జల వనరులు (Water Resources)

భూమి ఉపరితలంలో నాలుగింట మూడు వంతులు నీటితో కప్పబడి ఉంది. అయినా ఇందులో వినియోగానికి పనికివచ్చే మంచినీరు చాలా తక్కువ భాగం మాత్రమే. ఈ మంచినీరు జలచక్రం (Hydrological cycle) ద్వారా నిరంతరం కొత్తగా చేరుతూ ఉంటుంది.

• మంచినీటి ప్రధాన మూలాలు: ఉపరితల ప్రవాహం (Surface run-off), భూగర్భ జలం (Ground water). వీటికి మూలం అవపాతం (Precipitation) అంటే వర్షం, మంచు.
• పునరుత్పాదక వనరు ఎందుకు?: నీరంతా జలచక్రంలో తిరుగుతూ ఉంటుంది కాబట్టి అది ఎప్పటికప్పుడు తిరిగి భర్తీ అవుతుంది.
• వైరుధ్యం (Paradox): ప్రపంచంలో నాలుగింట మూడు వంతులు నీరు, నీరు పునరుత్పాదకం – అయినా అనేక దేశాలు, ప్రాంతాలు నీటి కొరతతో బాధపడుతున్నాయి. 2025 నాటికి సుమారు 200 కోట్ల (రెండు బిలియన్ల) మంది పూర్తి నీటి కొరత (Absolute water scarcity) పరిస్థితుల్లో జీవిస్తారని అంచనా వేశారు.
• లభ్యతలో తేడా: నీటి లభ్యత ప్రదేశాన్ని, కాలాన్ని బట్టి మారుతుంది. కారణం – సీజన్ల వారీగా, సంవత్సరాల వారీగా వర్షపాతంలో తేడాలు.
• సాధారణ భావన:
  1. నీటి కొరత అనగానే తక్కువ వర్షం ఉండే లేదా కరువు పీడిత ప్రాంతాలు గుర్తుకు వస్తాయి
  2. రాజస్థాన్ ఎడారుల్లో మహిళలు అనేక మట్కాలు (మట్టి కుండలు) మోస్తూ దూరం నడిచి నీరు తెచ్చే దృశ్యం ఇలాంటిదే.
• అసలు కారణం: చాలా సందర్భాల్లో నీటి కొరతకు కారణం అతి వినియోగం (Over-exploitation), మితిమీరిన వాడకం, వివిధ సామాజిక వర్గాల మధ్య నీటి అసమాన లభ్యత.
• పటం 3.1 (నీటి కొరత):
  1. "నీరు అంతటా ఉన్నా తాగడానికి ఒక్క చుక్క లేదు" అనే స్థితికి ఉదాహరణలు – కోల్‌కతాలో రాత్రంతా కురిసిన రికార్డు స్థాయి 180 మి.మీ. వర్షానికి నగరం స్తంభించి తాగునీరు దొరకని స్థితి
  2. కశ్మీర్ భూకంప బాధితులు మంచులో నీరు మోసుకెళ్లడం.

పుష్కలంగా నీటి వనరులు ఉన్న ప్రాంతాల్లో కూడా నీటి కొరత రావచ్చు. చాలా నగరాలు దీనికి ఉదాహరణ. ఈ కొరత జనాభా పెరుగుదల, పెరిగే డిమాండ్, నీటిపై అసమాన హక్కుల ఫలితం.

• నీటి కొరత ఎక్కడ రావచ్చు?: మంచినీరు వర్షం, ఉపరితల ప్రవాహం, భూగర్భ జలం నుంచి లభిస్తుంది. ఈ మూడింటినీ అతిగా వాడితే కొరత వస్తుంది.
• జనాభా ప్రభావం: ఎక్కువ జనాభాకు ఇంటి అవసరాలకే కాకుండా ఎక్కువ ఆహారం పండించడానికీ ఎక్కువ నీరు కావాలి.
• సాగునీటి విస్తరణ: ఆహారధాన్యాల ఉత్పత్తి పెంచడానికి వేసవి/పొడి కాలపు వ్యవసాయం కోసం నీటిపారుదల ప్రాంతాలను విస్తరిస్తూ నీటి వనరులను అతిగా వాడుతున్నారు.
• అతిపెద్ద వినియోగదారు: సాగునీటి వ్యవసాయం (Irrigated agriculture) నీటిని ఎక్కువగా వినియోగించే రంగం.
• పరిష్కార దిశ: వ్యవసాయంలో కరువును తట్టుకునే పంటలు (Drought-resistant crops), పొడి వ్యవసాయ పద్ధతులు (Dry farming techniques) ద్వారా విప్లవాత్మక మార్పు తేవాల్సిన అవసరం ఉంది.
• సొంత బావులు, బోరుబావులు:
  1. చాలామంది రైతులు పొలాల్లో సొంత బావులు, గొట్టపు బావులు (Tube-wells) తవ్వుకుని నీటిపారుదల చేస్తున్నారు. ఫలితంగా భూగర్భ జలమట్టం పడిపోతుంది
  2. ఇది నీటి లభ్యతనూ ప్రజల ఆహార భద్రతనూ దెబ్బతీస్తుంది.
• రెండు రకాల కొరత: నీటి పరిమాణం తక్కువ కావడం (Quantitative), లేదా నీరు ఉన్నా నాణ్యత లేకపోవడం (Qualitative).

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారతదేశంలో తీవ్రమైన పారిశ్రామికీకరణ, పట్టణీకరణ జరిగాయి. ఇవి అనేక అవకాశాలు ఇచ్చాయి, కానీ అందుబాటులో ఉన్న మంచినీటి వనరులపై పెద్ద ఒత్తిడి కూడా పెట్టాయి.

• పరిశ్రమలు: ఈ రోజు పెద్ద పారిశ్రామిక సంస్థలు, బహుళజాతి సంస్థలు (Multinational Corporations – MNCs) యూనిట్లు సర్వసాధారణమయ్యాయి. పరిశ్రమల సంఖ్య పెరగడంతో మంచినీటి వనరులపై ఒత్తిడి పెరిగింది.
• పరిశ్రమల అవసరాలు:
  1. పరిశ్రమలు ఎక్కువ నీటిని వాడతాయి
  2. వాటిని నడపడానికి విద్యుత్తు కూడా కావాలి. ఈ శక్తిలో ఎక్కువ భాగం జలవిద్యుత్తు (Hydroelectric power) నుంచి వస్తుంది.
• పట్టణాలు: వేగంగా పెరుగుతున్న పట్టణాలు, వాటిలో దట్టమైన జనాభా, పట్టణ జీవనశైలి నీటి, శక్తి అవసరాలను పెంచి సమస్యను తీవ్రం చేశాయి.
• హౌసింగ్ సొసైటీలు: నగరాల్లోని కాలనీలు, గృహ సముదాయాలు తమ అవసరాల కోసం సొంత భూగర్భ జలం తోడే పరికరాలను పెట్టుకుంటున్నాయి. దీనివల్ల సున్నితమైన నీటి వనరులు అతిగా వినియోగమై అనేక నగరాల్లో క్షీణించాయి.
• నాణ్యత సమస్య (Quality aspect): ప్రజల అవసరాలకు సరిపడా నీరు ఉన్నా, అది నాణ్యత లేకపోతే కొరత ఉన్నట్లే. నీరు కలుషితమవడానికి కారణాలు:
• గృహ, పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు.
• రసాయనాలు.
• వ్యవసాయంలో వాడే పురుగుమందులు, ఎరువులు.

ఇవి నీటిని మానవ వినియోగానికి ప్రమాదకరంగా చేస్తాయి.

• కార్యకలాపం: పరిశ్రమలు జల వనరులను ఎలా కలుషితం చేస్తున్నాయో సమాచారం సేకరించడం పాఠంలో సూచించిన పని.

నీటి సరఫరా, నాణ్యత, భూగర్భ జల నిర్వహణ కోసం భారత ప్రభుత్వం రెండు ముఖ్య పథకాలు అమలు చేస్తోంది. పాఠంలో ఇవి సంఖ్యలతో సహా ఇవ్వబడ్డాయి కాబట్టి పరీక్షల్లో అడగడానికి అనువైనవి.

• జల్ జీవన్ మిషన్ (Jal Jeevan Mission – JJM):
  1. గ్రామీణ ప్రజల జీవన నాణ్యతను, జీవన సౌలభ్యాన్ని (Ease of living) పెంచడానికి ప్రభుత్వం అత్యధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన పథకం.
  2. లక్ష్యం: ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికి దీర్ఘకాలం పాటు క్రమం తప్పకుండా రోజుకు తలసరి 55 లీటర్ల చొప్పున, పైపుల ద్వారా తాగునీటి సరఫరా హామీ ఇవ్వడం.
  3. నల్లా కనెక్షన్లు పనిచేసే స్థితిలో ఉండేలా చూడటం కూడా లక్ష్యంలో భాగం.
  4. ఆధారం: ఆర్థిక సర్వే 2020–21.
  5. [పుస్తకం వెలుపల: మిషన్‌ను 2019లో ప్రారంభించారు; జల్ శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తోంది.]
• అటల్ భూజల్ యోజన (Atal Bhujal Yojana / Atal Jal):
  1. నీటి ఒత్తిడి ఉన్న 8,220 గ్రామ పంచాయతీల్లో అమలు; అవి 229 పరిపాలనా బ్లాకులు/తాలూకాల్లో, 80 జిల్లాల్లో ఉన్నాయి.
  2. ఏడు రాష్ట్రాలు: గుజరాత్, హరియాణా, కర్ణాటక, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, రాజస్థాన్, ఉత్తర్ ప్రదేశ్. (ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ ఈ జాబితాలో లేవు.)
  3. ఈ రాష్ట్రాల్లో దేశంలోని నీటి ఒత్తిడి (అతి వినియోగ, క్లిష్ట, పాక్షిక క్లిష్ట) బ్లాకులలో సుమారు 37 శాతం ఉన్నాయి.
  4. ప్రధాన అంశం: సమాజంలో ప్రవర్తనా మార్పు – వినియోగించే ధోరణి నుంచి సంరక్షణ, స్మార్ట్ నీటి నిర్వహణ వైపు మళ్లించడం.
  5. ఆధారం: జల్ శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ వార్షిక నివేదిక 2022–23.

నీటి వనరులను సంరక్షించి, సక్రమంగా నిర్వహించడం ఈనాటి అవసరం అని పాఠం స్పష్టం చేస్తుంది. నీటి కొరత ఏ పరిస్థితుల్లో వస్తుందో అర్థం చేసుకోవడం కూడా ముఖ్యం.

• సంరక్షణ ఎందుకు?:
  1. ఆరోగ్య ప్రమాదాల నుంచి రక్షణ.
  2. ఆహార భద్రత కొనసాగించడం.
  3. జీవనోపాధులు, ఉత్పాదక కార్యకలాపాలు కొనసాగడం.
  4. సహజ పర్యావరణ వ్యవస్థల క్షీణతను నివారించడం.
• హెచ్చరిక:
  1. నీటి వనరులను అతిగా వాడటం, తప్పుగా నిర్వహించడం వల్ల వనరు క్షీణించి పర్యావరణ సంక్షోభం వస్తుంది
  2. అది మన జీవితాలపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతుంది.
• కార్యకలాపం: రోజువారీ అనుభవాల నుంచి నీటిని ఎలా ఆదా చేయవచ్చో చిన్న ప్రతిపాదన రాయడం.
• అధ్యాయ వ్యాయామంలోని వర్గీకరణ (నీటి కొరత ఉందా?):
  1. అధిక వార్షిక వర్షపాతం ఉన్న ప్రాంతం – నీటి కొరత లేదు.
  2. అధిక వర్షపాతం ఉన్నా జనాభా ఎక్కువ – నీటి కొరత ఉంటుంది (డిమాండ్ ఎక్కువ).
  3. అధిక వర్షపాతం ఉన్నా నీరు చాలా కలుషితం – నీటి కొరత ఉంటుంది (నాణ్యత లేదు).
  4. తక్కువ వర్షపాతం, తక్కువ జనాభా – నీటి కొరత ఉండకపోవచ్చు.
• అధ్యాయ వ్యాయామంలోని తప్పు వాక్యాల సవరణ:
  1. పట్టణ కేంద్రాలు, దట్టమైన జనాభా, పట్టణ జీవనశైలి నీటిని సక్రమంగా వాడటానికి తోడ్పడలేదు; నీటి, శక్తి అవసరాలను పెంచి సమస్యను తీవ్రం చేశాయి.
  2. నదుల నియంత్రణ, ఆనకట్టలు వాటి సహజ ప్రవాహాన్ని, అవక్షేప ప్రవాహాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.
  3. రాజస్థాన్‌లో ఇందిరా గాంధీ కాలువ వల్ల నీరు ఎక్కువగా లభించడంతో పైకప్పు వాన నీటి సేకరణ ఆచరణ తగ్గిపోతోంది, పెరగడం లేదు.

నీటిని సంరక్షించడం, నిర్వహించడం కొత్త ఆలోచన కాదు. పురావస్తు, చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం భారతదేశంలో ప్రాచీన కాలం నుంచే రాతి శిథిలాలతో ఆనకట్టలు, జలాశయాలు లేదా సరస్సులు, గట్లు (Embankments), సాగునీటి కాలువలు వంటి అధునాతన జల నిర్మాణాలు కట్టారు.

ఆధునిక భారతంలో కూడా ఈ సంప్రదాయం కొనసాగుతూ ఎక్కువ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల్లో ఆనకట్టలు కట్టారు.

• శృంగవేరపుర (Sringaverapura):
  1. క్రీ.పూ. మొదటి శతాబ్దంలో అలహాబాద్ (ప్రయాగరాజ్) సమీపంలో ఉంది
  2. గంగానది వరద నీటిని మళ్లించే అధునాతన నీటి సేకరణ వ్యవస్థ ఉండేది.
• చంద్రగుప్త మౌర్యుడి కాలం: ఆనకట్టలు, సరస్సులు, సాగునీటి వ్యవస్థలను విస్తృతంగా నిర్మించారు.
• అధునాతన నీటిపారుదల పనుల ఆధారాలు లభించిన చోట్లు:
  1. కళింగ (ఒడిశా).
  2. నాగార్జునకొండ (ఆంధ్రప్రదేశ్).
  3. బెన్నూరు (కర్ణాటక).
  4. కొల్హాపూర్ (మహారాష్ట్ర) మొదలైనవి.
• 11వ శతాబ్దం: భోపాల్ సరస్సు – ఆ కాలంలో అతిపెద్ద కృత్రిమ సరస్సులలో ఒకటి. [పుస్తకం వెలుపల: దీన్ని పరమార రాజు భోజుడు నిర్మించాడని చరిత్రకారులు చెబుతారు.]
• 14వ శతాబ్దం:
  1. ఢిల్లీలోని హౌజ్ ఖాస్ చెరువు
  2. సిరి కోట ప్రాంతానికి నీరు అందించడానికి కట్టారు. పుస్తకం ఈ నిర్మాణాన్ని ఇల్తుట్మిష్‌కు ఆపాదించింది. [ప్రస్తుత చరిత్ర ప్రకారం హౌజ్ ఖాస్ (హౌజ్-ఇ-అలాయి) చెరువును అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ నిర్మించాడని ఎక్కువమంది చరిత్రకారులు భావిస్తారు.]

• కార్యకలాపం: ఏదైనా ఒక సంప్రదాయ ఆనకట్ట లేదా నీటిపారుదల పద్ధతి గురించి తెలుసుకోవడం.

ఆనకట్ట (Dam) అంటే ప్రవహించే నీటికి అడ్డంగా కట్టిన అడ్డుకట్ట. ఇది నీటి ప్రవాహాన్ని ఆపుతుంది, మళ్లిస్తుంది లేదా నెమ్మదింపజేస్తుంది. తరచుగా దానివల్ల జలాశయం, సరస్సు లేదా నిల్వ ప్రాంతం ఏర్పడుతుంది.

• పదం అర్థం: పుస్తకం ప్రకారం "డ్యాం" అనే పదం నిర్మాణం కంటే నిల్వ అయిన జలాశయాన్ని సూచిస్తుంది.
• స్పిల్‌వే (Spillway) / వీర్ (Weir): చాలా డ్యాములలో నీరు అప్పుడప్పుడు లేదా నిరంతరం పైనుంచి లేదా లోపలి నుంచి ప్రవహించేలా ఒక భాగం ఉంటుంది.
• వర్గీకరణ: నిర్మాణం, ఉద్దేశం, ఎత్తు ఆధారంగా.
• నిర్మాణం, వాడిన పదార్థాల ఆధారంగా: కలప డ్యాములు (Timber), మట్టి కట్ట డ్యాములు (Embankment), రాతి కట్టడ డ్యాములు (Masonry) – వీటిలో ఉప రకాలు ఉన్నాయి.
• ఎత్తు ఆధారంగా:
  1. పెద్ద డ్యాములు, ప్రధాన డ్యాములు (Large and major dams)
  2. లేదా తక్కువ ఎత్తు, మధ్యస్థ ఎత్తు, ఎత్తైన డ్యాములు.
• సంప్రదాయ ఉద్దేశం: నదులను, వాన నీటిని నిల్వ చేసి తర్వాత వ్యవసాయ పొలాలకు సాగునీరు ఇవ్వడం.
• నేటి ఉపయోగాలు: సాగునీరు, విద్యుదుత్పత్తి, గృహ–పారిశ్రామిక నీటి సరఫరా, వరద నియంత్రణ, వినోదం, లోతట్టు జలరవాణా (Inland navigation), చేపల పెంపకం. అందుకే వీటిని బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టులు (Multi-purpose projects) అంటారు.
• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత బహుళార్థ ప్రాజెక్టులు: సమగ్ర జల వనరుల నిర్వహణ (Integrated Water Resources Management) దృక్పథంతో ప్రారంభించారు. వలస పాలన వెనుకబాటును అధిగమించి దేశాన్ని అభివృద్ధి, ప్రగతి వైపు నడిపించే వాహనంగా భావించారు.
• జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ: ఆనకట్టలను "ఆధునిక భారతదేశ దేవాలయాలు (Temples of modern India)" అని గర్వంగా ప్రకటించారు. కారణం – ఇవి వ్యవసాయం, గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ అభివృద్ధిని వేగవంతమైన పారిశ్రామికీకరణ, పట్టణ ఆర్థిక వ్యవస్థ వృద్ధితో అనుసంధానిస్తాయి.

బహుళార్థ ప్రాజెక్టులలో నిల్వ చేసిన నీటి వివిధ ఉపయోగాలు ఒకదానితో ఒకటి సమన్వయం అవుతాయి. పాఠంలో రెండు ప్రధాన ఉదాహరణలు, ఒక నదికి సంబంధించిన జానపద గీతం ఇచ్చారు.

• భాక్రా–నంగల్ ప్రాజెక్టు:
  1. సట్లెజ్–బియాస్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉంది.
  2. ఇక్కడి నీటిని జలవిద్యుత్తు ఉత్పత్తికి, సాగునీటికి – రెండింటికీ వాడుతున్నారు.
  3. [పుస్తకం వెలుపల: భాక్రా ఆనకట్ట హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో సట్లెజ్ నదిపై ఉంది; దాని జలాశయం గోవింద్ సాగర్.]
• హీరాకుడ్ ప్రాజెక్టు:
  1. మహానది పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉంది (ఒడిశా).
  2. ఇక్కడ నీటి సంరక్షణను వరద నియంత్రణతో అనుసంధానించారు. పటం 3.2 హీరాకుడ్ డ్యాంను చూపుతుంది.
• దామోదర్ నది – "దుఃఖాల నది" (River of sorrow):
  1. వరదల వల్ల ప్రజలు పడే కష్టాలను వివరించే జానపద "భాదు" (Bhadu) పాట దామోదర్ లోయ ప్రాంతంలో ప్రసిద్ధి.
  2. పాట సారాంశం: ఆషాఢ మాసంలో పంటలు విత్తారు, భాద్రపద మాసంలో భాదును తీసుకొస్తాం; వరదలతో దామోదర్ ఉప్పొంగి పడవలు నడవడం లేదు; వరదలను కొంచెం తగ్గించమని వేడుకోలు; ఒక ఏడాది తర్వాత భాదు వస్తుంది, నీ ఉపరితలం మీద పడవలు తిరగనీ.
  3. [పుస్తకం వెలుపల: దామోదర్ నది వరదల నియంత్రణకు దామోదర్ వ్యాలీ కార్పొరేషన్ 1948లో ఏర్పడింది.]
• పటం (భారతదేశం:
  1. ప్రధాన నదులు, ఆనకట్టలు): పాఠంలోని పటం ఆనకట్టల స్థానాలను చూపుతుంది
  2. ఇక్కడి చిత్రం పథకాత్మకం, ఖచ్చిత స్థానాలు కాదు.

సర్దార్ సరోవర్ ఆనకట్ట గుజరాత్‌లో నర్మదా నదిపై నిర్మించబడింది. ఇది భారతదేశంలోని అతిపెద్ద నీటి వనరుల ప్రాజెక్టులలో ఒకటి. కరువు పీడిత, ఎడారి ప్రాంతాల నీటి అవసరాలు తీర్చడం దీని లక్ష్యం.

• భాగస్వామ్య రాష్ట్రాలు (4): మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్, రాజస్థాన్.
• గుజరాత్‌లో సాగునీరు:
  1. 18.45 లక్షల హెక్టార్ల భూమికి
  2. 15 జిల్లాల్లోని 3,112 గ్రామాలు.
• రాజస్థాన్‌లో: వ్యూహాత్మక ఎడారి జిల్లాలైన బార్మర్, జాలోర్‌లో 2,46,000 హెక్టార్లకు.
• మహారాష్ట్రలో: గిరిజన కొండ ప్రాంతంలో 37,500 హెక్టార్లకు – ఎత్తిపోతల (Lift) ద్వారా.
• కరువు ప్రాంతాలు:
  1. గుజరాత్‌లో కమాండ్ ప్రాంతంలో సుమారు 75 శాతం కరువు పీడితం
  2. రాజస్థాన్‌లో మొత్తం కమాండ్ ప్రాంతం కరువు పీడితం.
• ఆశయం: నీటి సరఫరా హామీతో ఈ ప్రాంతం త్వరలో కరువు రహితం (Drought proof) అవుతుందని పుస్తకం పేర్కొంది.

• విమర్శ: పెద్ద ఆనకట్టలపై వచ్చిన వ్యతిరేకతకు సర్దార్ సరోవర్ ప్రముఖ ఉదాహరణ. [పుస్తకం వెలుపల: నిర్వాసితుల పునరావాసం కోసం "నర్మదా బచావో ఆందోళన్" (మేధా పాట్కర్ నాయకత్వంలో) ఉద్యమించింది.]

ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టులు, పెద్ద ఆనకట్టలు అనేక కారణాల వల్ల తీవ్ర పరిశీలనకు, వ్యతిరేకతకు గురవుతున్నాయి.

• సహజ ప్రవాహానికి భంగం:
  1. నదులను నియంత్రించడం, ఆనకట్టలు కట్టడం వల్ల సహజ ప్రవాహం దెబ్బతిని అవక్షేప (Sediment) ప్రవాహం తగ్గుతుంది
  2. జలాశయం అడుగున అధిక అవక్షేపం పేరుకుంటుంది.
• నది అడుగు భాగం: రాళ్లమయమైన ప్రవాహ గర్భం (Rockier stream beds), జలచరాల ఆవాసాలు క్షీణించడం.
• నదుల విభజన:
  1. ఆనకట్టలు నదులను ముక్కలు చేస్తాయి (Fragmentation)
  2. ముఖ్యంగా గుడ్లు పెట్టడానికి వలస వెళ్లే జలచరాలకు ఇబ్బంది.
• ముంపు:
  1. వరద మైదానాల్లో ఏర్పడే జలాశయాలు అక్కడి వృక్షసంపదను, నేలను ముంచివేస్తాయి
  2. కాలక్రమంలో అవి కుళ్లిపోతాయి.
• వరదలు: వరదలను నియంత్రించాల్సిన డ్యాములే జలాశయంలో అవక్షేపం పేరుకోవడం వల్ల వరదలకు కారణమయ్యాయి. అధిక వర్షాల సమయంలో పెద్ద డ్యాములు వరద నియంత్రణలో చాలావరకు విఫలమయ్యాయి.
• నేల: వరదలు జీవ, ఆస్తి నష్టంతోపాటు విస్తృత నేల కోతకు కారణమయ్యాయి. అవక్షేపం వల్ల వరద మైదానాలకు సహజ ఎరువైన సారవంతమైన ఒండ్రు (Silt) అందక భూమి క్షీణత పెరిగింది.
• ఇతర ప్రభావాలు: బహుళార్థ ప్రాజెక్టులు భూకంపాలను ప్రేరేపించాయని, నీటి ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులు, చీడపీడలు, అతి నీటి వినియోగ కాలుష్యం కలిగించాయని గమనించారు.
• అధ్యాయ వ్యాయామం: బహుళార్థ ప్రాజెక్టులకు అనుకూల వాదాలు – కొరత ఉన్న ప్రాంతాలకు నీరు, వరద నియంత్రణ, ఇళ్లకు పరిశ్రమలకు విద్యుత్తు. అనుకూల వాదం కానిది – పెద్ద ఎత్తున నిర్వాసితత్వం, జీవనోపాధి నష్టం.
• కార్యకలాపాలు:
  1. ఇటీవల భారీ వర్షాల వల్ల దేశంలో వరదలు సంభవించిన ప్రాంతాల సమాచారం సేకరించడం
  2. వరద పీడిత ప్రాంతాల జాబితా.

నీటిపారుదల వల్ల అనేక ప్రాంతాల్లో పంటల తీరు మారింది. దీనికి పర్యావరణ పరిణామాలు ఉన్నాయి. వీటిని ఎదుర్కోవడానికి ప్రభుత్వం ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయి యోజనను ప్రారంభించింది.

• పంటల తీరులో మార్పు: రైతులు అధిక నీరు అవసరమయ్యే, వాణిజ్య పంటల (Commercial crops) వైపు మళ్లారు.
• పర్యావరణ ప్రభావం: నేల లవణీకరణ (Salinisation of soil) వంటి తీవ్ర పర్యావరణ పరిణామాలు వచ్చాయి.
• ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయి యోజన (PMKSY):
  1. దేశంలోని అన్ని వ్యవసాయ క్షేత్రాలకు రక్షిత సాగునీటి (Protective irrigation) అందుబాటు కల్పించడం; ఇది గ్రామీణ శ్రేయస్సుకు తోడ్పడుతుంది.
  2. ముఖ్య లక్ష్యాలు: పొలం స్థాయిలో నీటి భౌతిక అందుబాటు పెంచడం; హామీ సాగునీటి కింద సాగు విస్తీర్ణం పెంచడం ("హర్ ఖేత్ కో పానీ" – ప్రతి పొలానికీ నీరు).
  3. పొలంలో నీటి వినియోగ సామర్థ్యం పెంచి వృథా తగ్గించడం; ఎక్కువ కాలం, ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో నీరు లభ్యమయ్యేలా చేయడం.
  4. సాగునీటి, ఇతర నీటి ఆదా సాంకేతికతలు ("పర్ డ్రాప్ మోర్ క్రాప్" – ప్రతి చుక్కకూ ఎక్కువ పంట).
  5. నిలకడైన నీటి సంరక్షణ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టడం.
  6. [పుస్తకం వెలుపల: PMKSY 2015లో ప్రారంభమైంది.]
• కృష్ణా–గోదావరి వివాదం: కోయినా వద్ద బహుళార్థ ప్రాజెక్టు కోసం మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఎక్కువ నీటిని మళ్లించడంపై కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వాలు అభ్యంతరం తెలిపాయి. ఇది కింది రాష్ట్రాల్లో ప్రవాహాన్ని తగ్గించి వ్యవసాయం, పరిశ్రమలపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపుతుందని వారి వాదన. [2014లో ఆంధ్రప్రదేశ్ నుంచి తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత కృష్ణా జలాల వివాదంలో తెలంగాణ కూడా ఒక పక్షం.]
• కార్యకలాపం: రాష్ట్రాల మధ్య నీటి వివాదాల జాబితా తయారు చేయడం.

బహుళార్థ ప్రాజెక్టులకు ఉన్న లోపాలు, పెరుగుతున్న వ్యతిరేకత వల్ల వాన నీటి సేకరణ (Rainwater harvesting) సామాజికంగా, పర్యావరణపరంగా ఆచరణీయ ప్రత్యామ్నాయమని చాలామంది భావించారు. ప్రాచీన భారతదేశంలో అధునాతన జల నిర్మాణాలతోపాటు నీటి సేకరణకు అద్భుతమైన సంప్రదాయం ఉండేది.

• స్థానిక జ్ఞానం: ప్రజలకు వర్షపాత తీరులు, నేల రకాలపై లోతైన అవగాహన ఉండేది. స్థానిక పర్యావరణ పరిస్థితులు, నీటి అవసరాలకు తగ్గట్టు వాన నీరు, భూగర్భ జలం, నది నీరు, వరద నీటిని సేకరించే విభిన్న పద్ధతులు రూపొందించారు.
• కొండ, పర్వత ప్రాంతాలు: పశ్చిమ హిమాలయాల్లో "గుల్స్" లేదా "కుల్స్" (Guls/Kuls) అనే మళ్లింపు కాలువలు నిర్మించి వ్యవసాయానికి నీరు ఇచ్చారు.
• పైకప్పు వాన నీటి సేకరణ: రాజస్థాన్‌లో తాగునీటి నిల్వకు సాధారణంగా పాటించే పద్ధతి.
• బెంగాల్ వరద మైదానాలు: పొలాలకు నీరు అందించడానికి ముంపు కాలువలు (Inundation channels) నిర్మించారు.
• శుష్క, పాక్షిక శుష్క ప్రాంతాలు: వ్యవసాయ పొలాలనే వాన నీరు నిలిచే నిల్వ నిర్మాణాలుగా మార్చి నేల తడిగా ఉండేలా చేశారు.
• జైసల్మేర్‌లో "ఖదీన్లు" (Khadins).
• రాజస్థాన్‌లోని ఇతర ప్రాంతాల్లో "జోహాడ్‌లు" (Johads).
• పటం 3.5 (సంప్రదాయ పద్ధతి):
  1. ఒక కుల్ (Kul) గ్రామ వృత్తాకార చెరువుకు నీటిని తీసుకువెళ్తుంది
  2. అవసరమైనప్పుడు అక్కడి నుంచి నీటిని విడుదల చేస్తారు. చిత్రం హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కాజా గ్రామానిది.
• పటం 3.4 (పునఃభర్తీ పద్ధతులు):
  1. (a) చేతి పంపు ద్వారా భూగర్భ జల రీఛార్జ్
  2. (b) వాడకంలో లేని తవ్వుడు బావి ద్వారా రీఛార్జ్.
• కార్యకలాపం: తమ ప్రాంతంలో, పరిసరాల్లో ఉన్న ఇతర వాన నీటి సేకరణ వ్యవస్థల సమాచారం సేకరించడం.

రాజస్థాన్‌లోని పాక్షిక శుష్క, శుష్క ప్రాంతాల్లో – ముఖ్యంగా బికనేర్, ఫలోడి, బార్మర్‌లలో – దాదాపు అన్ని ఇళ్లలో సంప్రదాయంగా భూగర్భ తొట్టెలు (Tankas) ఉంటాయి. వీటిలో తాగునీటిని నిల్వ చేస్తారు.

• పరిమాణం: ఒక పెద్ద గదంత వరకు ఉండవచ్చు. ఫలోడిలో ఒక ఇంటి టాంకా లోతు 6.1 మీటర్లు, పొడవు 4.27 మీటర్లు, వెడల్పు 2.44 మీటర్లు.
• స్థానం: ఇంటి ప్రధాన భవనంలో లేదా ప్రాంగణంలో (Courtyard) నిర్మిస్తారు.
• పని తీరు:
  1. ఇంటి వాలు పైకప్పులకు ఒక పైపు ద్వారా కలిపి ఉంటుంది
  2. పైకప్పు మీద పడిన వర్షం పైపు ద్వారా కిందికి వచ్చి టాంకాలో నిల్వ అవుతుంది.
• మొదటి వాన: మొదటి వర్షపు జల్లును సాధారణంగా సేకరించరు, ఎందుకంటే అది పైకప్పు, పైపులను శుభ్రం చేస్తుంది. తర్వాత కురిసే వానల నీటిని సేకరిస్తారు.
• ఉపయోగం:
  1. తదుపరి వర్షం వరకు టాంకాలో నిల్వ ఉంటుంది
  2. మిగతా వనరులన్నీ, ముఖ్యంగా వేసవిలో ఎండిపోయినప్పుడు అత్యంత నమ్మకమైన తాగునీటి వనరు.
• పాలార్ పానీ (Palar pani):
  1. ఈ ప్రాంతాల్లో వాన నీటిని ఇలా పిలుస్తారు
  2. ఇది సహజ నీటిలో అత్యంత స్వచ్ఛమైనదిగా భావిస్తారు.
• చల్లని గదులు:
  1. అనేక ఇళ్లు వేసవి వేడిని తట్టుకోవడానికి టాంకా ప్రక్కనే భూగర్భ గదులు నిర్మించాయి
  2. అవి గదిని చల్లగా ఉంచుతాయి.
• నేటి స్థితి: పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లో పైకప్పు నీటి సేకరణ తగ్గుతోంది, ఎందుకంటే సతత ప్రవాహమైన ఇందిరా గాంధీ కాలువ ద్వారా నీరు సమృద్ధిగా లభిస్తోంది. అయినా కొన్ని ఇళ్లు కుళాయి నీటి రుచి నచ్చక టాంకాలను కొనసాగిస్తున్నాయి.
• పటం 3.6: ఇరుగుపొరుగు ఇంటి పైకప్పు నుంచి పొడవైన పైపు ద్వారా నీటిని సేకరించడం, టాంకాలోకి నీరు పడే రంధ్రం చూపుతుంది. థార్ ప్రాంతంలోని పట్టణాలు, గ్రామాల్లో పైకప్పు సేకరణ విస్తృతంగా ఉండేది.

సంప్రదాయ పద్ధతులను ఆధునికంగా మార్చి భారతదేశంలోని అనేక గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల్లో పైకప్పు వాన నీటి సేకరణను విజయవంతంగా అనుసరిస్తున్నారు.

• షిల్లాంగ్ (మేఘాలయ):
  1. పైకప్పు వాన నీటి సేకరణ అత్యంత సాధారణం.
  2. ఆసక్తికరం ఏమిటంటే, ప్రపంచంలోనే అత్యధిక వర్షపాతం పొందే చిరపుంజి, మాసిన్రామ్ షిల్లాంగ్‌కు సుమారు 55 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నా, రాష్ట్ర రాజధాని షిల్లాంగ్ తీవ్ర నీటి కొరత ఎదుర్కొంటుంది.
  3. నగరంలో దాదాపు ప్రతి ఇంటికీ పైకప్పు నీటి సేకరణ నిర్మాణం ఉంది; ఇంటి మొత్తం నీటి అవసరంలో 15–25 శాతం దీనివల్లే తీరుతుంది.
• గెందథూర్ (మైసూరు, కర్ణాటక):
  1. మారుమూల వెనుకబడిన గ్రామం; సుమారు 200 ఇళ్లలో పైకప్పు సేకరణ వ్యవస్థలు ఏర్పాటు చేసి "వాన నీటి సంపన్న గ్రామం" అనే అరుదైన గుర్తింపు పొందింది.
  2. వార్షిక వర్షపాతం 1,000 మి.మీ.; 80 శాతం సేకరణ సామర్థ్యం, సుమారు 10 సార్లు నింపడం ద్వారా ప్రతి ఇల్లు ఏటా సుమారు 50,000 లీటర్ల నీటిని సేకరించి వాడుకోగలదు. పుస్తకం మొత్తంగా సుమారు 1,00,000 లీటర్లు అని ఇస్తుంది; NCERT మూలంలో ఈ సంఖ్య 20 ఇళ్లకు సంబంధించినది, కాబట్టి ఇంటికి 50,000 లీటర్లు అనే లెక్కతో ఈ మొత్తం సరిపోదు. పరీక్షకు 'సుమారు 200 ఇళ్లు, ఇంటికి ఏటా సుమారు 50,000 లీటర్లు' గుర్తుంచుకోండి.
• తమిళనాడు:
  1. దేశంలో అన్ని ఇళ్లకూ పైకప్పు వాన నీటి సేకరణ నిర్మాణాన్ని తప్పనిసరి చేసిన మొదటి రాష్ట్రం
  2. ఉల్లంఘించినవారిని శిక్షించే చట్టపరమైన నిబంధనలు ఉన్నాయి.
• పటం 3.3 – పైకప్పు సేకరణ దశలు:
  1. పైకప్పు నుంచి PVC పైపు ద్వారా నీటి సేకరణ.
  2. ఇసుక, ఇటుకలతో వడపోత.
  3. భూగర్భ పైపు నీటిని సంప్ (Sump)కు తీసుకెళ్తుంది, వెంటనే వాడకానికి.
  4. సంప్‌లో మిగిలిన నీరు బావికి వెళ్తుంది.
  5. బావి నుంచి నీరు భూగర్భంలోకి ఇంకి భూగర్భ జలాన్ని రీఛార్జ్ చేస్తుంది.
  6. కావాల్సినప్పుడు బావి నుంచి నీరు తీసుకోవచ్చు.
• అధ్యాయ ప్రశ్నలలో: ఆధునిక అనుసరణల ద్వారా సంప్రదాయ వాన నీటి సేకరణ పద్ధతులను ఎలా అమలు చేస్తున్నారో వివరించడం అడగబడింది – పై ఉదాహరణలే సమాధాన అంశాలు.

మేఘాలయలో సుమారు 200 సంవత్సరాల పురాతన పద్ధతి ఉంది: వెదురు గొట్టాలతో ప్రవాహాలు, ఊట నీటిని ఒడిసిపట్టి మొక్కలకు అందించడం. ఇది సంప్రదాయ జ్ఞానానికి మంచి ఉదాహరణ.

• నీటి తగ్గుదల:
  1. వెదురు గొట్టాల వ్యవస్థలోకి సుమారు 18–20 లీటర్ల నీరు ప్రవేశిస్తుంది
  2. వందల మీటర్లు ప్రయాణించి, చివరికి మొక్క వద్ద నిమిషానికి 20–80 చుక్కలకు తగ్గుతుంది.
• చిత్రం 1: కొండల మీద ఉన్న శాశ్వత ఊటల (Perennial springs) నీటిని గురుత్వాకర్షణతో కింది ప్రాంతాలకు మళ్లించడానికి వెదురు పైపులు వాడతారు.
• చిత్రాలు 2, 3:
  1. వెదురుతో చేసిన కాలువ భాగాలు నీటిని మొక్కల ప్రదేశానికి మళ్లిస్తాయి
  2. అక్కడ రకరకాల వెదురు పైపులతో శాఖలుగా పంపిణీ చేస్తారు. పైపుల స్థానాలను మార్చడం ద్వారా నీటి ప్రవాహాన్ని నియంత్రిస్తారు.
• చిత్రం 4: పైపులు రోడ్డు దాటాల్సి వస్తే నేల పైన ఎత్తులో తీసుకెళ్తారు.
• చిత్రాలు 5, 6:
  1. చివరి దశలో కుదించిన కాలువ భాగాలు, మళ్లింపు యూనిట్లు వాడతారు
  2. చివరి భాగం మొక్క వేళ్ల దగ్గరే నీటిని చుక్కలుగా పడేలా చేస్తుంది.
• ఈ పద్ధతి ప్రత్యేకత:
  1. విద్యుత్తు, పంపులు లేకుండా గురుత్వాకర్షణ మీదే నడుస్తుంది
  2. నీరు వృథా కాదు.
• అధ్యాయం చివరి కార్యకలాపాలు:
  1. పరిశ్రమలు నీటి వనరులను ఎలా కలుషితం చేస్తున్నాయో సమాచారం సేకరించడం
  2. స్థానికంగా నీటి వివాదం సన్నివేశాన్ని అభినయించడం.