అటవీ & వన్యప్రాణి వనరులు (Forest and Wildlife Resources)

భారతదేశం ప్రపంచంలో జీవవైవిధ్యం (Biodiversity) అత్యంత సమృద్ధిగా ఉన్న దేశాల్లో ఒకటి. ఈ భూమిని సూక్ష్మజీవులు, బ్యాక్టీరియా, లైకెన్ల నుంచి మర్రి చెట్లు, ఏనుగులు, నీలి తిమింగలాల వరకు కోట్ల జీవులు పంచుకుంటున్నాయి.

మనుషులు కూడా ఈ సంక్లిష్ట జీవావరణ వ్యవస్థలో ఒక చిన్న భాగం మాత్రమే.

• జీవవైవిధ్యం (Biodiversity / Biological Diversity): అడవి జాతులు, సాగు జాతులు రెండింటిలోనూ గొప్పగా ఉంటూ, రూపంలో, పనితీరులో వేరువేరుగా ఉన్నప్పటికీ, అనేక పరస్పర ఆధారాల అల్లికతో ఒకే వ్యవస్థగా కలిసి ఉండటం.
• లెప్చా జానపద గీతం: సిక్కిం ప్రాంత లెప్చా ప్రజల గీతం ఊటలు, నదులు, కొండలు, అడవులు, కీటకాలు, జంతువుల నుంచి సంగీతాన్ని సేకరించి నరక్ (Narak) అనే దైవానికి అర్పిస్తానని చెబుతుంది. ప్రకృతిని సంగీతంగా చూసే దృష్టి దీనిలో ఉంది.
• మనిషి ఆధారపడే వ్యవస్థ: మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవులు మనం పీల్చే గాలి నాణ్యతను, తాగే నీటిని, ఆహారం పండే నేలను తిరిగి సమకూరుస్తాయి. ఇవి లేకపోతే మనిషి మనుగడ లేదు.
• అడవులు ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారులు (Primary producers):
  1. జీవావరణ వ్యవస్థలో అడవులది కీలక పాత్ర
  2. మిగతా జీవులన్నీ ఆహారం కోసం వీటిపైనే ఆధారపడతాయి.
• మనం పట్టించుకోని సంపద: వృక్ష, జంతు సంపద రోజువారీ జీవితంలో ఎంతగా కలిసిపోయిందంటే అది ఉందనే విషయాన్నే మరచిపోతాం. పర్యావరణం పట్ల సున్నితత్వం లోపించడం వల్ల ఇవి ఇప్పుడు తీవ్ర ఒత్తిడిలో ఉన్నాయి.
• స్థానిక కథలు:
  1. మనుషులకు, ప్రకృతికి మధ్య సామరస్య సంబంధాన్ని చెప్పే కథలు ప్రతి ప్రాంతంలోనూ ఉంటాయి
  2. ఇవి స్థానిక పరిరక్షణ సంప్రదాయాలకు నిదర్శనం.

అడవులు, వన్యప్రాణుల సంఖ్య వేగంగా తగ్గిపోతున్న నేపథ్యంలో పరిరక్షణ (Conservation) అవసరమైంది. పరిరక్షణ వల్ల ఏమి కాపాడబడుతుందో పాఠ్యాంశం స్పష్టంగా చెబుతుంది.

• పర్యావరణ వైవిధ్యం (Ecological diversity) నిలుస్తుంది.
• జీవనాధార వ్యవస్థలు (Life support systems) – నీరు, గాలి, నేల – కాపాడబడతాయి.
• జన్యు వైవిధ్యం (Genetic diversity): మొక్కలు, జంతువుల్లో మెరుగైన పెరుగుదల, సంతానోత్పత్తికి అవసరమైన జన్యు వైవిధ్యం భద్రంగా ఉంటుంది.
• వ్యవసాయ ఉదాహరణ:
  1. ఇప్పటికీ మనం సంప్రదాయ పంట రకాలపై ఆధారపడుతున్నాం
  2. కాబట్టి వాటి జన్యు వైవిధ్యం పోకూడదు.
• మత్స్య పరిశ్రమ (Fisheries): జలచర జీవవైవిధ్యం నిలబడితేనే చేపల సంపద నిలుస్తుంది.
• జాతీయ వన్యప్రాణి రక్షణ కార్యక్రమం డిమాండ్: 1960లు, 1970లలో పరిరక్షణవేత్తలు (Conservationists) దేశవ్యాప్త వన్యప్రాణి రక్షణ కార్యక్రమం కావాలని కోరారు. దానికి ఫలితమే 1972 వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం.
• ఎందుకు ముఖ్యం?:
  1. అడవులు, వన్యప్రాణులు మనకు ఆహారం, నీరు, గాలి, నేలను అందించే ప్రకృతి వ్యవస్థలో భాగాలు
  2. వాటి క్షీణత చివరికి మనిషి జీవనాన్నే దెబ్బతీస్తుంది.

పరిరక్షణవేత్తల డిమాండ్ ఫలితంగా భారత వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం (Indian Wildlife (Protection) Act) 1972లో అమలులోకి వచ్చింది. ఇది వన్యప్రాణులను, వాటి ఆవాసాలను కాపాడే మొదటి సమగ్ర చట్టం.

• చట్టంలోని ప్రధాన నిబంధనలు:
  1. ఆవాసాల (Habitats) రక్షణకు ప్రత్యేక నిబంధనలు
  2. దేశవ్యాప్త రక్షిత జాతుల జాబితా (All-India list of protected species) ప్రచురణ.
• కార్యక్రమం ప్రధాన లక్ష్యం: అంతరించే ప్రమాదంలో ఉన్న (Endangered) కొన్ని జాతుల మిగిలిన జనాభాను కాపాడటం. దీనికి మూడు మార్గాలు: వేటపై నిషేధం, ఆవాసాలకు చట్టబద్ధ రక్షణ, వన్యప్రాణి వాణిజ్యంపై పరిమితులు.
• తర్వాత చర్యలు: కేంద్ర ప్రభుత్వం, అనేక రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు జాతీయ ఉద్యానవనాలు (National Parks), వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు (Wildlife Sanctuaries) ఏర్పాటు చేశాయి.
• ప్రత్యేక ప్రాజెక్టులు: తీవ్రంగా ముప్పులో ఉన్న ఈ జంతువుల రక్షణకు కేంద్రం ప్రాజెక్టులు ప్రకటించింది:
• పులి (Tiger)
• ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగం (One-horned rhinoceros)
• కాశ్మీర్ జింక – హంగుల్ (Hangul)
• మూడు రకాల మొసళ్లు: మంచినీటి మొసలి, ఉప్పునీటి మొసలి, ఘరియల్ (Gharial)
• ఆసియా సింహం (Asiatic lion)
• ఇటీవల చట్టపరమైన రక్షణ పొందినవి:
  1. భారత ఏనుగు, కృష్ణజింక (Blackbuck
  2. పుస్తకంలో కుండలీకరణలో "చింకారా" అని ఉంది, కానీ చింకారా వేరే జాతి – భారత గజెల్), గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ (గోడవాన్), మంచు చిరుత (Snow leopard) మొదలైనవి వేట, వాణిజ్యం నుంచి దేశమంతటా పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా రక్షణ పొందాయి.
• చట్టం ఏడాది: 1972 – ఈ సంవత్సరం పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.
• ప్రస్తుత సమాచారం (పుస్తకం తర్వాత):
  1. [ఈ చట్టాన్ని 2022లో సవరించారు
  2. రక్షిత జాబితా షెడ్యూళ్లను పునర్వ్యవస్థీకరించారు. గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ తీవ్రంగా అంతరించే స్థితిలో ఉంది.]

పులి వన్యప్రాణి ఆహార వల (Faunal web)లో కీలకమైన జాతి. 1973లో అధికారులు పులుల సంఖ్య గణనీయంగా పడిపోయిందని గుర్తించి 'ప్రాజెక్ట్ టైగర్' (Project Tiger) ప్రారంభించారు. ఇది ప్రపంచంలో బాగా ప్రచారం పొందిన వన్యప్రాణి కార్యక్రమాల్లో ఒకటి.

• సంఖ్యలో పతనం: ఇరవయ్యో శతాబ్ది ఆరంభంలో అంచనా వేసిన 55,000 పులులు 1973 నాటికి కేవలం 1,827కు తగ్గాయి.
• పులులకు ముప్పులు:
  1. వాణిజ్యం కోసం వేట (Poaching)
  2. ఆవాసం కుచించుకుపోవడం
  3. వాటి ఆహార జంతువులు (Prey base) తగ్గడం
  4. పెరుగుతున్న మానవ జనాభా
• అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం: పులి చర్మాల వ్యాపారం, సంప్రదాయ వైద్యంలో (ముఖ్యంగా ఆసియా దేశాల్లో) పులి ఎముకల వాడకం పులులను అంతరించే అంచున నిలిపాయి.
• భారత్, నేపాల్:
  1. ప్రపంచంలో మిగిలిన పులుల్లో దాదాపు మూడింట రెండొంతులకు ఈ రెండు దేశాలు ఆవాసం కల్పిస్తాయి
  2. అందుకే ఇవి వేటగాళ్లు, అక్రమ వ్యాపారులకు ప్రధాన లక్ష్యాలయ్యాయి.
• పరిరక్షణ దృష్టికోణం: పులి పరిరక్షణను ఒక అంతరించే జాతిని కాపాడే ప్రయత్నంగానే కాక, చాలా పెద్ద విస్తీర్ణంలోని జీవావరణాలను (Biotypes) కాపాడే సాధనంగా కూడా పరిగణిస్తారు.
• భారత పులుల అభయారణ్యాలు (పుస్తకంలోని ఉదాహరణలు):
  1. కార్బెట్ జాతీయ ఉద్యానవనం – ఉత్తరాఖండ్
  2. సుందర్‌బన్స్ జాతీయ ఉద్యానవనం – పశ్చిమ బెంగాల్
  3. బాంధవ్‌గఢ్ జాతీయ ఉద్యానవనం – మధ్యప్రదేశ్
  4. సరిస్కా వన్యప్రాణి అభయారణ్యం – రాజస్థాన్
  5. మానస్ పులుల అభయారణ్యం – అస్సాం
  6. పెరియార్ పులుల అభయారణ్యం – కేరళ
• అదనపు సమాచారం (పుస్తకం వెలుపల):
  1. ప్రాజెక్ట్ టైగర్‌ను ఉత్తరాఖండ్‌లోని జిమ్ కార్బెట్ జాతీయ ఉద్యానవనంలో ప్రారంభించారు. [ఇటీవలి అఖిల భారత పులుల అంచనా (2022) ప్రకారం దేశంలో సగటు అంచనా సుమారు 3,682 పులులు (అధికారిక పరిధి 3,167–3,925)
  2. 2018లో సగటు అంచనా 2,967 (పరిధి 2,603–3,346).]
• ఆంధ్రప్రదేశ్ సందర్భం (పుస్తకం వెలుపల): నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం భారతదేశంలో అతి పెద్దది.

మొదట ఒకటి రెండు పెద్ద జంతువులపై దృష్టి పెట్టిన పరిరక్షణ క్రమంగా మొత్తం జీవవైవిధ్యంపై దృష్టి మళ్లించింది. దీనిలో భాగంగా కీటకాలు, మొక్కలు కూడా రక్షిత జాబితాలో చేరాయి.

• వ్యూహం మార్పు:
  1. పరిరక్షణ ప్రాజెక్టులు ఇప్పుడు కొన్ని భాగాలపై కాకుండా జీవవైవిధ్యం మొత్తంపై కేంద్రీకరిస్తున్నాయి
  2. పరిరక్షణ చర్యల కోసం మరింత లోతైన అన్వేషణ జరుగుతోంది.
• కీటకాలకు చోటు: వన్యప్రాణి చట్టం కింద 1980, 1986లో చేసిన నోటిఫికేషన్లలో వందలాది సీతాకోక చిలుకలు (Butterflies), చిమ్మటలు (Moths), బీటిల్స్ (Beetles), ఒక తూనీగ (Dragonfly) రక్షిత జాబితాలో చేరాయి.
• మొక్కలు మొదటిసారి (1991):
  1. 1991లో మొదటిసారి మొక్కలను రక్షిత జాబితాలో చేర్చారు
  2. ఆరు జాతులతో ఆరంభమైంది.
• సమానమైన ప్రాముఖ్యత: ఒక జాతిని కాపాడటంతో పాటు, అది ఉండే పెద్ద ఆవాసాల (Biotypes) పరిరక్షణ కూడా అంతే ముఖ్యం.
• కజిరంగా: పుస్తకంలో కజిరంగా జాతీయ ఉద్యానవనంలో ఖడ్గమృగం, జింకల చిత్రం ఉంది. ఇది అస్సాంలో ఉంది (ఒంటికొమ్ము ఖడ్గమృగానికి ప్రసిద్ధి).
• కార్యకలాపం: దేశంలోని జాతీయ ఉద్యానవనాలు, అభయారణ్యాల వివరాలు సేకరించి భారత పటంలో గుర్తించాలని పాఠ్యాంశం సూచిస్తుంది.
• జాతీయ ఉద్యానవనం – అభయారణ్యం తేడా (పుస్తకం వెలుపల):
  1. జాతీయ ఉద్యానవనంలో మానవ కార్యకలాపాలు, పశువుల మేత దాదాపు పూర్తిగా నిషేధం
  2. అభయారణ్యంలో కొన్ని నియంత్రిత కార్యకలాపాలకు అనుమతి ఉండవచ్చు.

భారతదేశంలో అడవులు, వన్యప్రాణి వనరులను నిర్వహించడం, నియంత్రించడం చాలా కష్టమైన పని. దేశంలో ఈ వనరుల్లో ఎక్కువ భాగం ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉంది లేదా అటవీ శాఖ (Forest Department) ఇతర ప్రభుత్వ శాఖల ద్వారా నిర్వహిస్తారు.

వీటిని మూడు వర్గాలుగా విభజించారు.

• రిజర్వ్ అడవులు (Reserved Forests):
  1. మొత్తం అటవీ భూమిలో సగానికి పైగా రిజర్వ్ అడవులుగా ప్రకటించారు.
  2. అటవీ, వన్యప్రాణి వనరుల పరిరక్షణ పరంగా వీటిని అత్యంత విలువైనవిగా భావిస్తారు.
• రక్షిత అడవులు (Protected Forests):
  1. మొత్తం అటవీ విస్తీర్ణంలో దాదాపు మూడో వంతు.
  2. అటవీ శాఖ ప్రకటిస్తుంది; ఈ భూమిని మరింత క్షీణత నుంచి కాపాడతారు.
• వర్గీకరించని అడవులు (Unclassed Forests): ప్రభుత్వం, ప్రైవేట్ వ్యక్తులు, సముదాయాలకు చెందిన ఇతర అడవులు, బీడు భూములు.
• శాశ్వత అటవీ ఎస్టేట్లు (Permanent Forest Estates): రిజర్వ్, రక్షిత అడవులను ఇలా పిలుస్తారు. కలప, ఇతర అటవీ ఉత్పత్తుల కోసం, రక్షణ కారణాల కోసం వీటిని నిర్వహిస్తారు.
• రాష్ట్రాల పంపిణీ:
  1. మధ్యప్రదేశ్‌లో శాశ్వత అడవుల విస్తీర్ణం అత్యధికం; ఆ రాష్ట్ర మొత్తం అటవీ విస్తీర్ణంలో 75 శాతం.
  2. రిజర్వ్ అడవుల శాతం ఎక్కువ ఉన్న రాష్ట్రాలు: జమ్మూ కాశ్మీర్, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, కేరళ, తమిళనాడు, పశ్చిమ బెంగాల్, మహారాష్ట్ర.
  3. రక్షిత అడవుల శాతం ఎక్కువ ఉన్న రాష్ట్రాలు: బిహార్, హర్యానా, పంజాబ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఒడిశా, రాజస్థాన్.
  4. ఈశాన్య రాష్ట్రాలన్నింటిలో, గుజరాత్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో అడవుల్లో చాలా ఎక్కువ శాతం వర్గీకరించని అడవులు; వీటిని స్థానిక సముదాయాలు నిర్వహిస్తాయి.

భారతదేశంలో పరిరక్షణ వ్యూహాలు కొత్తవి కావు. అడవులు కొన్ని సంప్రదాయ సముదాయాల నివాసం కూడా అనే విషయాన్ని తరచూ మరచిపోతాం.

కొన్ని ప్రాంతాల్లో స్థానిక సముదాయాలు అటవీ అధికారులతో కలిసి ఆవాసాలను కాపాడుతున్నాయి; అప్పుడే తమ దీర్ఘకాల జీవనోపాధి సురక్షితమని వారు గుర్తించారు.

• సరిస్కా పులుల అభయారణ్యం (రాజస్థాన్): గ్రామస్థులు వన్యప్రాణి రక్షణ చట్టాన్ని ఉదహరిస్తూ గనుల తవ్వకాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారు.
• భైరోదేవ్ డాకవ్ 'సోన్చురి':
  1. రాజస్థాన్ అల్వార్ జిల్లాలో ఐదు గ్రామాల ప్రజలు 1,200 హెక్టార్ల అడవిని ఈ పేరుతో ప్రకటించుకున్నారు. సొంత నియమాలు విధించి వేటను నిషేధించారు
  2. బయటివారి చొరబాట్ల నుంచి వన్యప్రాణులను కాపాడుతున్నారు.
• చిప్కో ఉద్యమం (Chipko Movement):
  1. హిమాలయాల్లో అనేక ప్రాంతాల్లో అడవుల నరికివేతను విజయవంతంగా అడ్డుకుంది. స్థానిక జాతులతో సమాజం చేపట్టే అడవుల పెంపకం (Community afforestation) ఎంతో విజయవంతమవుతుందని చూపింది. [పుస్తకం వెలుపల: ఇది 1973లో ఉత్తరాఖండ్ చమోలి ప్రాంతంలో మొదలైంది
  2. చెట్లను కౌగిలించుకుని నరకకుండా అడ్డుకోవడం దీని పద్ధతి
  3. సుందర్‌లాల్ బహుగుణ నాయకుల్లో ప్రముఖులు.]
• బీజ్ బచావో ఆందోళన్ (విత్తనాలు కాపాడే ఉద్యమం): టెహ్రీ (ఉత్తరాఖండ్)లో రైతులు చేపట్టారు.
• నవధాన్య (Navdanya): రైతులు, పౌర సంఘాల ఈ కృషి ద్వారా రసాయనిక ఎరువులు లేకుండా కూడా తగిన స్థాయిలో వైవిధ్య పంటల ఉత్పత్తి సాధ్యమని, ఆర్థికంగా కూడా లాభదాయకమని రుజువైంది.
• సంప్రదాయ పరిరక్షణ పునరుద్ధరణ: సంప్రదాయ పద్ధతులను పునరుద్ధరించే ప్రయత్నాలు, కొత్త పర్యావరణ సేద్య పద్ధతులు (Ecological farming) ఇప్పుడు విస్తృతంగా కనిపిస్తున్నాయి.

స్థానిక సముదాయాలను క్షీణించిన అడవుల నిర్వహణలో, పునరుద్ధరణలో భాగస్వాములను చేసే భారతదేశ కార్యక్రమానికి సంయుక్త అటవీ నిర్వహణ (JFM) మంచి ఉదాహరణ.

• ప్రారంభం:
  1. JFM కార్యక్రమం అధికారికంగా 1988 నుంచి ఉంది
  2. ఆ ఏడాది ఒడిశా రాష్ట్రం సంయుక్త అటవీ నిర్వహణపై మొదటి తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది.

• బదులుగా లభించే ప్రయోజనాలు: ఆ సముదాయాల సభ్యులకు కలప కాని అటవీ ఉత్పత్తులు (Non-timber forest produce) వంటి మధ్యంతర ప్రయోజనాలు లభిస్తాయి. 'విజయవంతమైన రక్షణ' జరిగినప్పుడు కోసిన కలపలో కూడా వాటా వస్తుంది.
• పాఠం: పర్యావరణ విధ్వంసం, పునర్నిర్మాణ క్రమం నుంచి భారతదేశం నేర్చుకున్నది – ప్రతిచోటా స్థానిక సముదాయాలు ఏదో ఒక రూపంలో సహజ వనరుల నిర్వహణలో పాల్గొనాలి.
• ఇంకా దూరం ఉంది: నిర్ణయాలు తీసుకునే కేంద్రంలో స్థానిక సముదాయాలు నిలబడాలంటే ఇంకా చాలా దూరం ప్రయాణించాలి. ప్రజలను కేంద్రంగా చేసుకున్న, పర్యావరణ హితమైన, ఆర్థికంగా లాభదాయకమైన ఆర్థిక, అభివృద్ధి కార్యకలాపాలనే అంగీకరించాలి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో (పుస్తకం వెలుపల): JFM కింద గ్రామాల్లో వన సంరక్షణ సమితులు (Vana Samrakshana Samithi – VSS) ఏర్పాటు చేశారు.

ప్రకృతి ఆరాధన గిరిజనుల అతి పురాతన నమ్మకం. ప్రకృతి సృష్టించినవన్నీ రక్షించాలనే భావనపై ఇది ఆధారపడింది. ఈ నమ్మకాల వల్ల ఎన్నో అడవులు ఆదిమ రూపంలో నిలిచాయి.

• పవిత్ర తోపులు (Sacred Groves):
  1. 'దేవుళ్ల, దేవతల అడవులు'. అడవిలోని కొన్ని ముక్కలు లేదా పెద్ద అడవుల భాగాలను స్థానికులు తాకకుండా వదిలేస్తారు
  2. వాటిలో ఎలాంటి జోక్యం నిషేధం. ఇవి అరుదైన, వైవిధ్యభరిత జాతులకు సంపద.
• ప్రత్యేక వృక్షాల ఆరాధన:
  1. ఛోటానాగ్‌పూర్ ప్రాంతంలో ముండా, సంతాల్ తెగలు మహువా (Bassia latifolia), కదంబ (Anthocephalus cadamba) చెట్లను పూజిస్తాయి.
  2. ఒడిశా, బిహార్ గిరిజనులు పెళ్లిళ్ల సమయంలో చింత (Tamarindus indica), మామిడి (Mangifera indica) చెట్లను పూజిస్తారు.
  3. మనలో చాలామందికి రావి, మర్రి చెట్లు పవిత్రం.
• పవిత్ర భావన కలిగిన ఇతర ప్రకృతి అంశాలు: ఊటలు, పర్వత శిఖరాలు, మొక్కలు, జంతువులు.
• గుడుల వద్ద కోతులు:
  1. అనేక దేవాలయాల చుట్టూ మకాక్‌లు (Macaques), లంగూర్ల గుంపులు కనిపిస్తాయి
  2. రోజూ వాటికి ఆహారం పెడతారు, భక్తుల సముదాయంలో భాగంగా చూస్తారు.
• బిష్ణోయ్ గ్రామాలు (రాజస్థాన్):
  1. వాటి చుట్టుపక్కల కృష్ణజింకలు (Blackbuck), నీల్గాయ్, నెమళ్ల గుంపులు సమాజంలో అంతర్భాగంగా తిరుగుతాయి
  2. ఎవరూ వాటికి హాని చేయరు.
• బుద్ధుని వాక్యం (487 B.C. అని పుస్తకంలో):
  1. చెట్టు అపరిమిత దయ కలిగిన ప్రత్యేక జీవి
  2. తన పోషణకు ఏమీ కోరదు, తన జీవక్రియ ఉత్పత్తులను ఉదారంగా ఇస్తుంది
  3. తనను కూల్చే గొడ్డలివారికి కూడా నీడ ఇస్తుంది.
• వైవిధ్యం:
  1. భారతీయ సమాజంలో అనేక సంస్కృతులు ఉన్నాయి
  2. ప్రతి దానికి ప్రకృతిని, దాని సృష్టులను కాపాడే సొంత సంప్రదాయ పద్ధతులు ఉన్నాయి.

అధ్యాయం చివరి ప్రశ్నలు మానవ కార్యకలాపాలు వృక్ష, జంతు సంపద క్షీణతను ఎలా ప్రభావితం చేశాయో, పరిరక్షణకు ఏ మంచి పద్ధతులు ఉన్నాయో వివరించమని అడుగుతాయి. అధ్యాయంలోని అంశాల ఆధారంగా ఇవి ఇలా సంగ్రహించవచ్చు.

• క్షీణతకు కారణాలు:
  1. పులుల విషయంలో: వాణిజ్య వేట, ఆవాసం కుచించుకుపోవడం, ఆహార జంతువుల క్షీణత, పెరుగుతున్న జనాభా.
  2. వనరులపై అతి ఒత్తిడి వల్ల వృక్ష, జంతు సంపద తీవ్ర ఒత్తిడిలో ఉంది; ఇది ఎక్కువగా పర్యావరణం పట్ల సున్నితత్వం లేకపోవడం వల్ల.
  3. [సాధారణ అదనపు కారణాలు (పుస్తకం వెలుపల): అడవుల నరికివేత, గనుల తవ్వకం, కాలుష్యం, ఆక్రమణలు.]
• సమాజాలు పరిరక్షించిన విధానాలు:
  1. గ్రామస్థులు గనులను అడ్డుకోవడం (సరిస్కా).
  2. సొంత నియమాలతో అడవులను రక్షించడం (అల్వార్ – భైరోదేవ్ డాకవ్ 'సోన్చురి').
  3. చిప్కో ఉద్యమం, బీజ్ బచావో ఆందోళన్, నవధాన్య.
  4. సంయుక్త అటవీ నిర్వహణ (JFM).
  5. పవిత్ర తోపులు, పవిత్ర వృక్షాలు, గుళ్ల వద్ద జంతువులకు రక్షణ, బిష్ణోయ్ గ్రామాల సంప్రదాయం.
• మంచి పరిరక్షణ పద్ధతులు:
  1. చట్టపరమైన రక్షణ – 1972 వన్యప్రాణి చట్టం, జాతీయ ఉద్యానవనాలు, అభయారణ్యాలు, పులుల అభయారణ్యాలు.
  2. ప్రజల భాగస్వామ్యం – JFM, సముదాయ అటవీకరణ.
  3. స్థానిక జాతులతో అడవుల పెంపకం.
  4. రసాయనాలు లేని వైవిధ్య పంటల సాగు.
  5. సంప్రదాయ పరిరక్షణ పద్ధతుల పునరుద్ధరణ.
  6. ప్రజలను కేంద్రంగా చేసే, పర్యావరణ హిత, ఆర్థికంగా లాభదాయక కార్యకలాపాలనే అంగీకరించడం.

అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాల్లో అడిగిన వాస్తవాలు పరీక్షలకు ప్రత్యక్షంగా ఉపయోగపడతాయి. వాటిని ఇక్కడ సంగ్రహించారు.

• ప్రశ్న: సమాజ భాగస్వామ్యం నేరుగా లేని పరిరక్షణ వ్యూహం ఏది?
• ఎంపికలు: సంయుక్త అటవీ నిర్వహణ, బీజ్ బచావో ఆందోళన్, చిప్కో ఉద్యమం, వన్యప్రాణి అభయారణ్యాల సరిహద్దుల నిర్ణయం.
• జవాబు:
  1. వన్యప్రాణి అభయారణ్యాల సరిహద్దుల నిర్ణయం (Demarcation of wildlife sanctuaries) – ఇది ప్రభుత్వం చేసే పని
  2. మిగతా మూడింటిలో సముదాయాలు నేరుగా పాల్గొంటాయి.
• జతపరచండి (Match the following):
  1. రిజర్వ్ అడవులు → పరిరక్షణ పరంగా అత్యంత విలువైనవిగా భావించే అడవులు.
  2. రక్షిత అడవులు → మరింత క్షీణత నుంచి రక్షించబడిన అటవీ భూములు.
  3. వర్గీకరించని అడవులు → ప్రభుత్వం, ప్రైవేటు వ్యక్తులు, సముదాయాలకు చెందిన ఇతర అడవులు, బీడు భూములు.
• జీవవైవిధ్యం ఎందుకు ముఖ్యం?:
  1. అది గాలి, నీరు, నేల వంటి జీవనాధార వ్యవస్థలను నిలుపుతుంది
  2. మొక్కలు, జంతువుల జన్యు వైవిధ్యాన్ని కాపాడుతుంది
  3. వ్యవసాయం సంప్రదాయ రకాలపై, మత్స్య సంపద జలచర వైవిధ్యంపై ఆధారపడతాయి.
• తరగతి కార్యకలాపాలు:
  1. భారత పటంలో అటవీ విస్తీర్ణం ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాలను గుర్తించడం
  2. జాతీయ ఉద్యానవనాలు, అభయారణ్యాల స్థానాలు సేకరించడం
  3. పరిసరాల్లో పర్యావరణాన్ని కాపాడే పద్ధతులపై వ్యాసం రాయడం.
• స్థానిక కథల అన్వేషణ: మనుషులు, ప్రకృతి మధ్య సామరస్యాన్ని చెప్పే ప్రాంతీయ కథల సేకరణ ఈ అధ్యాయంలోని కార్యకలాపం.
• రాజ్యాంగ కర్తవ్యం (పుస్తకం చివర): అడవులు, సరస్సులు, నదులు, వన్యప్రాణులు సహా సహజ పర్యావరణాన్ని కాపాడి మెరుగుపరచడం పౌరుల ప్రాథమిక కర్తవ్యం (ఆర్టికల్ 51A(g)).