుబాటు ధరలో అందిస్తారు.
• వారపు ఐరన్, ఫోలిక్ యాసిడ్ సప్లిమెంటేషన్ (WIFS):
  1. 2012లో ప్రారంభమైన భారత ప్రభుత్వ కార్యక్రమం.
  2. 10–19 ఏళ్ల కౌమార బాలబాలికలకు ఉచితంగా వారానికి ఒక ఐరన్, ఫోలిక్ యాసిడ్ మాత్ర – రక్తహీనత (Anaemia) నివారణకు.
  3. ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వ ఎయిడెడ్, మున్సిపల్ పాఠశాలల్లో 6–12 తరగతుల విద్యార్థులు లక్ష్యం; బడి బయట ఉన్న కౌమార బాలికలకు అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల ద్వారా అందిస్తారు.
• ఇతర రాష్ట్రాల పథకాలు:
  1. కర్ణాటకలో 'శుచి (Shuchi) పథకం'
  2. తమిళనాడు, ఒడిశాలలో ఉచిత శానిటరీ నాప్‌కిన్ పథకాలు – ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో ఉచిత ప్యాడ్ల పంపిణీ.
• స్వేచ్ఛ (Swechha) – ఆంధ్రప్రదేశ్:
  1. అక్టోబర్ 2021లో ప్రారంభం.
  2. ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లోని కౌమార బాలికలకు ఉచిత శానిటరీ నాప్‌కిన్లు.
  3. లక్ష్యాలు: రుతుస్రావ పరిశుభ్రత మెరుగుపరచడం, బాలికల గైర్హాజరు (Absenteeism) తగ్గించడం, ఆరోగ్యం, సాధికారత.

ఆరోగ్యకరమైన కౌమారదశకు శరీరానికి వ్యాయామం, మనసుకు సానుకూల సంబంధాలు రెండూ అవసరం. నేటి రోజుల్లో ఆన్‌లైన్ ప్రవర్తన కూడా దీనిలో ముఖ్య భాగం.

• శారీరక కార్యకలాపాలు (Physical activities): క్రమం తప్పని వ్యాయామం, ఆటల్లో పాల్గొనడం –
• శరీరం, మనస్సు రెండింటినీ దృఢంగా, ఆరోగ్యంగా ఉంచుతుంది.
• సహనశక్తి (Stamina) పెంచుతుంది, మానసిక స్థితిని (Mood) మెరుగుపరుస్తుంది.
• జూన్ 21 – అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవం (International Yoga Day).
• సమతుల సామాజిక జీవితం (Balanced social life):
  1. ఒకరి పట్ల ఒకరు మర్యాదగా, గౌరవంగా ఉండటం సురక్షిత, అనుకూల వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది.
  2. ఆరోగ్యకర సంబంధాలకు పునాదులు: నమ్మకం (Trust), పరస్పర గౌరవం (Mutual respect), గౌరవప్రదమైన సంభాషణ (Respectful communication).
  3. ఈ వయసులో తోటివారి పట్ల ఆకర్షణ, వారి ప్రవర్తన అనుకరణ సహజం – అందుకే ఆలోచనతో, బాధ్యతతో వ్యవహరించాలి (నేరుగా అయినా, సోషల్ మీడియాలో అయినా).
• ఆన్‌లైన్ వేదికల బాధ్యతాయుత వినియోగం:
  1. సమాచారం పొందడానికి, సంబంధాలకు ఆన్‌లైన్ వేదికలు ఉపయోగపడతాయి
  2. అందరి శ్రేయస్సు కోసం బాధ్యతగా వాడాలి. పెద్దలు, ఉపాధ్యాయుల మార్గదర్శనం తీసుకోవడం మంచిది.
• సైబర్ బెదిరింపు (Cyberbullying): ఫోన్లు, కంప్యూటర్లు, ఆన్‌లైన్ వేదికలను ఉపయోగించి –
• తప్పుదారి పట్టించే సందేశాలు పంపడం,
• తప్పుడు పుకార్లు వ్యాప్తి చేయడం,
• అనుమతి లేకుండా వ్యక్తిగత సమాచారం పంచడం ద్వారా ఇతరులను వేధించడం.
• ఎదురైతే భయపడకుండా, నిస్సహాయంగా భావించకుండా తెలివిగా వ్యవహరించి తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయుల సహాయం తీసుకోవాలి.
• సోషల్ మీడియాలో చేయవలసినవి / చేయకూడనివి:
  1. చేయవలసినవి: గౌరవం, దయతో వ్యవహరించడం; పోస్ట్ చేసే ముందు ఆలోచించడం; గోప్యత (Privacy) కాపాడుకోవడం.
  2. చేయకూడనివి: అపరిచితులకు / వర్చువల్ స్నేహితులకు వ్యక్తిగత ఫోటోలు పంపడం; అపరిచితులతో వ్యక్తిగత సమాచారం పంచుకోవడం.

కుతూహలం, ఉత్సాహం ఎక్కువగా ఉండే కౌమారదశలో కొందరు – తోటివారితో సహా – హానికర పదార్థాలు వాడమని ప్రలోభపెట్టవచ్చు, ఒప్పించవచ్చు, ఒత్తిడి చేయవచ్చు. మొదటిసారి నుంచే దృఢంగా "నో" చెప్పడం అత్యంత ముఖ్యం.

• హానికర పదార్థాలు: పొగాకు (Tobacco), గుట్కా, సిగరెట్లు, బీడీలు, మద్యం (Alcohol), ప్రాణాంతకమైన చట్టవిరుద్ధ మత్తుమందులు (Illegal drugs).
• వ్యసనం (Addiction):
  1. ఇవి శారీరక, మానసిక ఆరోగ్యానికి హానికరం మాత్రమే కాదు, వ్యసనకారకాలు కూడా – ఒకసారి మొదలుపెడితే మళ్లీ మళ్లీ తీసుకోవాలనే బలమైన కోరిక కలుగుతుంది
  2. క్రమంగా అది అలవాటుగా మారి తరచూ వాడతారు. దీన్నే మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగం (Substance abuse) అంటారు.
• "ఒక్కసారే" అని మొదలుపెట్టినవారే తర్వాత వ్యసనపరులవుతారు – కాబట్టి "ఒకసారి ప్రయత్నించినా ఎప్పుడైనా మానేయవచ్చు" అనేది అపోహ.
• ఆరోగ్య సమస్యలు: పదార్థాన్ని బట్టి శ్వాస సమస్యలు, జ్ఞాపకశక్తి కోల్పోవడం, ఊపిరితిత్తులు దెబ్బతినడం (బీడీ/సిగరెట్ పొగకు దీర్ఘకాలం గురైతే).
• బయటపడే మార్గం:
  1. కుటుంబం, స్నేహితుల సహాయం కోరడం, తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయుల వంటి నమ్మకమైనవారితో మాట్లాడటం మొదటి అడుగు
  2. కౌన్సెలింగ్, వైద్య సలహా కూడా ఉపయోగపడతాయి.
• ప్రహరీ క్లబ్‌లు (Prahari Clubs):
  1. పిల్లల్లో మాదకద్రవ్య దుర్వినియోగం నివారించి, పాఠశాలలను సురక్షిత వాతావరణంగా మార్చే పాఠశాల విద్యార్థి క్లబ్‌లు.
  2. జాతీయ బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్ (NCPCR), నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో (NCB) రూపొందించిన చట్రంలో భాగం.
  3. ఆంధ్రప్రదేశ్ విద్యాశాఖ ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు పాఠశాలల్లో 6 నుంచి 12 తరగతులకు ప్రహరీ క్లబ్‌ల ఏర్పాటుకు ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది.
• నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ (Nasha Mukt Bharat Abhiyaan):
  1. కేంద్ర సామాజిక న్యాయం, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Social Justice and Empowerment) ప్రారంభించింది.
  2. యువత, మహిళలు, సమాజం భాగస్వామ్యంతో అవగాహన; చిన్న వయసు పిల్లల్లో నివారణపై ప్రత్యేక దృష్టి.
  3. జాతీయ డీ-అడిక్షన్ హెల్ప్‌లైన్ (National De-addiction Helpline): 14446.

కౌమారదశ సవాళ్లను సాఫీగా ఎదుర్కోవడానికి జీవన నైపుణ్యాలు సహాయపడతాయి. ఇక ఈ మార్పులన్నీ ఈ వయసులోనే ఎందుకు జరుగుతాయి? – దానికి సమాధానం హార్మోన్లు.

• జీవన నైపుణ్యాలు (Life skills): రోజువారీ జీవితాన్ని నిర్వహించుకోవడానికి, జీవితంలోని వివిధ అంశాల్లో విజయం సాధించడానికి సహాయపడే ఆచరణాత్మక సామర్థ్యాలు.
• సమర్థ సంభాషణ (Effective communication): మాటలు, చేతల ద్వారా ఆలోచనలను స్పష్టంగా, ఆత్మవిశ్వాసంతో వ్యక్తపరచడం – ఉపాధ్యాయులు, తోటివారితో మర్యాదగా మాట్లాడటం, శ్రద్ధగా వినడం.
• వ్యక్తిగత సంబంధాలు (Interpersonal relationships): ఆరోగ్యకర, గౌరవప్రద, సహాయక సంబంధాలు నిర్మించుకోవడం – గ్రూప్ ప్రాజెక్టుల్లో సహకరించడం, విభేదాలను ప్రశాంతంగా పరిష్కరించడం.
• నిర్ణయం తీసుకోవడం (Decision-making): సాధ్యమయ్యే ఫలితాలు బేరీజు వేసి ఉత్తమ ఎంపిక చేయడం – సోషల్ మీడియాతో కాలక్షేపం బదులు చదువుకు సమయం కేటాయించడం.
• సమస్య పరిష్కారం (Problem-solving): సమస్యలను గుర్తించి ఆచరణాత్మక, సానుకూల పరిష్కారాలు కనుగొనడం – హోంవర్క్, ఆటలు, విశ్రాంతి సమతుల్యం చేసుకోవడం.
• భావోద్వేగాల నిర్వహణ (Coping with emotions): కోపం, బాధ వంటి తీవ్ర భావాలను గుర్తించి నియంత్రించడం – కోపంలో అరవకుండా లోతైన శ్వాస తీసుకోవడం లేదా డైరీ రాయడం.
• ఒత్తిడి నిర్వహణ (Coping with stress): ఒత్తిడి, సవాళ్లను సానుకూలంగా ఎదుర్కోవడం – పరీక్షలకు ముందు యోగా లేదా సంగీతంతో విశ్రాంతి.
• ఉదా: హాస్టల్‌లో తోటివారితో సర్దుకోలేని విద్యార్థికి వ్యక్తిగత సంబంధాలు, సమర్థ సంభాషణ, ఒత్తిడి నిర్వహణ నైపుణ్యాలు అవసరం.
• హార్మోన్లు (Hormones): రుతుస్రావం, యుక్తవయస్సులోని ఇతర సంకేతాలతో సహా కౌమారదశలోని చాలా మార్పులకు ప్రధాన కారణం – శరీరంలో ఉత్పత్తి అయ్యే కొన్ని రసాయనాలు.
• పెరుగుదల, అభివృద్ధిలోని వివిధ అంశాలను నియంత్రించి శరీరం సరిగా పనిచేయడానికి తోడ్పడతాయి.
• శరీరంలోని వేర్వేరు భాగాల్లో ఉత్పత్తి అవుతాయి
• మెదడు నుంచి వచ్చే సంకేతాలకు స్పందనగా తగిన సమయంలో విడుదలవుతాయి.
• టెస్టోస్టెరాన్ (Testosterone) – అబ్బాయిల్లో, ఈస్ట్రోజెన్లు (Estrogens) – అమ్మాయిల్లో కౌమారదశ శారీరక మార్పులకు కారణమయ్యే హార్మోన్లు.
• ఈ హార్మోన్లు మానసిక స్థితి (Mood), ప్రవర్తనను కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి.