మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం (First World War)

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం (1914–1918) ప్రపంచ చరిత్రలో మొదటి భారీ యుద్ధం. దీనికి దీర్ఘకాలిక కారణాలు చాలా ఉన్నాయి. వీటిని 'MAIN' అనే పదంతో గుర్తుపెట్టుకోవచ్చు.

• M – సైనికవాదం (Militarism): దేశాలు సైన్యాలను, ఆయుధాలను భారీగా పెంచుకున్నాయి. జర్మనీ–బ్రిటన్ మధ్య నౌకా దళ పోటీ ప్రధానం.
• A – కూటములు (Alliances): ఐరోపా రెండు సైనిక కూటములుగా విడిపోయింది.
• I – సామ్రాజ్యవాదం (Imperialism): కాలనీలు, మార్కెట్ల కోసం పోటీ (ఉదా: మొరాకో సంక్షోభాలు).
• N – జాతీయతావాదం (Nationalism):
  1. బాల్కన్ ప్రాంతంలో స్లావ్ జాతుల స్వాతంత్ర్య ఆకాంక్ష
  2. ఫ్రాన్స్‌లో అల్సాస్–లోరెయిన్ కోసం పగ
  3. జర్మన్ విస్తరణ కోరిక.
• ఇతర కారణాలు:
  1. బాల్కన్ ప్రాంతం 'ఐరోపా మందుగుండు గిడ్డంగి (Powder Keg of Europe)'గా పిలవబడేది.
  2. పత్రికల ప్రచారం, రహస్య దౌత్యం.
  3. ఓట్టోమన్ సామ్రాజ్య బలహీనత.
• మొరాకో సంక్షోభాలు: 1905, 1911లో మొరాకోపై ఫ్రాన్స్–జర్మనీ మధ్య ఉద్రిక్తతలు వచ్చాయి.
• ఆయుధ పోటీ: జర్మనీ నౌకాదళాన్ని పెంచడంతో బ్రిటన్ 'డ్రెడ్‌నాట్' యుద్ధనౌకలు నిర్మించి ప్రతిస్పందించింది.
• తక్షణ కారణం: 28 జూన్ 1914న సారాజెవో హత్య.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా MAIN = Militarism, Alliances, Imperialism, Nationalism. యుద్ధ కారణాల ప్రశ్నల్లో ఈ నాలుగూ సాధారణంగా వస్తాయి.

బిస్మార్క్ కాలం నుండి ఐరోపాలో కూటముల రాజకీయం పెరిగింది. 1914 నాటికి ఐరోపా రెండు ప్రత్యర్థి శిబిరాలుగా విడిపోయింది. ఒక దేశంపై దాడి జరిగితే కూటమిలోని ఇతరులు కూడా యుద్ధంలోకి దిగాల్సి వచ్చింది.

• త్రైపాక్షిక కూటమి (Triple Alliance, 1882): జర్మనీ, ఆస్ట్రియా–హంగేరీ, ఇటలీ. బిస్మార్క్ రూపకల్పన.
• ఇటలీ యుద్ధం మొదలైనపుడు తటస్థంగా ఉండి, 1915లో మిత్రరాజ్యాల పక్షంలో చేరింది.
• త్రైపాక్షిక ఒప్పందం (Triple Entente):
  1. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా. 1907 నాటికి ఏర్పడింది (ఫ్రాన్స్–రష్యా 1894
  2. ఆంగ్లో–ఫ్రెంచ్ ఎంటెంటె 1904
  3. ఆంగ్లో–రష్యన్ 1907).
• కేంద్ర శక్తులు (Central Powers):
  1. జర్మనీ, ఆస్ట్రియా–హంగేరీ
  2. తరువాత ఓట్టోమన్ టర్కీ (1914), బల్గేరియా (1915) చేరాయి.
• మిత్ర రాజ్యాలు (Allied Powers):
  1. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా, సెర్బియా, బెల్జియం
  2. ఇటలీ (1915), జపాన్ (1914), అమెరికా (1917) తరువాత చేరాయి.
• యుద్ధంలో నాయకులు:
  1. జర్మనీ – కైజర్ రెండవ విల్హెల్మ్.
  2. బ్రిటన్ – ప్రధాని అస్క్విత్, తర్వాత లాయిడ్ జార్జ్.
  3. ఫ్రాన్స్ – క్లెమెన్సో.
  4. అమెరికా – అధ్యక్షుడు వుడ్రో విల్సన్.

28 జూన్ 1914న బోస్నియా రాజధాని సారాజెవోలో జరిగిన ఒక హత్య ఐరోపాను యుద్ధంలోకి నెట్టింది. ఈ సంఘటన చిన్నదే అయినా కూటముల వల్ల పెద్ద యుద్ధంగా మారింది.

• హత్యకు గురైనవారు: ఆస్ట్రియా–హంగేరీ సింహాసన వారసుడు ఆర్చ్‌డ్యూక్ ఫ్రాంజ్ ఫెర్డినాండ్ (Archduke Franz Ferdinand), ఆయన భార్య సోఫీ.
• హంతకుడు: గావ్రిలో ప్రిన్సిప్ (Gavrilo Princip) అనే సెర్బ్ జాతీయవాద యువకుడు (బోస్నియా సెర్బ్).
• ఎందుకు ముఖ్యం: బోస్నియా ఆస్ట్రియా అధీనంలో ఉండగా, సెర్బ్ జాతీయవాదులు దాన్ని సెర్బియాలో కలపాలని కోరారు.
• సంఘటనల క్రమం (1914):
  1. జూలై 28: ఆస్ట్రియా సెర్బియాపై యుద్ధం ప్రకటించింది.
  2. ఆగస్టు 1: జర్మనీ రష్యాపై యుద్ధం ప్రకటించింది.
  3. ఆగస్టు 3: జర్మనీ ఫ్రాన్స్‌పై యుద్ధం ప్రకటించింది.
  4. ఆగస్టు 4: జర్మనీ తటస్థ బెల్జియంను ఆక్రమించడంతో బ్రిటన్ యుద్ధంలోకి దిగింది.
• ష్లీఫెన్ ప్రణాళిక (Schlieffen Plan): ఫ్రాన్స్‌ను బెల్జియం మీదుగా త్వరగా ఓడించి, తరువాత రష్యాపై దృష్టి పెట్టాలనే జర్మన్ ప్రణాళిక.
• యుద్ధ విస్తరణ:
  1. ఓట్టోమన్ టర్కీ కేంద్ర శక్తుల వైపు చేరింది
  2. జపాన్ మిత్ర రాజ్యాల వైపు చేరింది. తరువాత యుద్ధం యూరప్ దాటి ఆసియా, ఆఫ్రికా, సముద్రాలకూ వ్యాపించింది.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రధానంగా పశ్చిమ, తూర్పు రంగాల్లో జరిగింది. గుంతల యుద్ధం (Trench Warfare), విషవాయువులు, ట్యాంకులు, యుద్ధ విమానాలు, సబ్‌మెరీన్‌లు వంటి కొత్త ఆయుధాలు మొదటిసారి విస్తృతంగా వాడారు.

• పశ్చిమ రంగం (Western Front): ఫ్రాన్స్, బెల్జియంలో రెండు వైపులా లోతైన కందకాల్లో నిలిచి సుదీర్ఘ యుద్ధం జరిగింది.
• మార్న్ యుద్ధం (First Battle of the Marne, 1914): జర్మన్ ముందడుగు ఆగిపోయింది.
• వెర్డన్ యుద్ధం (Verdun, 1916), సోమ్ యుద్ధం (Somme, 1916): అత్యంత భారీ ప్రాణ నష్టాలు. సోమ్ యుద్ధంలో బ్రిటన్ మొదటిసారి ట్యాంకులు వాడింది.
• తూర్పు రంగం:
  1. జర్మనీ, ఆస్ట్రియా – రష్యా మధ్య
  2. రష్యా పెద్ద నష్టాలు చవిచూసింది.
• కొత్త ఆయుధాలు: మెషిన్ గన్లు, విషవాయువు (1915 ఇప్రెస్ వద్ద జర్మనీ), ట్యాంకులు, విమానాలు, జలాంతర్గాములు (U-boats).
• నౌకా యుద్ధం: జట్లాండ్ యుద్ధం (Battle of Jutland, 1916) – బ్రిటన్, జర్మన్ నౌకాదళాల మధ్య ప్రధాన పోరు.
• లూసిటానియా (1915):
  1. జర్మన్ జలాంతర్గామి బ్రిటిష్ ప్రయాణికుల నౌక లూసిటానియాను ముంచింది
  2. అనేక మంది అమెరికన్లు మరణించారు. ఇది అమెరికా అభిప్రాయాన్ని జర్మనీకి వ్యతిరేకంగా మార్చింది.
• గల్లిపోలి ప్రచారం (1915): ఓట్టోమన్ ప్రాంతంలో మిత్ర రాజ్యాలు విఫలమయ్యాయి.
• భారత సైనికుల పాత్ర:
  1. పది లక్షలకు పైగా భారతీయ సైనికులు బ్రిటిష్ సైన్యంలో వివిధ రంగాల్లో పోరాడారు
  2. భారత్ ఆర్థిక, మానవ వనరులు అందించింది.

1917 యుద్ధంలో రెండు కీలక మలుపులు వచ్చాయి – అమెరికా మిత్ర రాజ్యాల పక్షాన చేరడం, రష్యా యుద్ధం నుండి వైదొలగడం. చివరికి 1918 నవంబర్‌లో జర్మనీ లొంగింది.

• అమెరికా ప్రవేశం (ఏప్రిల్ 1917): అధ్యక్షుడు వుడ్రో విల్సన్ నాయకత్వంలో అమెరికా యుద్ధంలో చేరింది.
• కారణాలు:
  1. జర్మనీ 'అపరిమిత జలాంతర్గామి యుద్ధం (Unrestricted Submarine Warfare)'
  2. లూసిటానియా సంఘటన
  3. జిమ్మర్‌మాన్ టెలిగ్రామ్ (జర్మనీ మెక్సికోను అమెరికాపై రెచ్చగొట్టే ప్రయత్నం).
• రష్యా నిష్క్రమణ: 1917 బోల్షెవిక్ విప్లవం తరువాత 1918 మార్చిలో బ్రెస్ట్-లిటోవ్స్క్ ఒప్పందంతో రష్యా యుద్ధం నుండి వైదొలిగింది.
• విల్సన్ 14 సూత్రాలు (Fourteen Points, జనవరి 1918): శాంతి కోసం ప్రతిపాదనలు.
• రహస్య ఒప్పందాల రద్దు.
• సముద్రాల స్వేచ్ఛ.
• ఆత్మ నిర్ణయాధికారం (Self-determination).
• అంతర్జాతీయ సంస్థ ఏర్పాటు (తరువాత నానాజాతి సమితి).
• ముగింపు: కేంద్ర శక్తుల్లో బల్గేరియా, ఓట్టోమన్ టర్కీ, ఆస్ట్రియా–హంగేరీ ఒక్కొక్కటి లొంగాయి. జర్మనీలో విప్లవం వచ్చి కైజర్ విల్హెల్మ్ II పదవి వదిలి నెదర్లాండ్స్ వెళ్లాడు.
• యుద్ధ విరమణ (Armistice): 11 నవంబర్ 1918న (ఉదయం 11 గంటలకు) ఫ్రాన్స్‌లో కాంపీన్ వద్ద యుద్ధ విరమణ ఒప్పందం సంతకం చేశారు.
• నష్టాలు:
  1. కోటి మందికి పైగా సైనికులు మరణించారు
  2. లక్షల మంది పౌరులు చనిపోయారు
  3. ఆర్థిక వ్యవస్థలు దెబ్బతిన్నాయి.

యుద్ధం తరువాత పారిస్ శాంతి సదస్సు (1919) జరిగింది. జర్మనీతో వెర్సైల్స్ ఒప్పందం (Treaty of Versailles) ను 28 జూన్ 1919న సంతకం చేయించారు – సరిగ్గా సారాజెవో హత్య తేదీ రోజే. ఇది జర్మనీపై కఠిన షరతులు విధించిన 'విధించిన శాంతి (Dictated Peace)'.

• ప్రధాన నాయకులు (Big Four): వుడ్రో విల్సన్ (అమెరికా), లాయిడ్ జార్జ్ (బ్రిటన్), క్లెమెన్సో (ఫ్రాన్స్), ఓర్లాండో (ఇటలీ). ఓడిపోయిన దేశాలను సదస్సుకు పిలవలేదు.
• వెర్సైల్స్ షరతులు:
  1. యుద్ధ నేరం ఒప్పుకోలు (War Guilt Clause – ఆర్టికల్ 231): యుద్ధానికి జర్మనీయే కారణమని అంగీకారం.
  2. యుద్ధ నష్టపరిహారం (Reparations) భారీగా చెల్లించాలి.
  3. అల్సాస్–లోరెయిన్ ఫ్రాన్స్‌కు తిరిగి ఇచ్చింది.
  4. సైన్యం 1 లక్ష మందికి పరిమితం; నౌకాదళం, వైమానిక దళం పరిమితం.
  5. రైన్‌లాండ్ (Rhineland) సైనిక రహిత ప్రాంతం.
  6. కాలనీలన్నీ కోల్పోయింది; అవి నానాజాతి సమితి 'ఆదేశ రాజ్యాలు'గా విజేతలకు వెళ్లాయి.
• ఇతర ఒప్పందాలు: సెయింట్ జర్మైన్ (ఆస్ట్రియా), ట్రియానాన్ (హంగేరీ), న్యూయీ (బల్గేరియా), సెవ్రెస్ (ఓట్టోమన్ టర్కీ, 1920 – తరువాత 1923 లొజాన్ ఒప్పందంతో భర్తీ).
• విమర్శ: జర్మనీలో ఈ ఒప్పందం పట్ల తీవ్ర ఆగ్రహం కలిగింది. ఇది నాజీ పార్టీ ఎదుగుదలకు, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధానికి ఒక కారణమైంది.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రపంచ పటాన్ని, రాజకీయ వ్యవస్థను, ఆర్థిక వ్యవస్థను పూర్తిగా మార్చింది. ఇది భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంపై కూడా పెద్ద ప్రభావం చూపింది.

• సామ్రాజ్యాల పతనం: జర్మన్, ఆస్ట్రియా–హంగేరియన్, ఓట్టోమన్, రష్యన్ సామ్రాజ్యాలు కూలిపోయాయి.
• కొత్త దేశాలు: పోలాండ్, చెకోస్లొవేకియా, యుగోస్లావియా, ఫిన్లాండ్, ఎస్టోనియా, లాట్వియా, లిథువేనియా మొదలైనవి ఏర్పడ్డాయి.
• నానాజాతి సమితి (League of Nations): శాంతి కాపాడటానికి 1920లో ఏర్పడింది.
• ఆర్థిక ప్రభావం:
  1. ఐరోపా ఆర్థికంగా బలహీనమైంది
  2. అమెరికా ప్రపంచ ఆర్థిక శక్తిగా ఎదిగింది.
• సామాజిక మార్పులు: యుద్ధ కాలంలో మహిళలు కర్మాగారాల్లో పనిచేయడంతో అనేక దేశాల్లో మహిళలకు ఓటు హక్కు వచ్చింది.
• తరువాతి పరిణామాలు:
  1. ఫాసిజం, నాజీయిజం ఎదుగుదల
  2. 1929 మహా మాంద్యం
  3. చివరికి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం.
• భారత్‌పై ప్రభావం:
  1. భారత సైనికులు, వనరులు యుద్ధంలో వాడారు; భారీ నష్టం, ధరల పెరుగుదల.
  2. 1916లో హోమ్ రూల్ ఉద్యమం (తిలక్, అనీ బీసెంట్); లక్నో ఒప్పందం (1916).
  3. 1917 మాంటేగ్ ప్రకటన – క్రమంగా బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం హామీ; 1919 భారత ప్రభుత్వ చట్టం (మాంటేగ్–ఛెమ్స్‌ఫర్డ్ సంస్కరణలు).
  4. యుద్ధం తర్వాత రౌలట్ చట్టం (1919), జలియన్‌వాలా బాగ్ ఘటన (1919), ఖిలాఫత్ ఉద్యమం, తరువాత సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం (1920–22).