కాలరేఖ & చరిత్ర ఆధారాలు (Timeline and Sources of History)

ప్రతి వ్యక్తికీ తన జ్ఞాపకాలతో కూడిన ఒక గతం (past) ఉంటుంది. పాఠ్యపుస్తకం ఈ వ్యక్తిగత జ్ఞాపకాల ఉదాహరణతోనే చరిత్ర భావనను పరిచయం చేస్తుంది. అలాగే మొత్తం మానవ జాతికీ ఒక గతం ఉంది. దాన్ని అధ్యయనం చేసేదే చరిత్ర.

• చరిత్ర (History) నిర్వచనం: మానవుల గతాన్ని అధ్యయనం చేయడం (the study of the human past).
• భూమి చరిత్ర vs మానవ చరిత్ర: భూమికి చాలా చాలా పొడవైన చరిత్ర ఉంది. అందులో మానవులు ఆక్రమించింది చాలా చిన్న భాగం – అది కూడా అత్యంత ఇటీవలి భాగం మాత్రమే.
• ఇ.హెచ్. కార్ (E.H. Carr) అభిప్రాయం: చరిత్ర అంటే వర్తమానానికి, గతానికి మధ్య – నేటి సమాజానికి, నిన్నటి సమాజానికి మధ్య – ఎప్పటికీ ముగియని సంభాషణ. గతం వెలుగులోనే వర్తమానాన్ని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోగలం అని ఆయన భావన.
• గతాన్ని ఎందుకు చదవాలి?:
  1. ఈ రోజు మనం ఉన్న పరిస్థితికి కారణాలు గతంలో ఉంటాయి.
  2. గతాన్ని అర్థం చేసుకుంటే నేటి ప్రపంచం అర్థమవుతుంది.
  3. మంచి భవిష్యత్తుకు సిద్ధం కావడానికి సహాయపడుతుంది.
• ప్రదర్శనశాలలు (Museums): విగ్రహాలు, నాణేలు, ఆభరణాలు వంటి గతకాలపు వస్తువులను భద్రపరుస్తాయి. ఇవన్నీ మన చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడతాయి.
• పాఠంలోని ముఖ్య ప్రశ్నలు: చారిత్రక కాలాన్ని ఎలా కొలుస్తాం? వివిధ ఆధారాలు చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడానికి ఎలా సహాయపడతాయి? తొలి మానవులు ఎలా జీవించారు?

భూమి చరిత్రను చాలా మంది అధ్యయనం చేస్తారు. వారిలో కొందరు భూమి ఉపరితలం కింద దాగిన రహస్యాలను వెలికితీయడంలో శిక్షణ పొందినవారు. వీరు భూమి గతాన్ని, దానితో పాటు మన గతాన్ని కూడా తెలుసుకోవడానికి సహాయపడతారు.

• భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలు (Geologists): భూమి భౌతిక స్వరూపాలను అధ్యయనం చేస్తారు – మట్టి, రాళ్ళు, కొండలు, పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాలు, మహాసముద్రాలు మొదలైనవి.
• పురాజీవ శాస్త్రవేత్తలు (Palaeontologists): లక్షల సంవత్సరాల క్రితం నాటి మొక్కలు, జంతువులు, మనుషుల అవశేషాలను శిలాజాల (Fossils) రూపంలో అధ్యయనం చేస్తారు.
• శిలాజం (Fossil) అంటే: మట్టి లేదా రాతి పొరల్లో భద్రంగా మిగిలిపోయిన మొక్కలు/జంతువుల భాగాలు లేదా అడుగుజాడల ముద్రలు.
• మానవ శాస్త్రవేత్తలు (Anthropologists): అతి పురాతన కాలం నుండి నేటి వరకు మానవ సమాజాలను, సంస్కృతులను అధ్యయనం చేస్తారు.
• పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు (Archaeologists): మనుషులు, మొక్కలు, జంతువులు వదిలి వెళ్ళిన అవశేషాలను తవ్వి తీసి (excavation) గతాన్ని అధ్యయనం చేస్తారు. వారు కనుగొనే వస్తువులు:
• పనిముట్లు, కుండలు, పూసలు
• బొమ్మలు (figurines), ఆట బొమ్మలు
• జంతువులు, మనుషుల ఎముకలు, పళ్ళు
• కాలిన ధాన్యాలు, ఇళ్ళ భాగాలు, ఇటుకలు
• ఇతర సహాయకులు: శాసన శాస్త్రవేత్తలు (Epigraphists) – ప్రాచీన శాసనాలను (inscriptions) అధ్యయనం చేస్తారు.

ప్రతి సమాజానికి, సంస్కృతికి కాలాన్ని కొలిచే తనదైన పద్ధతి ఉంది. ఒక ముఖ్యమైన వ్యక్తి జననం లేదా ఒక రాజు పాలన ప్రారంభం వంటి పెద్ద సంఘటనలు తరచూ ఒక కొత్త శకం (Era) ప్రారంభానికి గుర్తుగా ఉంటాయి.

• శకం (Era): ఒక ప్రత్యేకమైన కాల వ్యవధి (a distinct period of time).
• గ్రెగోరియన్ క్యాలెండర్ (Gregorian Calendar): నేడు ప్రపంచమంతా సాధారణంగా వాడుతున్న క్యాలెండర్.
• 12 నెలలు, మొత్తం 365 రోజులు.
• ప్రతి నాలుగు సంవత్సరాలకు ఒకసారి లీపు సంవత్సరం (Leap Year).
• కానీ శతాబ్ది సంవత్సరాలు (1800, 1900, 2000 వంటివి) 400 చే భాగించబడితేనే లీపు సంవత్సరాలు. అందుకే ఈ మూడింటిలో 2000 మాత్రమే లీపు సంవత్సరం
• 1800, 1900 కావు.
• ఇతర క్యాలెండర్లు: గ్రెగోరియన్ క్యాలెండర్‌తో పాటు హిందూ, ముస్లిం, యూదు (Jewish), చైనీస్ క్యాలెండర్లు కూడా వాడుకలో ఉన్నాయి. పండుగలు, ఇతర సంఘటనల తేదీలను లెక్కించడానికి వీటిని వాడతారు.
• భారతీయ క్యాలెండర్లు: చాలా భారతీయ క్యాలెండర్లు సూర్యుడు, చంద్రుని స్థానాల ఆధారంగా సంవత్సరంలోని నెలలను నిర్ణయిస్తాయి.
• పంచాంగం (Panchanga): ప్రతి నెలలోని రోజులను, వాటికి సంబంధించిన ఖగోళ సమాచారాన్ని పట్టికలుగా ఇచ్చే పుస్తకం.
• సూర్య, చంద్ర గ్రహణాలను (eclipses) ఖచ్చితంగా ముందే చెబుతుంది.
• సూర్యోదయ, సూర్యాస్తమయ సమయాలు ఇస్తుంది.
• సంవత్సరపు వాతావరణ అంచనాలు, పండుగల తేదీలు, సమయాలు కూడా ఇస్తుంది.
• పంచాంగాలు నేటికీ భారతదేశంలో విస్తృతంగా వాడుకలో ఉన్నాయి.

గ్రెగోరియన్ క్యాలెండర్‌లో సంవత్సరాలు లెక్కించడానికి ఒక ప్రారంభ బిందువు ఉంది. పాశ్చాత్య దేశాల్లో యేసు క్రీస్తు జననానికి సంప్రదాయంగా తీసుకున్న సంవత్సరమే ఈ ప్రారంభ బిందువు.

• AD → CE:
  1. ప్రారంభ బిందువు తర్వాతి సంవత్సరాలను ముందుకు లెక్కిస్తారు.
  2. వీటిని ఇంతకుముందు 'AD' అని గుర్తించేవారు. AD అనేది ఒక లాటిన్ పదబంధం (Anno Domini) యొక్క సంక్షిప్త రూపం; యేసు జననం తర్వాతి సంవత్సరాలను సూచిస్తుంది.
  3. ఇప్పుడు దీన్ని ప్రపంచవ్యాప్తంగా 'CE' – కామన్ ఎరా (Common Era – సామాన్య శకం) అంటున్నారు.
  4. ఉదా: భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన 1947ని 1947 AD (లేదా AD 1947) లేదా 1947 CE అని రాయవచ్చు.
• BC → BCE:
  1. ప్రారంభ బిందువుకు ముందు సంవత్సరాలను వెనక్కి లెక్కిస్తారు.
  2. వీటిని ఇంతకుముందు 'BC' (Before Christ – క్రీస్తు పూర్వం) అనేవారు.
  3. ఇప్పుడు 'BCE' – బిఫోర్ కామన్ ఎరా (Before Common Era – సామాన్య శకానికి పూర్వం) అంటున్నారు.
• తెలుగులో: BC/BCE ని క్రీ.పూ. (క్రీస్తు పూర్వం) అని, AD/CE ని క్రీ.శ. (క్రీస్తు శకం) అని రాస్తారు.
• ఉదా: గౌతమ బుద్ధుని జనన సంవత్సరం సుమారు 560 BCE.
• ముఖ్యమైన తేడా: CE సంవత్సరాలు పెరిగే కొద్దీ కాలం ముందుకు వెళ్తుంది (100 CE తర్వాత 200 CE). BCE సంవత్సరాలు పెరిగే కొద్దీ కాలం వెనక్కి వెళ్తుంది (200 BCE కంటే 100 BCE తర్వాత వస్తుంది).
• కాలక్రమం ఉదాహరణ (పాత నుండి కొత్తకు): 1900 BCE → 323 BCE → 100 BCE → 100 CE → 323 CE → 1090 CE → 2024 CE.

BCE, CE సంవత్సరాల మధ్య ఎన్ని సంవత్సరాలు గడిచాయో లెక్కించడం సులభమే, కానీ ఒక చిన్న మెలిక (catch) ఉంది. గ్రెగోరియన్ క్యాలెండర్‌లో 'సున్నా సంవత్సరం' (year zero) లేదు.

• సున్నా సంవత్సరం లేదు: 1 BCE తర్వాత నేరుగా 1 CE వస్తుంది.
• చిన్న కాలరేఖ: 2 BCE, 1 BCE, 1 CE, 2 CE – ఇలా గీస్తే 2 BCE నుండి 2 CE వరకు కేవలం 3 సంవత్సరాలే గడిచాయని కనిపిస్తుంది.
• సూత్రం: BCE తేదీ నుండి CE తేదీ వరకు గడిచిన సంవత్సరాలు = BCE సంఖ్య + CE సంఖ్య – 1.
• 2 BCE నుండి 2 CE: 2 + 2 – 1 = 3 సంవత్సరాలు.
• బుద్ధుడు 560 BCE లో జన్మించాడు
• ఇప్పుడు 2024 CE అనుకుంటే: 560 + 2024 – 1 = 2,583 సంవత్సరాల క్రితం.
• చంద్రగుప్తుడు 320 CE లో జన్మించాడనుకుంటే, బుద్ధుని జననం తర్వాత 560 + 320 – 1 = 879 సంవత్సరాలకు.
• రెండూ CE అయితే: సాధారణ తీసివేత చాలు. ఉదా: ఝాన్సీ రాణి 1828 CE లో జన్మించారు – అంటే భారత స్వాతంత్ర్యానికి (1947) 1947 – 1828 = 119 సంవత్సరాల ముందు.
• కాలరేఖ (Timeline): ఒక కాలంలోని తేదీలు, సంఘటనల వరుసను చూపే సులభమైన సాధనం.
• పాఠంలోని కాలరేఖ మానవజాతి ఆరంభం (సుమారు 3,00,000 BCE) నుండి నేటి వరకు కొన్ని ముఖ్య సంఘటనలను చూపుతుంది – మంచు యుగం, ప్రపంచంలో తొలి శిలా చిత్రకళ, బుద్ధుని జననం (560 BCE), యేసు జననం, సహస్రాబ్ది సంవత్సరం 2000 CE, 2026 CE.
• కాలరేఖలోని చుక్కల భాగం వదిలేసిన కాలాన్ని సూచిస్తుంది
• లేకపోతే ఆ కాలరేఖ దాదాపు 3 మీటర్ల పొడవు ఉండాల్సి వచ్చేది!
• తేదీలు చూడకపోయినా సంఘటనల క్రమం తెలుస్తుంది – ఉదా: బుద్ధుని జననం యేసు జననానికి ముందు.

సంవత్సరంతో పాటు పొడవైన కాల వ్యవధులను అర్థం చేసుకోవడానికి మరికొన్ని పదాలు వాడతాం. చరిత్ర చదివేటప్పుడు ఇవి తరచూ వస్తాయి.

• దశాబ్దం (Decade): 10 సంవత్సరాల కాలం.
• శతాబ్దం (Century): 100 సంవత్సరాల కాలం.
• చరిత్రలో శతాబ్దాలను 1 CE నుండి ప్రతి 100 సంవత్సరాలకు లెక్కిస్తారు.
• మనం ఇప్పుడు 21వ శతాబ్దం CE లో ఉన్నాం – ఇది 2001 నుండి 2100 వరకు.
• 20వ శతాబ్దం CE = 1901 నుండి 2000 వరకు.
• BCE శతాబ్దాలు 1 BCE నుండి వెనక్కి లెక్కిస్తారు. ఉదా: 3వ శతాబ్దం BCE = 300 BCE నుండి 201 BCE వరకు.
• సహస్రాబ్ది (Millennium): 1,000 సంవత్సరాల కాలం. బహువచనం – millenniums లేదా millennia (రెండూ సరైనవే).
• 1 CE నుండి ప్రతి 1,000 సంవత్సరాలకు లెక్కిస్తారు.
• మనం ఇప్పుడు 3వ సహస్రాబ్ది CE లో ఉన్నాం – ఇది 2001 CE లో మొదలై 3000 CE వరకు ఉంటుంది.
• 1వ సహస్రాబ్ది BCE = 1 BCE నుండి 1000 BCE వరకు.
• శతాబ్దం కనుక్కునే చిట్కా: సంవత్సరం 00 తో ముగియకపోతే, చివరి రెండు అంకెలు తీసేసి మిగిలిన సంఖ్యకు 1 కలపాలి.
• 320 CE → 3 + 1 = 4వ శతాబ్దం CE (చంద్రగుప్తుడు).
• 1828 CE → 18 + 1 = 19వ శతాబ్దం CE (ఝాన్సీ రాణి).
• 1947 CE → 20వ శతాబ్దం CE.
• కృత్యాలు:
  1. 1900 CE నుండి ఇప్పటి వరకు కాలరేఖ గీసి తాతయ్యలు–నాన్నమ్మలు, తల్లిదండ్రులు, తోబుట్టువులు, మీ జనన సంవత్సరాలు గుర్తించడం
  2. 20వ శతాబ్దం ఆరంభ, ముగింపు సంవత్సరాలు గుర్తించడం.

ఒక కుటుంబ చరిత్ర తెలుసుకోవడానికి పాత ఫోటోలు, డైరీలు, గుర్తింపు కార్డులు, పెద్దవాళ్ళ జ్ఞాపకాలు ఉపయోగపడతాయి. ఇవన్నీ ఆధారాలు (Sources). చరిత్రకారులు కూడా ఇలాగే పని చేస్తారు.

• కుటుంబ వృక్షం (Family Tree) కృత్యం: తల్లి, తండ్రి వైపు కనీసం మూడు తరాల (తాతయ్యలు–అమ్మమ్మలు, ముత్తాతలు) పేర్లు, వృత్తులు, జన్మస్థలాలు, సమాచారం ఎక్కడ నుండి వచ్చిందో రాయడం.
• వస్తువులు కథలు చెబుతాయి: ఇంట్లోని పాత నాణేలు, పుస్తకాలు, బట్టలు, నగలు, పాత్రలు, పాత ఇళ్ళు – ప్రతిదీ ఒక కథ చెబుతుంది. ప్రతి వస్తువు ఒక జిగ్సా పజిల్ (jigsaw puzzle) ముక్క లాంటిది. కానీ చరిత్రలో కొన్ని ముక్కలు ఎప్పటికీ దొరకకపోవచ్చు!
• చరిత్రకారుడు (Historian): గతాన్ని అధ్యయనం చేసి, దాని గురించి రాసే వ్యక్తి.
• వీలైనన్ని ఎక్కువ ఆధారాల నుండి సమాచారం సేకరిస్తారు.
• ఆధారాలు ఒకదాన్నొకటి బలపరిస్తే (పజిల్ ముక్కలు సరిపోతే) సమస్య లేదు.
• ఆధారాలు పరస్పర విరుద్ధ సమాచారం ఇస్తే, ఏ ఆధారాన్ని ఎక్కువ నమ్మాలో నిర్ణయించాలి.
• ఇలా ఆధారాలను పరిశీలించి నిర్ధారణకు రావడం వల్ల చరిత్రకారులను డిటెక్టివ్‌లతో పోల్చవచ్చు.
• చరిత్ర ఆధారాలకు తోడ్పడేవారు: చరిత్రకారులు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు, శాసన శాస్త్రవేత్తలు (Epigraphists – ప్రాచీన శాసనాలు), మానవ శాస్త్రవేత్తలు (Anthropologists – మానవ సమాజాలు, సంస్కృతులు), సాహిత్య–భాషా నిపుణులు మొదలైనవారు.
• కొత్త శాస్త్రీయ ఆధారాలు (గత 50 సంవత్సరాలుగా): ప్రాచీన శీతోష్ణస్థితి అధ్యయనాలు, తవ్వకాల్లో దొరికిన పదార్థాల రసాయన అధ్యయనాలు, ప్రాచీన ప్రజల జన్యు (genetics) అధ్యయనాలు.
• ఇటీవలి చరిత్ర ఆధారాలు:
  1. గత రెండు–మూడు శతాబ్దాల చరిత్రకు వార్తాపత్రికలు
  2. గత కొన్ని దశాబ్దాలకు టీవీ, ఇంటర్నెట్ వంటి ఎలక్ట్రానిక్ మాధ్యమాలు.

ఆధునిక మానవులు (Modern humans) సుమారు 3,00,000 (మూడు లక్షల) సంవత్సరాలుగా భూమిపై తిరుగుతున్నారు. ఇది చాలా ఎక్కువ కాలంలా అనిపించినా, భూమి చరిత్రలో ఇది చాలా చిన్న భాగం మాత్రమే.

• గుంపులుగా జీవనం: తొలి మానవులు ప్రకృతి నుండి ఎన్నో సవాళ్ళు ఎదుర్కొన్నారు. ఒకరికొకరు సహాయం చేసుకోవడానికి చిన్న గుంపులుగా (bands) జీవించారు.
• వేటగాళ్ళు – ఆహార సేకరణదారులు (Hunter-gatherers): నిరంతరం ఆశ్రయం, ఆహారం కోసం వెతికేవారు. జంతువులను వేటాడటం, తినదగిన మొక్కలు, పండ్లు సేకరించడం ద్వారా బతికేవారు.
• నమ్మకాలు: ప్రకృతి శక్తుల గురించి వారికి కొన్ని నమ్మకాలు ఉండేవి. మరణం తర్వాత జీవితం (afterlife) ఉంటుందనే భావన కూడా బహుశా ఉండేది.
• నివాసం: తాత్కాలిక శిబిరాలు (temporary camps), శిలాశ్రయాలు (rock shelters), గుహల్లో నివసించారు.
• భాష: ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుకోవడానికి భాషలు వాడారు, కానీ ఆ భాషలు ఇప్పుడు అంతరించిపోయాయి. సైగలు, శబ్దాలు, బొమ్మల ద్వారా కూడా సమాచారం పంచుకునేవారు.
• నిప్పు & పనిముట్లు: నిప్పును ఉపయోగించారు. జీవితాన్ని సులభం చేసే మెరుగైన రాతి గొడ్డళ్ళు, బ్లేడ్లు, బాణపు మొనలు (arrowheads) వంటి పనిముట్లు తయారుచేశారు.
• శిలా చిత్రాలు (Rock Paintings):
  1. ప్రపంచమంతటా వందల గుహల్లో వీరి చిత్రాలు ఉన్నాయి. కొన్ని సాధారణ బొమ్మలు లేదా గుర్తులు
  2. మరికొన్ని జంతువులు, మనుషులతో కూడిన వివరమైన దృశ్యాలు. వీటి ద్వారా వారి జీవన విధానం తెలుస్తుంది.
• ఆభరణాలు & మార్పిడి: కాలక్రమేణా రాతి లేదా గవ్వల (shell) పూసలు, జంతువుల పళ్ళతో చేసిన లాకెట్లు (pendants) వంటి సాధారణ ఆభరణాలు చేశారు. కొన్నిసార్లు వీటిని ఇతర గుంపులతో మార్పిడి (exchange) చేసుకున్నారు.

దీర్ఘకాలంలో భూమి శీతోష్ణస్థితి ఎన్నో మార్పులకు లోనైంది. కొన్ని కాలాల్లో విపరీతమైన చలి ఉండి భూమిలో చాలా భాగం మంచుతో కప్పబడి ఉండేది. ఆ కాలాన్నే మంచు యుగం (Ice Age) అంటారు.

• మంచు యుగం (Ice Age): భూమిలో ఎక్కువ భాగం మంచుతో కప్పబడి, చాలా చల్లగా ఉన్న కాలం.
• మంచు కరగడం: తర్వాత శీతోష్ణస్థితి వేడెక్కినప్పుడు మంచు పాక్షికంగా కరిగింది. ఆ నీరు నదులను ఉప్పొంగించి చివరకు మహాసముద్రాల్లో కలిసింది.
• చివరి మంచు యుగం: లక్ష (1,00,000) సంవత్సరాలకు పైగా క్రితం నుండి సుమారు 12,000 సంవత్సరాల క్రితం వరకు కొనసాగింది.
• తర్వాతి మార్పులు: మంచు యుగం ముగిశాక మానవుల జీవన పరిస్థితులు మెరుగయ్యాయి.
• ప్రపంచంలోని చాలా ప్రాంతాల్లో మనుషులు ఒకే చోట స్థిరపడటం (settling down) మొదలుపెట్టారు.
• తృణధాన్యాలు, ధాన్యాలు పండించడం (cultivation) ప్రారంభించారు.
• పశువులు, మేకలు వంటి జంతువులను మచ్చిక (domestication) చేశారు.
• జనాభా పెరుగుదల: ఎక్కువ ఆహారం దొరకడంతో సమూహాలు పరిమాణంలో, సంఖ్యలో పెరిగాయి.
• నదుల దగ్గర స్థిరనివాసం – రెండు కారణాలు:
  1. నీరు సులభంగా లభించడం.
  2. నదుల దగ్గర నేల ఎక్కువ సారవంతంగా (fertile) ఉండటం – పంటలు పండించడం సులభం.
• పాత్రల గురించి ఆలోచన:
  1. పాఠంలోని చిత్రాల్లో పురుషులు, స్త్రీలకు కొన్ని పనులు చూపించారు. కానీ అవి ఎల్లప్పుడూ నిజం కాకపోవచ్చు. ఉదా: శిలాశ్రయంలో స్త్రీలు రంగులు తయారు చేసి ఉండవచ్చు లేదా చిత్రాలు గీసి ఉండవచ్చు
  2. పురుషులు వంట చేసి ఉండవచ్చు, పిల్లలను చూసుకుని ఉండవచ్చు. మన దగ్గర సమాచారం పరిమితం అని గుర్తుంచుకోవాలి.

సమూహాలు పెరిగే కొద్దీ వాటి సామాజిక సంక్లిష్టత (social complexity) కూడా పెరిగింది. నాయకులు, ఉమ్మడి పని, గ్రామాలు, పట్టణాలు, కొత్త సాంకేతికతలు – ఇవన్నీ క్రమంగా వచ్చాయి.

• నాయకులు: నాయకులు లేదా పెద్దలు (chiefs/elders) ప్రజల బాగోగులకు బాధ్యత వహించారు.
• సంక్షేమం కోసం ఉమ్మడి పని: అందరూ కలిసి సమాజ సంక్షేమం (welfare – ఆరోగ్యం, సంపద, శ్రేయస్సు) కోసం పనిచేశారు.
• వ్యక్తిగత యాజమాన్యం లేదు: ఆ కాలంలో 'ఇది నా సొంతం' అనే భావన లేదు. భూములను అందరూ కలిసి విత్తి, కలిసి కోత కోశారు.
• స్థిరనివాసాలు → గ్రామాలు → పట్టణాలు:
  1. చిన్న స్థిరనివాసాలు (settlements – చిన్న జనావాసం లేదా చిన్న గ్రామం) క్రమంగా పెద్ద గ్రామాలుగా పెరిగాయి.
  2. గ్రామాలు వస్తువులను మార్పిడి చేసుకున్నాయి – ఎక్కువగా ఆహారం, బట్టలు, పనిముట్లు.
  3. నెమ్మదిగా గ్రామాల మధ్య సమాచార, మార్పిడి నెట్‌వర్క్‌లు ఏర్పడ్డాయి. వాటిలో కొన్ని చిన్న పట్టణాలుగా ఎదిగాయి.
• కొత్త సాంకేతికతలు:
  1. కుండల తయారీ (Pottery): కుండలు, ఇతర మట్టి వస్తువుల కోసం.
  2. లోహాల వాడకం: మొదట రాగి (copper), తర్వాత ఇనుము (iron). వీటితో మన్నికైన పనిముట్లు, రోజువారీ వస్తువులు, ఆభరణాలు చేశారు.
• నాగరికత వైపు: ఈ దశే 'నాగరికత' (Civilisation) ఆవిర్భావానికి దారి తీసింది. దీన్ని రెండో సెమిస్టర్‌లో 'భారతీయ నాగరికత ఆరంభం' పాఠంలో చదువుతాం.
• మనుగడ సవాళ్ళు: మానవాళి ఈ తొలి ప్రగతిలో ఎన్నో సవాళ్ళు ఎదుర్కొంది. కొన్ని క్లిష్ట సమయాల్లో, అంతకుముందు కొన్ని పూర్వ జాతులు (earlier species) అంతరించినట్లే, మానవాళి కూడా దాదాపు అంతరించిపోయే ప్రమాదం ఎదుర్కొంది. ఆ తొలి మానవుల ధైర్యం, పట్టుదల వల్లే నేడు మనం ఉన్నాం.