ద్రవ్యం & పరపతి (Money and Credit)

రోజువారీ జీవితంలో ఎన్నో లావాదేవీలు ద్రవ్యంతో (Money) జరుగుతాయి. కొన్నింటిలో వస్తువులు కొని అమ్ముతారు, కొన్నింటిలో సేవలు మారతాయి; మరికొన్నింటిలో ఇప్పుడు డబ్బు చేతులు మారకుండా, తర్వాత చెల్లిస్తామనే వాగ్దానం మాత్రమే ఉంటుంది.

• ద్రవ్యంతో లావాదేవీలు ఎందుకు? డబ్బు చేతిలో ఉన్నవారు దానికి బదులుగా తమకు కావలసిన ఏ వస్తువునైనా, సేవనైనా సులభంగా పొందగలరు. అందుకే ప్రతి ఒక్కరూ చెల్లింపును డబ్బు రూపంలోనే తీసుకోవడానికి ఇష్టపడతారు
• ఆ డబ్బుతో తమకు కావలసినవి కొంటారు.
• వస్తుమార్పిడి విధానం (Barter system): ద్రవ్యం వాడకుండా వస్తువులను నేరుగా వస్తువులతో మార్చుకునే పద్ధతి.
• కోరికల ద్వంద్వ సంయోగం (Double coincidence of wants): ఒకరు అమ్మాలనుకున్నదే ఎదుటివారు కొనాలనుకోవడం, ఎదుటివారు అమ్మాలనుకున్నదే మొదటివారు కొనాలనుకోవడం – ఇద్దరి కోరికలు ఒకేసారి కలవడం. వస్తుమార్పిడిలో ఇది తప్పనిసరి లక్షణం.
• ఉదాహరణ: బూట్ల తయారీదారు గోధుమలు కొనాలనుకుంటే, బూట్లు కొనాలనుకునే, అలాగే గోధుమలు అమ్మాలనుకునే రైతును వెతకాలి. ఇద్దరూ ఒకరి సరుకును మరొకరు తీసుకోవడానికి అంగీకరించాలి. ఇది చాలా కష్టం.
• ద్రవ్యం వాడే ఆర్థిక వ్యవస్థలో: ద్రవ్యం మధ్యవర్తి దశగా పనిచేసి కోరికల ద్వంద్వ సంయోగం అవసరాన్ని తొలగిస్తుంది. బూట్ల తయారీదారు తన బూట్లను కొనేవారిని మాత్రమే వెతికి, డబ్బు పొంది, ఆ డబ్బుతో గోధుమలు లేదా మరే వస్తువునైనా మార్కెట్లో కొనవచ్చు.
• మారక మాధ్యమం (Medium of exchange): వస్తు-సేవల మార్పిడిలో మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తుంది కాబట్టి ద్రవ్యాన్ని మారక మాధ్యమం అంటారు.

నాణేలు రాకముందు రకరకాల వస్తువులను ద్రవ్యంగా వాడారు. కాలక్రమేణా ద్రవ్య రూపాలు మారుతూ వచ్చాయి.

• పూర్వ రూపాలు:
  1. అతి ప్రాచీన కాలం నుంచి భారతీయులు ధాన్యాలను, పశువులను ద్రవ్యంగా వాడారు. తర్వాత బంగారం, వెండి, రాగి లోహపు నాణేలు వచ్చాయి
  2. ఈ దశ గత శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది.
• పుస్తకంలోని నాణేల చిత్రాలు: తొలి ముద్రాంకిత (పంచ్-మార్క్డ్) నాణేలు (సుమారు 2500 ఏళ్ల నాటివి), గుప్తుల నాణేలు, తుగ్లక్ నాణెం, అక్బర్ కాలపు బంగారు మొహర్.
• ఆధునిక ద్రవ్యం:
  1. కరెన్సీ (Currency) – కాగితపు నోట్లు, నాణేలు. ఒకప్పటి వస్తువుల్లా బంగారం, వెండి, రాగి వంటి విలువైన లోహంతో ఇవి చేయరు
  2. ధాన్యం, పశువుల్లా రోజువారీ ఉపయోగమూ వీటికి లేదు. ఆధునిక కరెన్సీకి స్వతహాగా ఏ ఉపయోగమూ లేదు.
• అయినా ఎందుకు మారక మాధ్యమంగా అంగీకరిస్తారు? దేశ ప్రభుత్వ అనుమతి (authorisation) ఉండటం వల్ల.
• జారీ చేసేది ఎవరు? భారతదేశంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం తరఫున రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) కరెన్సీ నోట్లను జారీ చేస్తుంది. భారత చట్టం ప్రకారం RBI కాకుండా మరే వ్యక్తి, సంస్థ కరెన్సీని జారీ చేయరాదు.
• రూపాయి చట్టబద్ధం: భారతదేశంలో లావాదేవీల చెల్లింపు సాధనంగా రూపాయి వాడకాన్ని చట్టం చట్టబద్ధం చేసింది. రూపాయల్లో చేసిన చెల్లింపును ఏ వ్యక్తీ చట్టబద్ధంగా నిరాకరించలేడు. అందుకే రూపాయి విస్తృతంగా మారక మాధ్యమంగా అంగీకరించబడుతుంది.
• 10 రూపాయల నోటుపై వాక్యం (పుస్తకం వ్యాయామం): నోటుపై 'I promise to pay the bearer the sum of ten rupees' అనే వాగ్దాన వాక్యం, RBI గవర్నర్ సంతకం ఉంటాయి (బయటి సమాచారం). అంటే నోటు విలువకు హామీ ఇచ్చేది RBI.

ప్రజలు ద్రవ్యాన్ని ఉంచుకునే రెండో రూపం బ్యాంకుల్లో డిపాజిట్లు.

• ఏ సమయంలోనైనా రోజువారీ అవసరాలకు కొంత కరెన్సీ మాత్రమే కావాలి. ఉదాహరణకు, నెలాఖరున జీతం వచ్చేవారి దగ్గర నెల మొదట్లో అదనపు నగదు ఉంటుంది. దాన్ని తమ పేరుతో బ్యాంకు ఖాతా తెరిచి డిపాజిట్ చేస్తారు.
• బ్యాంకులు డిపాజిట్లను స్వీకరించి వాటిపై వడ్డీ (Interest) చెల్లిస్తాయి. దీనివల్ల డబ్బు సురక్షితంగా ఉంటుంది, వడ్డీ కూడా వస్తుంది. అవసరమైనప్పుడు డబ్బును వెనక్కి తీసుకునే వీలు ఉంటుంది.
• డిమాండ్ డిపాజిట్లు (Demand deposits): కోరిన వెంటనే (ఆన్ డిమాండ్) విత్‌డ్రా చేసుకోగల బ్యాంకు ఖాతా డిపాజిట్లు.
• చెక్కు (Cheque): ఖాతాదారు పేరిట ఉన్న ఖాతా నుంచి నిర్దిష్ట మొత్తాన్ని ఎవరి పేరు మీద చెక్కు ఇచ్చారో ఆ వ్యక్తికి చెల్లించమని బ్యాంకుకు ఆదేశించే కాగితం.
• చెక్కు ద్వారా చెల్లింపు:
  1. చెల్లించేవారు (బ్యాంకులో ఖాతా ఉన్నవారు) నిర్దిష్ట మొత్తానికి చెక్కు రాస్తారు. ఉదాహరణ: బూట్ల తయారీదారు తోలు సరఫరాదారుకు చెల్లించడానికి చెక్కు రాస్తాడు, అంటే తన బ్యాంకును ఆ మొత్తాన్ని చెల్లించమని ఆదేశిస్తాడు. సరఫరాదారు ఆ చెక్కును తన ఖాతాలో జమ చేస్తాడు. కొన్ని రోజుల్లో ఒక బ్యాంకు ఖాతా నుంచి మరో ఖాతాకు డబ్బు బదిలీ అవుతుంది
  2. నగదు చెల్లింపు లేకుండానే లావాదేవీ పూర్తవుతుంది.
• ఫలితం: చెల్లించినవారి ఖాతా నిల్వ తగ్గుతుంది, అందుకున్నవారి ఖాతా నిల్వ పెరుగుతుంది.
• చెక్కులో బ్యాంకు వాడే కోడింగ్: ఖాతా సంఖ్య, బ్యాంకు శాఖ కోడ్, చెక్కు సంఖ్య.
• డిమాండ్ డిపాజిట్లు ద్రవ్యంగా ఎందుకు పరిగణిస్తారు? చెక్కు సౌకర్యం ద్వారా నగదు లేకుండా నేరుగా చెల్లింపులు తీర్చవచ్చు
• ఇదే వాటికి ద్రవ్య ముఖ్య లక్షణమైన మారక మాధ్యమ గుణాన్ని ఇస్తుంది. కరెన్సీతో పాటు డిమాండ్ డిపాజిట్లూ విస్తృతంగా చెల్లింపు సాధనంగా అంగీకరించబడతాయి, కాబట్టి ఆధునిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఇవి ద్రవ్యంలో భాగం.
• బ్యాంకులు లేకపోతే డిమాండ్ డిపాజిట్లు, చెక్కు చెల్లింపులు ఉండవు
• ఆధునిక ద్రవ్య రూపాలైన కరెన్సీ, డిపాజిట్లు బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థతో విడదీయరాని సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి.

ద్రవ్య రూపాల గురించి పాఠ్యపుస్తకంలోని ఉపాధ్యాయ గమనికల్లో ముఖ్యమైన అంశం నోట్ల రద్దు (Demonetisation).

• ప్రజల దగ్గర ఉన్న కరెన్సీ + వారు బ్యాంకుల్లో ఉంచిన డిమాండ్ డిపాజిట్లు కలిపి ద్రవ్య నిల్వ (stock of money) అవుతుంది. ఇవి ప్రజలు తమ ఇష్టం వచ్చినట్టు వాడుకోగల ద్రవ్యం
• వ్యవస్థ సజావుగా నడిచేలా చూడటం ప్రభుత్వ బాధ్యత.
• నోట్ల రద్దు (Demonetisation): ప్రజలు వాడే కొన్ని కరెన్సీ నోట్లను చెల్లనివిగా ప్రకటించి, వాటి స్థానంలో కొత్త కరెన్సీ ఇవ్వడం.
• భారతదేశంలో నవంబర్ 2016:
  1. రూ. 500, రూ. 1,000 నోట్లు చెల్లనివని ప్రకటించారు. నిర్ణీత గడువులోగా వాటిని బ్యాంకులో అప్పగించి కొత్త రూ. 500, రూ. 2,000 లేదా ఇతర నోట్లు తీసుకోవాలని ప్రజలను కోరారు. (బయటి సమాచారం: ఈ కొత్త రూ. 2,000 నోట్లను 2023లో RBI చలామణి నుంచి ఉపసంహరించింది
  2. రూ. 500 నోటు కొనసాగుతోంది.)
• ఆ తర్వాత నగదు బదులు బ్యాంకు డిపాజిట్లను వాడాలని ప్రోత్సహించారు, దీంతో డిజిటల్ లావాదేవీలు మొదలయ్యాయి.
• డిజిటల్ చెల్లింపు పద్ధతులు: ఇంటర్నెట్ లేదా మొబైల్ ఫోన్ ద్వారా బ్యాంకు నుంచి బ్యాంకుకు బదిలీ, చెక్కులు, ATM కార్డులు, క్రెడిట్ కార్డులు, దుకాణాల్లో POS (Point of Sale) స్వైప్ యంత్రాలు.
• ఉద్దేశం: లావాదేవీలకు నగదు అవసరాన్ని తగ్గించడం, అవినీతిని నియంత్రించడం.
• ప్లాస్టిక్ కార్డుల గురించి గమనిక: నగదుకు బదులు రకరకాల ప్లాస్టిక్ కార్డులు లావాదేవీల్లో వాడతారు, కానీ అవన్నీ స్వతహాగా ద్రవ్యం కావు. కార్డు ద్వారా బ్యాంకు ఖాతాలోని డిపాజిట్ల నుంచే చెల్లింపు జరుగుతుంది.
• పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం కంప్యూటరీకరణతో కొత్త రూపాల ద్రవ్యం నెమ్మదిగా విస్తరిస్తోంది. అయితే 'ద్రవ్య సృష్టి' (money multiplier) వంటి అంశాలు ఈ పాఠంలో లేవు.

బ్యాంకులు డిపాజిట్లను ఏం చేస్తాయి? ఇక్కడ ఒక ఆసక్తికర ప్రక్రియ ఉంది.

• బ్యాంకులు డిపాజిట్లలో కొద్ది భాగాన్ని మాత్రమే నగదుగా తమ దగ్గర ఉంచుకుంటాయి. పుస్తకం ప్రకారం భారతదేశంలో బ్యాంకులు ఈ రోజుల్లో డిపాజిట్లలో సుమారు 15 శాతాన్ని నగదుగా ఉంచుకుంటాయి. (బయటి సమాచారం: ఈ నిల్వ నిష్పత్తిని RBI నిర్ణయిస్తుంది
• ప్రస్తుత నగదు నిల్వ నిష్పత్తి (CRR) 15 శాతం కంటే చాలా తక్కువ, కొన్ని శాతాల్లో ఉంది.)
• ఎందుకు ఉంచుకుంటాయి? ఏదైనా రోజున డబ్బు తీసుకోవడానికి వచ్చే డిపాజిటర్లకు చెల్లించడానికి. ఒక్కో రోజు డిపాజిటర్లలో కొందరు మాత్రమే నగదు తీసుకోవడానికి వస్తారు కాబట్టి ఈ నగదుతో బ్యాంకు నెట్టుకురాగలదు.
• డిపాజిట్లలో ప్రధాన భాగాన్ని బ్యాంకులు రుణాలు ఇవ్వడానికి వాడతాయి. వివిధ ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు రుణాలకు భారీ డిమాండ్ ఉంది.
• బ్యాంకుల మధ్యవర్తిత్వం: మిగులు నిధులు ఉన్నవారికి (డిపాజిటర్లు), ఆ నిధులు అవసరమైనవారికి (రుణగ్రహీతలు) మధ్య బ్యాంకులు మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తాయి.
• బ్యాంకు ఆదాయ మూలం: డిపాజిట్లపై ఇచ్చే వడ్డీ కంటే రుణాలపై ఎక్కువ వడ్డీ వసూలు చేస్తాయి. రుణగ్రహీతల నుంచి వసూలు చేసేదానికి, డిపాజిటర్లకు చెల్లించేదానికి ఉన్న తేడా బ్యాంకుకు ప్రధాన ఆదాయం.
• పుస్తకంలోని చిత్రం ప్రకారం చక్రం: డిపాజిటర్లు డిపాజిట్లు చేస్తారు → బ్యాంకు రుణం ఇస్తుంది → రుణగ్రహీతలు వడ్డీతో తిరిగి చెల్లిస్తారు → డిపాజిటర్లు విత్‌డ్రా చేసి వడ్డీ పొందుతారు.

రోజువారీ లావాదేవీల్లో చాలా వాటిలో ఏదో ఒక రూపంలో రుణం (Credit) ఉంటుంది.

• రుణం (Credit / Loan): భవిష్యత్తులో చెల్లిస్తానన్న వాగ్దానానికి బదులుగా రుణదాత (Lender) రుణగ్రహీతకు (Borrower) డబ్బు, వస్తువులు లేదా సేవలను అందించే ఒప్పందం.
• పరిస్థితి 1 – పండుగ సీజన్:
  1. ఒక బూట్ల తయారీదారుకు ఒక నెలలో 3,000 జతల బూట్లు అందించాలని పెద్ద వ్యాపారి నుంచి ఆర్డర్ వచ్చింది. దానికి అదనపు కార్మికులను నియమించాలి, ముడి సరుకులు కొనాలి. రెండు వనరుల నుంచి రుణం తీసుకున్నాడు: (1) తోలు సరఫరాదారు తోలును ఇప్పుడే సరఫరా చేసి తర్వాత చెల్లింపు తీసుకునేలా
  2. (2) పెద్ద వ్యాపారి నుంచి 1,000 జతల బూట్లకు అడ్వాన్స్ చెల్లింపుగా నగదు రుణం, నెలాఖరులోగా మొత్తం ఆర్డర్ అందిస్తానన్న వాగ్దానంతో. నెలాఖరున ఆర్డర్ ఇచ్చి మంచి లాభం సంపాదించి, తీసుకున్న డబ్బు తిరిగి చెల్లించాడు.
• ఇక్కడ రుణం ఉత్పత్తికి కావలసిన పని మూలధన (Working capital) అవసరాలు తీర్చింది: కొనసాగే ఉత్పత్తి ఖర్చులను భరించి, సమయానికి ఉత్పత్తి పూర్తి చేసి ఆదాయం పెంచింది. అంటే రుణం ఇక్కడ కీలకమైన సానుకూల పాత్ర పోషించింది.
• పరిస్థితి 2 – పంట నష్టం:
  1. మూడు ఎకరాల్లో వేరుశనగ పండించే చిన్న రైతు సాగు ఖర్చులకు వడ్డీ వ్యాపారి నుంచి రుణం తీసుకున్నాడు. సీజన్ మధ్యలో పురుగుల వల్ల పంట పాడైంది
  2. ఖరీదైన పురుగుమందులు చల్లినా ప్రయోజనం లేదు. రుణం తీర్చలేక అప్పు ఏడాదిలో పెద్ద మొత్తమైంది. మరుసటి ఏడాది మళ్లీ కొత్త రుణం తీసుకున్నాడు
  3. పంట సాధారణంగా పండినా ఆదాయం పాత అప్పును తీర్చడానికి చాలలేదు. చివరికి అప్పు తీర్చడానికి కొంత భూమి అమ్ముకోవలసి వచ్చింది.
• రుణ ఉచ్చు (Debt-trap): రుణం రుణగ్రహీతను, అక్కడి నుంచి కోలుకోవడం చాలా బాధాకరంగా ఉండే పరిస్థితిలోకి నెట్టడం. ఇక్కడ రుణం రైతు ఆదాయాన్ని పెంచకుండా అతణ్ని మునుపటికంటే అధ్వాన్న స్థితిలో పడేసింది.
• గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో రుణ డిమాండ్: ప్రధానంగా పంట ఉత్పత్తికే. విత్తనాలు, ఎరువులు, పురుగుమందులు, నీరు, విద్యుత్, పరికరాల మరమ్మతు వంటి ఖర్చులు ఉంటాయి. ఇన్‌పుట్లు కొనే సమయానికి, పంట అమ్మే సమయానికి మధ్య కనీసం మూడు నుంచి నాలుగు నెలల వ్యవధి ఉంటుంది. రైతులు సీజన్ మొదట్లో పంట రుణం తీసుకొని కోత తర్వాత చెల్లిస్తారు. రుణ చెల్లింపు వ్యవసాయ ఆదాయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
• నిర్ణయించేది: రుణం ఉపయోగకరమా కాదా అనేది పరిస్థితిలోని రిస్క్ మీద, నష్టం వస్తే ఏదైనా తోడ్పాటు ఉందా లేదా అన్నదాని మీద ఆధారపడుతుంది.

ప్రతి రుణ ఒప్పందంలోనూ కొన్ని షరతులు ఉంటాయి.

• వడ్డీ రేటు (Interest rate): అసలు (Principal) తిరిగి చెల్లింపుతో పాటు రుణగ్రహీత రుణదాతకు చెల్లించాల్సిన వడ్డీని ప్రతి రుణ ఒప్పందం నిర్దేశిస్తుంది.
• పూచీకత్తు (Collateral / security):
  1. రుణదాతలు రుణం మీద పూచీకత్తును కూడా కోరవచ్చు. పూచీకత్తు అంటే రుణగ్రహీతకు సొంతమైన ఆస్తి (భూమి, భవనం, వాహనం, పశువులు, బ్యాంకు డిపాజిట్లు)
  2. రుణం తీరే వరకు దాన్ని రుణదాతకు హామీగా ఉంచుతారు.
• రుణగ్రహీత రుణం తీర్చలేకపోతే, చెల్లింపు పొందడానికి ఆ ఆస్తిని (పూచీకత్తును) అమ్ముకునే హక్కు రుణదాతకు ఉంటుంది.
• సాధారణ ఉదాహరణలు: భూమి హక్కు పత్రాలు, బ్యాంకు డిపాజిట్లు, పశువులు.
• పత్రాల అవసరం (Documentation requirement) కూడా నిబంధనల్లో భాగం.
• తిరిగి చెల్లింపు విధానం (Mode of repayment): ఉదా: నెలవారీ వాయిదాలు.
• రుణ నిబంధనలు (Terms of credit):
  1. వడ్డీ రేటు, పూచీకత్తు, పత్రాల అవసరం, తిరిగి చెల్లింపు విధానం – ఈ నాలుగూ కలిపి రుణ నిబంధనలు. ఒక రుణ ఏర్పాటు నుంచి మరొకదానికి ఇవి గణనీయంగా మారతాయి
  2. రుణదాత, రుణగ్రహీత స్వభావాన్ని బట్టి మారతాయి.
• ఇంటి రుణం ఉదాహరణ:
  1. ఒక వ్యక్తి ఇల్లు కొనడానికి బ్యాంకు నుంచి రూ. 5 లక్షల రుణం
  2. వార్షిక వడ్డీ రేటు 12 శాతం
  3. 10 సంవత్సరాల్లో నెలవారీ వాయిదాల్లో తిరిగి చెల్లించాలి. రుణానికి ముందు ఉద్యోగ రికార్డులు, జీతం చూపే పత్రాలను బ్యాంకుకు సమర్పించాలి. కొత్త ఇంటి పత్రాలను బ్యాంకు పూచీకత్తుగా ఉంచుకుంటుంది
  4. రుణం మొత్తం వడ్డీతో సహా తీర్చినప్పుడే ఆ పత్రాలు తిరిగి ఇస్తారు.
• అంటే:
  1. రుణ మొత్తం రూ. 5,00,000
  2. కాలం 10 ఏళ్లు
  3. పత్రాలు: ఉద్యోగ రికార్డులు, జీత వివరాలు
  4. వడ్డీ 12% వార్షికం
  5. చెల్లింపు: నెలవారీ వాయిదాలు
  6. పూచీకత్తు: కొత్త ఇంటి పత్రాలు.
• సులభ నిబంధనలు (Easy terms of credit): రుణగ్రహీతలు తక్కువ వడ్డీ రేటు, సులభమైన తిరిగి చెల్లింపు షరతులు, తక్కువ పూచీకత్తు, తక్కువ పత్రాల అవసరం కోరుకుంటారు.
• పూచీకత్తు ఎందుకు కోరుతారు? రుణం తిరిగి రాకపోతే నష్టాన్ని పూడ్చుకోవడానికి, రుణదాతకు భద్రత కోసం.

ఒక గ్రామంలో (సోన్‌పూర్ అనే ఉదాహరణ) రుణదాతలు, రుణగ్రహీతలు, నిబంధనలు ఎలా ఉంటాయో పాఠ్యపుస్తకం చూపింది.

• చిన్న రైతు (1.5 ఎకరాల భూమి): ప్రతి సీజన్ సాగుకు రుణం కావాలి. కొన్ని ఏళ్ల క్రితం వరకు గ్రామ వడ్డీ వ్యాపారి నుంచి నెలకు 5 శాతం వడ్డీ (సంవత్సరానికి 60%)తో తీసుకునేవాడు. గత కొన్నేళ్లుగా గ్రామంలోని వ్యవసాయ వ్యాపారి నుంచి నెలకు 3 శాతం వడ్డీకి తీసుకుంటున్నాడు.
• సీజన్ మొదట్లో వ్యాపారి వ్యవసాయ ఇన్‌పుట్లను అప్పుపై సరఫరా చేస్తాడు
• పంట కోతకు సిద్ధమయ్యాక తీర్చాలి.
• వడ్డీతో పాటు పంటను తనకే అమ్మాలని రైతుతో వ్యాపారి వాగ్దానం చేయించుకుంటాడు. దీంతో డబ్బు త్వరగా తిరిగి వస్తుంది
• అలాగే కోత తర్వాత పంట ధరలు తక్కువగా ఉంటాయి కాబట్టి రైతు నుంచి తక్కువ ధరకు కొని, ధర పెరిగాక అమ్మి వ్యాపారి లాభం పొందుతాడు.
• 7 ఎకరాల రైతు:
  1. సోన్‌పూర్‌లో సాగుకు బ్యాంకు రుణం పొందిన కొద్దిమందిలో ఒకడు. వడ్డీ రేటు సంవత్సరానికి 8.5 శాతం
  2. తర్వాతి మూడేళ్లలో ఎప్పుడైనా తిరిగి చెల్లించవచ్చు. పంట కోత తర్వాత కొంత పంట అమ్మి తీర్చాలని, మిగిలిన బంగాళాదుంపలను శీతల గిడ్డంగిలో ఉంచి, ఆ గిడ్డంగి రసీదుపై బ్యాంకు నుంచి కొత్త రుణం తీసుకోవాలని అతడి ప్రణాళిక. పంట రుణం తీసుకున్న రైతులకు బ్యాంకు ఈ సౌకర్యం కల్పిస్తుంది.
• భూమి లేని వ్యవసాయ కూలీ: అధిక వడ్డీకి తీసుకునే రుణం వల్ల అప్పు ఏళ్ల తరబడి పెరుగుతూ పోయే ప్రమాదం ఉంటుంది (రుణ ఉచ్చు). (ఈ ఉదాహరణలోని కచ్చితమైన సంఖ్యలు సేకరించిన పాఠం నుంచి చదవడం సాధ్యం కాలేదు.)
• పాఠం చెప్పేది:
  1. 7 ఎకరాల రైతుకు తక్కువ వడ్డీ వల్ల సాగులో ఎక్కువ ఆదాయం మిగులుతుంది
  2. అధిక వడ్డీ చెల్లించే రైతుకు మిగులు ఆదాయం తక్కువ. ఎక్కువ భూమి, ఆస్తి ఉన్నవారికే తక్కువ వడ్డీ బ్యాంకు రుణం లభిస్తోంది.
• సహకార సంఘాల రుణాలు (Cooperatives): గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో బ్యాంకుల తర్వాత చౌక రుణానికి ప్రధాన వనరు.
• సహకార సంఘం సభ్యులు కొన్ని రంగాల్లో సహకారానికి తమ వనరులను కలిపి (పూల్ చేసి) ఉంచుతారు.
• రకాలు: రైతుల సహకార సంఘాలు, నేత కార్మికుల సహకార సంఘాలు, పారిశ్రామిక కార్మికుల సహకార సంఘాలు మొదలైనవి.
• ఉదాహరణ:
  1. కృషక్ సహకార సంఘం – 2,300 మంది రైతు సభ్యులు
  2. సభ్యుల డిపాజిట్లను స్వీకరిస్తుంది
  3. ఈ డిపాజిట్లను పూచీకత్తుగా చూపి బ్యాంకు నుంచి పెద్ద రుణం తీసుకొని, ఆ నిధులను సభ్యులకు రుణాలుగా ఇస్తుంది. రుణాలు తిరిగి చెల్లించాక మరో విడత రుణాలు ఇవ్వవచ్చు.
• ఇది వ్యవసాయ పరికరాల కొనుగోలు, సాగు, వ్యవసాయ వ్యాపారం, చేపల పెంపకం, ఇళ్ల నిర్మాణం వంటి అవసరాలకు రుణాలు ఇస్తుంది.

రుణాలను వనరును బట్టి ఫార్మల్ (అధికారిక) రంగ రుణాలు, ఇన్‌ఫార్మల్ (అనధికారిక) రంగ రుణాలుగా విభజిస్తారు.

• ఫార్మల్ రంగ రుణాలు: బ్యాంకులు, సహకార సంఘాల రుణాలు.
• ఇన్‌ఫార్మల్ రుణదాతలు: వడ్డీ వ్యాపారులు, వ్యాపారులు, యజమానులు, బంధువులు, స్నేహితులు మొదలైనవారు.
• RBI పర్యవేక్షణ (ఫార్మల్ రంగంపై): బ్యాంకులు డిపాజిట్లలో కనీస నగదు నిల్వను నిర్వహిస్తున్నాయో లేదో RBI పర్యవేక్షిస్తుంది. లాభాలు తెచ్చే వ్యాపారాలు, వర్తకులకే కాకుండా చిన్న సాగుదారులు, చిన్న తరహా పరిశ్రమలు, చిన్న రుణగ్రహీతలకూ బ్యాంకులు రుణాలు ఇచ్చేలా RBI చూస్తుంది. బ్యాంకులు ఎంత రుణం, ఎవరికి, ఏ వడ్డీ రేటుకు ఇస్తున్నాయో వంటి సమాచారాన్ని ఎప్పటికప్పుడు RBIకి సమర్పించాలి.
• ఇన్‌ఫార్మల్ రంగం:
  1. వారి రుణ కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షించే సంస్థ ఏదీ లేదు. వారు ఇష్టమైన వడ్డీ రేటుకు ఇవ్వవచ్చు
  2. డబ్బు తిరిగి రాబట్టుకోవడానికి అన్యాయమైన పద్ధతులు వాడకుండా ఆపేవారు లేరు.
• ఫార్మల్ రుణదాతలతో పోలిస్తే చాలామంది ఇన్‌ఫార్మల్ రుణదాతలు చాలా ఎక్కువ వడ్డీ వసూలు చేస్తారు, కాబట్టి రుణగ్రహీతకు రుణ వ్యయం చాలా ఎక్కువ.
• అధిక రుణ వ్యయం ప్రభావం: ఆదాయంలో పెద్ద భాగం రుణం తీర్చడానికే పోతుంది, రుణగ్రహీతలకు మిగిలే ఆదాయం తగ్గుతుంది. కొన్నిసార్లు తిరిగి చెల్లించాల్సిన మొత్తం రుణగ్రహీత ఆదాయం కంటే ఎక్కువై అప్పు పెరిగి రుణ ఉచ్చుకు దారితీస్తుంది. అలాగే అధిక వ్యయం వల్ల రుణంతో వ్యాపారం మొదలుపెట్టాలనుకునేవారు వెనకడుగు వేస్తారు.
• అందుకే బ్యాంకులు, సహకార సంఘాలు ఎక్కువ రుణాలివ్వాలి
• దీనివల్ల ఎక్కువమంది చౌకగా అప్పు తీసుకుని పంటలు పండించవచ్చు, వ్యాపారం చేయవచ్చు, చిన్న పరిశ్రమలు పెట్టవచ్చు. చౌకగా, అందుబాటులో ఉండే రుణం దేశాభివృద్ధికి కీలకం.

ఎవరికి ఏ రుణం? (పట్టణ గృహాల గ్రాఫ్ 2)

• పట్టణ ప్రాంతాల్లో పేద కుటుంబాల రుణాల్లో 85 శాతం ఇన్‌ఫార్మల్ వనరుల నుంచే.
• పట్టణ ధనిక కుటుంబాల రుణాల్లో కేవలం 10 శాతం ఇన్‌ఫార్మల్, 90 శాతం ఫార్మల్ వనరుల నుంచి. (మధ్యలో ఉన్న రెండు వర్గాల విలువలు సేకరించిన పాఠంలో స్పష్టంగా లేవు.)
• గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోనూ ఇదే తీరు:
  1. ధనికులకు ఫార్మల్ రంగ చౌక రుణం
  2. పేదలు రుణానికి పెద్ద మొత్తం చెల్లించాలి.

పాఠం ఇచ్చే నిర్ధారణలు

• మొదటిది:
  1. గ్రామీణ ప్రజల మొత్తం రుణ అవసరాల్లో ఫార్మల్ రంగం సుమారు సగం మాత్రమే తీరుస్తోంది
  2. మిగిలినవి ఇన్‌ఫార్మల్ వనరుల నుంచి. అందుకే గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో బ్యాంకులు, సహకార సంఘాలు రుణాలు పెంచి ఇన్‌ఫార్మల్ రుణ ఆధారపడటం తగ్గించాలి.
• రెండోది:
  1. ఫార్మల్ రుణాలు పెరగడంతో పాటు అందరికీ అందాలి. ప్రస్తుతం ధనిక కుటుంబాలే ఫార్మల్ రుణాలు పొందుతున్నాయి, పేదలు ఇన్‌ఫార్మల్ వనరులపై ఆధారపడుతున్నారు
  2. ఫార్మల్ రుణాన్ని మరింత సమానంగా పంచాలి.

పేద కుటుంబాలు ఇప్పటికీ ఇన్‌ఫార్మల్ రుణ వనరులపైనే ఆధారపడతాయి. ఎందుకంటే గ్రామీణ భారతదేశంలో బ్యాంకులు అన్నిచోట్లా లేవు; ఉన్నా బ్యాంకు రుణం పొందడం కష్టం.

• బ్యాంకు రుణాలకు అడ్డంకులు: సరైన పత్రాలు, పూచీకత్తు అవసరం. పూచీకత్తు లేకపోవడం పేదలు బ్యాంకు రుణాలు పొందలేకపోవడానికి ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటి.
• వడ్డీ వ్యాపారులు:
  1. రుణగ్రహీతలను వ్యక్తిగతంగా తెలుసు కాబట్టి తరచూ పూచీకత్తు లేకుండానే రుణం ఇస్తారు
  2. అవసరమైతే గత రుణాలు తీర్చకుండానే మళ్లీ వారిని సంప్రదించవచ్చు. కానీ వారు చాలా ఎక్కువ వడ్డీ వసూలు చేస్తారు, లావాదేవీల రికార్డులు ఉంచరు, పేద రుణగ్రహీతలను వేధిస్తారు.
• స్వయం సహాయక బృందాలు (Self Help Groups – SHGs): గ్రామీణ పేదలను, ముఖ్యంగా మహిళలను చిన్న బృందాలుగా ఏర్పాటు చేసి వారి పొదుపులను సమీకరించే కొత్త పద్ధతి.
• సాధారణ SHG స్వరూపం:
  1. 15–20 మంది సభ్యులు, సాధారణంగా ఒకే ప్రాంతానికి చెందినవారు
  2. క్రమం తప్పకుండా కలిసి పొదుపు చేస్తారు. సభ్యుని పొదుపు రూ. 25 నుంచి రూ. 100 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ
  3. ప్రజల పొదుపు సామర్థ్యాన్ని బట్టి ఉంటుంది.
• సభ్యులు తమ అవసరాలకు బృందం నుంచే చిన్న రుణాలు తీసుకోవచ్చు. బృందం ఈ రుణాలపై వడ్డీ వసూలు చేస్తుంది, అయినా అది వడ్డీ వ్యాపారి వసూలు చేసే దానికంటే తక్కువ.
• ఒకటి రెండేళ్లు పొదుపులో క్రమశిక్షణ చూపితే బృందం బ్యాంకు రుణానికి అర్హత పొందుతుంది. రుణం బృందం పేరు మీద మంజూరు అవుతుంది
• సభ్యులకు స్వయం ఉపాధి అవకాశాలు కల్పించడానికి.
• ఉదాహరణలు: తాకట్టు పెట్టిన భూమిని విడిపించడానికి, పని మూలధనం (విత్తనాలు, ఎరువులు, వెదురు, బట్ట వంటి ముడి సరుకులు), ఇంటి సామగ్రి, కుట్టు మిషన్లు, చేనేత మగ్గాలు, పశువుల వంటి ఆస్తులు కొనడానికి.
• నిర్ణయాలు: పొదుపు, రుణ కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ముఖ్య నిర్ణయాలు బృంద సభ్యులే తీసుకుంటారు – ఏ రుణం ఇవ్వాలి, ఉద్దేశం, మొత్తం, వడ్డీ, తిరిగి చెల్లింపు షెడ్యూల్ మొదలైనవి.
• తిరిగి చెల్లింపు బాధ్యత బృందానిదే: ఏ సభ్యుడైనా రుణం చెల్లించకపోతే మిగతా సభ్యులు దాన్ని తీవ్రంగా అనుసరిస్తారు. ఈ లక్షణం వల్ల పూచీకత్తు లేకపోయినా SHGలలో ఉన్న పేద మహిళలకు బ్యాంకులు రుణం ఇవ్వడానికి సిద్ధపడతాయి.
• ప్రయోజనాలు:
  1. పూచీకత్తు లేని సమస్యను అధిగమించి సకాలంలో, సరసమైన వడ్డీకి రుణం
  2. మహిళలు ఆర్థికంగా స్వావలంబన సాధించడం. గ్రామీణ పేదల సంఘటిత వ్యవస్థకు SHGలు పునాది రాళ్లు. క్రమం తప్పని సమావేశాలు ఆరోగ్యం, పోషణ, గృహ హింస వంటి సామాజిక అంశాలను చర్చించడానికి, చర్య తీసుకోవడానికి వేదికగా ఉంటాయి.

పేదల రుణ అవసరాలను సరసమైన రేట్లకు తీర్చడంలో అతిపెద్ద విజయ గాథల్లో బంగ్లాదేశ్ గ్రామీణ్ బ్యాంక్ ఒకటి.

• గ్రామీణ్ బ్యాంక్ (Grameen Bank of Bangladesh): 1970లలో చిన్న ప్రాజెక్టుగా ప్రారంభమైంది. 2018 నాటికి బంగ్లాదేశ్‌లోని సుమారు 81,600 గ్రామాల్లో 9 మిలియన్లకు పైగా సభ్యులు ఉన్నారు.
• రుణగ్రహీతల్లో దాదాపు అందరూ మహిళలు, సమాజంలో అత్యంత పేద వర్గాలకు చెందినవారు. పేద మహిళలు నమ్మదగిన రుణగ్రహీతలని, అంతేకాక వారు రకరకాల చిన్న ఆదాయ కార్యకలాపాలను విజయవంతంగా ప్రారంభించి నడపగలరని వీరు నిరూపించారు.
• స్థాపకుడు ప్రొఫెసర్ ముహమ్మద్ యూనస్ (Muhammad Yunus): 2006లో నోబెల్ శాంతి బహుమతి గ్రహీత. ఆయన అభిప్రాయం: పేదలకు సముచితమైన, సరసమైన షరతులపై రుణం అందిస్తే, లక్షలాది చిన్న వ్యక్తుల లక్షలాది చిన్న కార్యకలాపాలు కలిసి అతిపెద్ద అభివృద్ధి అద్భుతాన్ని సృష్టించగలవు.
• సమాచార మూలాలు (పాఠ్యపుస్తకం):
  1. గ్రామీణ రుణ సర్వే – NSSO (National Sample Survey Organisation) 'అఖిల భారత రుణ, పెట్టుబడి సర్వే, 70వ రౌండ్, 2013'
  2. NSSO ఇప్పుడు జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO)గా పిలువబడుతోంది. బ్యాంకు గణాంకాలకు RBI వెబ్‌సైట్
  3. SHGల డేటాకు NABARD (National Bank for Agriculture and Rural Development) వెబ్‌సైట్.

అధ్యాయ సారాంశం

• ఒకవైపు బ్యాంకుల్లో డబ్బు దాచే డిపాజిటర్లు, మరోవైపు ఆ బ్యాంకుల నుంచి రుణాలు తీసుకునే రుణగ్రహీతలు ఉంటారు. ఆధునిక ద్రవ్య రూపాలు బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థతో ముడిపడి ఉన్నాయి.
• ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు రుణం కావాలి. రుణం సానుకూల ప్రభావం చూపవచ్చు, లేదా కొన్ని పరిస్థితుల్లో రుణగ్రహీతను మరింత దిగజార్చవచ్చు.
• రుణం ఫార్మల్ లేదా ఇన్‌ఫార్మల్ వనరుల నుంచి లభిస్తుంది
• రుణ నిబంధనలు ఈ రెండింటి మధ్య గణనీయంగా మారతాయి.
• ఇప్పుడు ఫార్మల్ రుణాలు పొందుతోంది ధనిక కుటుంబాలే
• పేదలు ఇన్‌ఫార్మల్ వనరులపై ఆధారపడుతున్నారు. కాబట్టి మొత్తం ఫార్మల్ రుణం పెరగాలి (ఖరీదైన ఇన్‌ఫార్మల్ రుణంపై ఆధారపడటం తగ్గేలా), పేదలకు ఫార్మల్ రుణాల్లో ఎక్కువ వాటా దక్కాలి. రెండూ అభివృద్ధికి ముఖ్యం.

పాఠం చివరి అభ్యాసాల్లోని ప్రశ్నలు రుణం గురించిన కొన్ని ముఖ్యమైన అంశాలను బయటకు తెస్తాయి; వాటిని ప్రకటన రూపంలో ఇక్కడ చూద్దాం.

• ఎక్కువ రిస్క్ ఉన్న పరిస్థితుల్లో రుణం:
  1. రుణగ్రహీతకు మరిన్ని సమస్యలు తెచ్చి పెట్టవచ్చు
  2. పంట నష్టం వంటి సందర్భంలో రుణ చెల్లింపు అసాధ్యమై రుణ ఉచ్చు ఏర్పడవచ్చు.
• అభివృద్ధిలో రుణం పాత్ర: రుణం ఉత్పత్తి కార్యకలాపాలకు (పని మూలధనం, సాగు ఖర్చులు) నిధులిచ్చి ఆదాయం పెంచుతుంది. చౌకగా, అందరికీ అందేలా ఉన్న రుణం వల్ల ప్రజలు పంటలు పండించవచ్చు, వ్యాపారం చేయవచ్చు, చిన్న తరహా పరిశ్రమలు పెట్టవచ్చు, కొత్త పరిశ్రమలు పెట్టవచ్చు లేదా వస్తువుల వ్యాపారం చేయవచ్చు. చౌకగా, అందుబాటులో ఉండే రుణం దేశాభివృద్ధికి కీలకం.
• ఎందుకు కొన్ని రుణగ్రహీతలకు బ్యాంకులు రుణం ఇవ్వడానికి వెనుకాడతాయి? (ఇవి పాఠంలోని అంశాల నుంచి)
• పూచీకత్తు లేకపోవడం (పేదల విషయంలో ప్రధాన కారణం).
• అవసరమైన పత్రాలు, ఉద్యోగ/జీత రికార్డులు చూపలేకపోవడం.
• గ్రామీణ భారతంలో బ్యాంకులు అన్నిచోట్లా లేకపోవడం.
• ఆదాయం అనిశ్చితంగా ఉండే రుణగ్రహీతల నుంచి తిరిగి చెల్లింపు రిస్క్.
• చిన్న రైతులు:
  1. భారతదేశంలో సుమారు 80 శాతం రైతులు చిన్న రైతులు (పుస్తకం ప్రకారం)
  2. వీరికి సాగుకు రుణం కావాలి. బ్యాంకులు వీరికి ఇవ్వడానికి వెనుకాడవచ్చు (పూచీకత్తు, పత్రాలు, రిస్క్). ప్రత్యామ్నాయ రుణ వనరులు: వడ్డీ వ్యాపారులు, వ్యవసాయ వ్యాపారులు, సహకార సంఘాలు, SHGలు.
• చౌక రుణం పొందే మార్గాలు (పాఠం నుంచి): సహకార సంఘాలు, SHGలు, బ్యాంకులు గ్రామీణ రుణాలు విస్తరించడం, గ్రామీణ్ వంటి కార్యక్రమాలు.
• అభ్యాసాల్లోని ఖాళీలు (సమాధానాలు పాఠం ప్రకారం):
  1. (i) పేద కుటుంబాల రుణ అవసరాల్లో ఎక్కువ భాగం ఇన్‌ఫార్మల్ వనరుల నుంచి తీరుతాయి
  2. (ii) అధిక రుణ వ్యయం రుణ భారాన్ని పెంచుతుంది
  3. (iii) కేంద్ర ప్రభుత్వం తరఫున కరెన్సీ నోట్లను జారీ చేసేది RBI
  4. (iv) బ్యాంకులు డిపాజిట్లపై ఇచ్చే వడ్డీ కంటే రుణాలపై ఎక్కువ వడ్డీ వసూలు చేస్తాయి
  5. (v) పూచీకత్తు = రుణం తీరే వరకు రుణదాతకు హామీగా ఉంచే రుణగ్రహీత ఆస్తి.
• బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నల సమాధానాలు: SHGలో పొదుపు, రుణ నిర్ణయాలు ఎక్కువగా తీసుకునేది సభ్యులు. ఫార్మల్ రుణ వనరులలో యజమానులు (employers) చేరరు – అది ఇన్‌ఫార్మల్ వనరు.
• వడ్డీ వ్యాపారి లేదా బ్యాంకు – ఎలా ఎంచుకోవాలి? వడ్డీ రేటు, పూచీకత్తు, పత్రాల అవసరం, తిరిగి చెల్లింపు విధానం, అవసరమైన సమయానికి రుణం లభ్యత వంటి నిబంధనలను పోల్చి నిర్ణయం తీసుకోవాలి.