ఫాసిజం & నాజీయిజం (Fascism & Nazism)

ఫాసిజం (Fascism) అనేది ఒకే నాయకుడికి, ఒకే పార్టీకి పూర్తి అధికారం ఉండాలని చెప్పే నియంతృత్వ సిద్ధాంతం. ఇది మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత ఇటలీలో పుట్టింది.

• పేరు మూలం:
  1. ఇటాలియన్ పదం 'ఫాషియో (Fascio)' అంటే కర్రల కట్ట. కట్టగా ఉన్న కర్రలు విరగవు – ఐక్యతకు చిహ్నంగా దీన్ని తీసుకున్నారు
  2. పురాతన రోమ్ అధికార చిహ్నం కూడా ఇదే.
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. తీవ్ర జాతీయవాదం (Extreme Nationalism)
  2. ఒకే నాయకుడి ఆరాధన
  3. ప్రజాస్వామ్యం, పార్లమెంటు, వ్యక్తి స్వేచ్ఛలకు వ్యతిరేకత
  4. కమ్యూనిజం, సోషలిజానికి వ్యతిరేకత
  5. యుద్ధాన్ని, సైనిక బలాన్ని కీర్తించడం
  6. ప్రచారం, ఏకపార్టీ పాలన, పత్రికలపై నియంత్రణ
• ఇటలీకి నష్టం: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో గెలిచిన పక్షంలో ఉన్నా, శాంతి సంధిలో తగినన్ని భూభాగాలు రాలేదని ఇటలీ ప్రజలు అసంతృప్తి చెందారు. దీన్ని 'వికలాంగ విజయం (Mutilated Victory)' అన్నారు.
• ఇతర కారణాలు: యుద్ధానంతర నిరుద్యోగం, ధరల పెరుగుదల, కార్మిక సమ్మెలు, కమ్యూనిస్టు భయం, బలహీన ప్రభుత్వం.
• ఫాసిజం పుట్టిన దేశం:
  1. ఇటలీ
  2. తరువాత జర్మనీ (నాజీయిజం), స్పెయిన్ (ఫ్రాంకో) లో వ్యాపించింది.

ఇటలీలో ఫాసిజానికి నాయకుడు బెనిటో ముస్సోలినీ (Benito Mussolini). ఆయన సైనిక ప్రదర్శనలతో, బెదిరింపులతో అధికారం చేజిక్కించుకున్నాడు.

• పార్టీ స్థాపన:
  1. 1919లో మిలాన్‌లో 'ఫాసీ డి కాంబాటిమెంటో' స్థాపించాడు
  2. తరువాత 1921లో జాతీయ ఫాసిస్టు పార్టీగా మారింది.
• బ్లాక్ షర్ట్స్ (Black Shirts):
  1. ఫాసిస్టు పార్టీ సొంత సాయుధ దళం
  2. నల్ల చొక్కాలు ధరించేవారు.
• రోమ్ పైకి కవాతు (March on Rome) – 1922 అక్టోబర్: ఫాసిస్టులు రోమ్ వైపు కవాతు చేశారు. భయపడిన ఇటలీ రాజు విక్టర్ ఎమ్మాన్యుయేల్ III ముస్సోలినీని ప్రధానమంత్రిగా నియమించాడు.
• 'ఇల్ డూచే (Il Duce)':
  1. ముస్సోలినీ బిరుదు
  2. అంటే 'నాయకుడు'.
• నియంతృత్వం: క్రమంగా ఇతర పార్టీలను నిషేధించి, పత్రికలను అదుపు చేసి, ఇటలీని ఏకపార్టీ రాజ్యంగా మార్చాడు (1920ల చివరికి).
• లాటరన్ ఒప్పందం (Lateran Treaty) – 1929: ముస్సోలినీ, పోప్ మధ్య జరిగింది. దీని ద్వారా వాటికన్ సిటీని స్వతంత్ర రాజ్యంగా గుర్తించారు.
• ముగింపు: రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం చివరిలో 1945లో ఇటలీ ప్రతిఘటన దళాలు (Partisans) ముస్సోలినీని పట్టుకుని కాల్చి చంపాయి.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఓడిన జర్మనీలో కైజర్ పాలన పోయి వీమర్ గణతంత్రం (Weimar Republic) ఏర్పడింది. ఈ బలహీన ప్రభుత్వ కాలంలోనే హిట్లర్ ఎదిగాడు.

• హిట్లర్ జననం:
  1. 1889లో ఆస్ట్రియాలోని బ్రౌనౌ (Braunau) లో పుట్టాడు
  2. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో జర్మన్ సైన్యంలో పనిచేశాడు.
• నాజీ పార్టీ:
  1. జాతీయ సామ్యవాద జర్మన్ కార్మికుల పార్టీ (NSDAP) – దీన్నే నాజీ పార్టీ అంటారు
  2. హిట్లర్ దీని నాయకుడయ్యాడు.
• వెర్సైల్స్ సంధి అవమానం: యుద్ధ నేరం ఒప్పుకోవాలని, భారీ నష్టపరిహారం చెల్లించాలని, భూభాగాలు, సైన్యం కోల్పోవాలని ఈ సంధి జర్మనీని బలవంతపెట్టింది. జర్మన్లు దీన్ని ద్వేషించారు.
• ఆర్థిక సంక్షోభం:
  1. 1923లో విపరీతమైన ద్రవ్యోల్బణం (Hyperinflation)
  2. తరువాత 1929 మహా ఆర్థిక మాంద్యం (Great Depression) లో కోట్ల మంది నిరుద్యోగులయ్యారు.
• బీర్ హాల్ తిరుగుబాటు (Beer Hall Putsch) – 1923: మ్యూనిచ్‌లో అధికారం చేజిక్కించుకునే ప్రయత్నం విఫలమై హిట్లర్ జైలుకెళ్లాడు.
• మీన్ కాంఫ్ (Mein Kampf):
  1. అంటే 'నా పోరాటం'
  2. హిట్లర్ జైలులో రాసిన ఆత్మకథ. అందులో జాతి ఆధిక్యం, యూదు వ్యతిరేకత, 'లెబెన్స్‌రాం (జీవన స్థలం)' ఆలోచనలు ఉన్నాయి.
• ప్రచారం: గోబెల్స్ (Goebbels) నాజీ ప్రచార మంత్రి.

ఎన్నికల్లో బలం పెంచుకున్న హిట్లర్ చట్టబద్ధమైన మార్గాల్లోనే అధికారంలోకి వచ్చి, తరువాత ప్రజాస్వామ్యాన్ని పూర్తిగా అంతం చేశాడు.

• ఛాన్సలర్ నియామకం: 1933 జనవరి 30న అధ్యక్షుడు హిండెన్‌బర్గ్ హిట్లర్‌ను ఛాన్సలర్ (ప్రధాని) గా నియమించాడు.
• రీచ్‌స్టాగ్ దహనం (Reichstag Fire) – 1933 ఫిబ్రవరి:
  1. పార్లమెంటు భవనం కాలిపోయింది
  2. కమ్యూనిస్టులపై నిందవేసి పౌర హక్కులను రద్దు చేశారు.
• ఎనేబ్లింగ్ చట్టం (Enabling Act) – 1933 మార్చి: పార్లమెంటు లేకుండానే చట్టాలు చేసే అధికారం హిట్లర్‌కు ఇచ్చింది.
• ఫ్యూరర్ (Führer): 1934 ఆగస్టులో హిండెన్‌బర్గ్ మరణించాక హిట్లర్ అధ్యక్ష, ఛాన్సలర్ పదవులను కలిపి 'ఫ్యూరర్' అయ్యాడు.
• భయ వ్యవస్థ: గెస్టాపో (రహస్య పోలీసు), SS, SA (తుఫాను దళాలు), కాన్సంట్రేషన్ క్యాంపులు.
• యూదు వ్యతిరేక చర్యలు:
  1. 1935 న్యూరెంబర్గ్ చట్టాలు – యూదుల పౌరసత్వం, హక్కులు తొలగించారు.
  2. 1938 నవంబర్ 'క్రిస్టల్‌నాఖ్ట్ (పగిలిన గాజుల రాత్రి)' – యూదుల దుకాణాలపై, ప్రార్థనా మందిరాలపై దాడులు.
  3. యుద్ధకాలంలో జరిగిన యూదుల సామూహిక హత్యాకాండను 'హోలోకాస్ట్ (Holocaust)' అంటారు; సుమారు 60 లక్షల యూదులు మరణించారని అంచనా.
• రాజకీయ ప్రత్యర్థులు: కమ్యూనిస్టులు, ఇతర పార్టీల నాయకులను జైళ్లలో వేశారు.

హిట్లర్ వెర్సైల్స్ సంధిని ఉల్లంఘిస్తూ ఒక్కొక్కటిగా చర్యలు తీసుకున్నాడు. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ నిలువరించకపోవడంతో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం దిశగా పరిస్థితులు సాగాయి.

• సైనికీకరణ: 1935లో నిర్బంధ సైనిక సేవ, వాయుసేన పునరుద్ధరణ ప్రకటించాడు.
• రైన్‌లాండ్ ఆక్రమణ (1936): సంధి ప్రకారం సైన్యం లేకూడని ఈ ప్రాంతంలోకి సైన్యాన్ని పంపాడు.
• అన్ష్లూస్ (Anschluss) – 1938: ఆస్ట్రియాను జర్మనీలో కలుపుకున్నాడు.
• మ్యూనిచ్ ఒప్పందం (1938): చెకోస్లోవేకియాలోని సుడెటెన్‌లాండ్ ప్రాంతాన్ని జర్మనీకి ఇవ్వడానికి బ్రిటన్ ప్రధాని నెవిల్ చాంబర్లెయిన్, ఫ్రాన్స్, ఇటలీ ఒప్పుకున్నాయి. యుద్ధాన్ని నివారించాలనే ఈ విధానాన్ని బుజ్జగింపు విధానం (Appeasement) అంటారు.
• చెకోస్లోవేకియా ఆక్రమణ: 1939 మార్చిలో మిగతా భాగాన్ని కూడా ఆక్రమించాడు – దీంతో బుజ్జగింపు విఫలమైందని తేలింది.
• సోవియట్–జర్మన్ నాన్-అగ్రెషన్ ఒప్పందం (మొలోటోవ్–రిబ్బన్‌ట్రాప్ ఒప్పందం) – 1939 ఆగస్టు: ఇద్దరూ పరస్పరం దాడి చేయరని, పోలండ్‌ను పంచుకోవాలని రహస్యంగా ఒప్పుకున్నారు.
• పోలండ్‌పై దాడి: 1939 సెప్టెంబర్ 1న – ఇదే రెండవ ప్రపంచ యుద్ధానికి ప్రారంభం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1935 సైన్యం → 1936 రైన్‌లాండ్ → 1938 ఆస్ట్రియా, సుడెటెన్‌లాండ్ → 1939 చెకో, పోలండ్.

ఫాసిస్టు ఇటలీ, నాజీ జర్మనీ, సామ్రాజ్యవాద జపాన్ మూడూ కలిసి ఏర్పరచుకున్న కూటమిని అక్ష రాజ్యాలు (Axis Powers) అంటారు. వీరికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, సోవియట్ యూనియన్, అమెరికా మొదలైన దేశాలు మిత్రరాజ్యాలు (Allies).

• రోమ్–బెర్లిన్ అక్షం (1936):
  1. ఇటలీ, జర్మనీ మధ్య స్నేహ ఒప్పందం
  2. ఈ పదాన్ని ముస్సోలినీ వాడాడు.
• కామింటర్న్ వ్యతిరేక ఒప్పందం (Anti-Comintern Pact) – 1936:
  1. జర్మనీ, జపాన్ మధ్య కమ్యూనిజానికి వ్యతిరేకంగా ఒప్పందం
  2. 1937లో ఇటలీ చేరింది.
• స్టీల్ ఒప్పందం (Pact of Steel) – 1939 మే: జర్మనీ, ఇటలీ మధ్య సైనిక కూటమి.
• త్రైపాక్షిక ఒప్పందం (Tripartite Pact) – 1940 సెప్టెంబర్: జర్మనీ, ఇటలీ, జపాన్ కలిసి ఏర్పరచిన అధికారిక సైనిక కూటమి.
• ఇతర అక్ష దేశాలు: హంగరీ, రొమేనియా, బల్గేరియా వంటి కొన్ని దేశాలు తరువాత చేరాయి.
• పతనం: ఇటలీ 1943లో, జర్మనీ 1945 మే నెలలో, జపాన్ 1945 ఆగస్టు–సెప్టెంబర్‌లో లొంగిపోయాయి.
• స్పెయిన్‌లో ఫ్రాంకో: 1936–39 అంతర్యుద్ధంలో జనరల్ ఫ్రాంకో ఇటలీ, జర్మనీ సహాయంతో గెలిచి ఫాసిస్టు తరహా నియంతృత్వం స్థాపించాడు.