ఆసియా & ఆఫ్రికా వలస విముక్తి (Decolonisation)

ఒక దేశంపై విదేశీ శక్తి పాలన ముగిసి ఆ దేశం స్వతంత్రం పొందే ప్రక్రియను వలస విముక్తి (Decolonisation) అంటారు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత 1945–1970 మధ్య ఆసియా, ఆఫ్రికాలో దాదాపు వందకు పైగా దేశాలు స్వతంత్రం పొందాయి.

• యూరప్ బలహీనపడటం:
  1. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, నెదర్లాండ్స్, బెల్జియం యుద్ధంలో ఆర్థికంగా, సైనికంగా దెబ్బతిన్నాయి
  2. వలసలను అదుపు చేసే శక్తి తగ్గింది.
• జాతీయవాద ఉద్యమాలు:
  1. వలస ప్రజల్లో జాతీయ చైతన్యం పెరిగింది
  2. విద్యావంతులైన నాయకులు ఉద్యమాలు నడిపారు.
• రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ అనుభవం:
  1. ఆసియా సైనికులు యుద్ధాల్లో పాల్గొని యూరోపియన్లను ఓడించవచ్చని గ్రహించారు
  2. జపాన్ ఆగ్నేయాసియాలో యూరోపియన్ పాలనను కూల్చడం కూడా ప్రభావం చూపింది.
• భారత స్వాతంత్ర్యం (1947): ఇతర వలస దేశాలకు ప్రేరణ ఇచ్చింది.
• ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రభావం:
  1. ఐరాస చార్టర్ ప్రజల స్వయం నిర్ణయ హక్కును గుర్తించింది
  2. 1960లో 'వలస దేశాలకు స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (Declaration on Granting Independence to Colonial Countries)' ఆమోదించింది.
• అమెరికా, సోవియట్ వైఖరి: రెండు అగ్రరాజ్యాలూ బహిరంగంగా వలసవాదాన్ని వ్యతిరేకించాయి.
• రెండు మార్గాలు: కొన్ని దేశాలు శాంతియుతంగా (భారత్, ఘనా), మరికొన్ని సాయుధ పోరాటం ద్వారా (అల్జీరియా, వియత్నాం) స్వతంత్రం పొందాయి.

ఆసియాలో వలస విముక్తి మొదట మొదలైంది. భారత ఉపఖండం, ఆగ్నేయాసియా దేశాలు 1940ల చివర్లో స్వతంత్రం పొందాయి.

• ఫిలిప్పీన్స్: 1946 జూలై 4న అమెరికా నుండి స్వతంత్రం.
• భారతదేశం, పాకిస్థాన్: 1947 ఆగస్టు 15 (భారత్), 14 (పాకిస్థాన్) – బ్రిటన్ నుండి.
• బర్మా (మయన్మార్): 1948 జనవరి 4న బ్రిటన్ నుండి.
• శ్రీలంక (సిలోన్): 1948 ఫిబ్రవరి 4న బ్రిటన్ నుండి.
• ఇండోనేషియా: జపాన్ లొంగుబాటు తరువాత 1945 ఆగస్టు 17న సుకర్ణో స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించారు. డచ్ వారితో నాలుగేళ్ల పోరాటం తరువాత 1949లో నెదర్లాండ్స్ గుర్తించింది. నాయకుడు: సుకర్ణో, ఉపాధ్యక్షుడు మహమ్మద్ హట్టా.
• మలయా:
  1. 1957 ఆగస్టు 31న బ్రిటన్ నుండి
  2. 1963లో మలేషియా ఏర్పడింది
  3. సింగపూర్ 1965లో వేరై స్వతంత్ర దేశమైంది.
• వియత్నాం:
  1. ఫ్రాన్స్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా హో చి మిన్ నేతృత్వంలో వియత్ మిన్ పోరాటం చేశారు. 1954లో డియన్ బియన్ ఫూ యుద్ధంలో ఫ్రాన్స్ ఓడిపోయింది
  2. జెనీవా ఒప్పందాల ప్రకారం 17వ అక్షాంశం వద్ద వియత్నాం ఉత్తర, దక్షిణంగా విభజించబడింది.
• కంబోడియా, లావోస్: ఫ్రాన్స్ నుండి 1953–54 లో స్వతంత్రం.
• ఇతర ప్రాంతాలు:
  1. ఇజ్రాయెల్ ఏర్పాటు 1948
  2. పశ్చిమాసియాలో సిరియా, లెబనాన్, జోర్డాన్ 1940లలో స్వతంత్రం పొందాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఫిలిప్పీన్స్ 1946 – భారత్ 1947 – బర్మా, సిలోన్ 1948 – ఇండోనేషియా గుర్తింపు 1949 – మలయా 1957.

ఆసియా తరువాత ఆఫ్రికాలో స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాలు ఊపందుకున్నాయి. 1960 సంవత్సరంలో ఒకే ఏడాది 17 దేశాలు స్వతంత్రం పొందడంతో ఆ ఏడాదిని 'ఆఫ్రికా సంవత్సరం (Year of Africa)' అంటారు.

• లిబియా (1951): ఆఫ్రికాలో ఐరాస ద్వారా స్వతంత్రం పొందిన తొలి దేశం.
• ఈజిప్టు:
  1. 1952లో విప్లవం ద్వారా రాజు ఫరూక్ పాలన అంతమైంది
  2. నాసర్ నాయకుడయ్యాడు. 1956లో నాసర్ సూయజ్ కాలువను జాతీయం చేయడంతో బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, ఇజ్రాయెల్ దాడి చేశాయి (సూయజ్ సంక్షోభం)
  3. అంతర్జాతీయ ఒత్తిడితో వెనక్కి తగ్గాయి.
• ఘనా (1957):
  1. సహారాకు దక్షిణ ఆఫ్రికాలో బ్రిటన్ నుండి స్వతంత్రం పొందిన తొలి దేశం
  2. నాయకుడు క్వామే న్క్రుమా (ఘనా మొదటి ప్రధాని, తరువాత అధ్యక్షుడు). పూర్వ పేరు గోల్డ్ కోస్ట్.
• 1960 (ఆఫ్రికా సంవత్సరం): నైజీరియా (బ్రిటన్), ఫ్రెంచ్ వలసలైన సెనెగల్, ఐవరీ కోస్ట్ మొదలైనవి, బెల్జియన్ కాంగో స్వతంత్రం పొందాయి.
• కాంగో (1960):
  1. బెల్జియం నుండి
  2. తొలి ప్రధాని పాట్రిస్ లుముంబా
  3. స్వాతంత్ర్యం తరువాత అంతర్యుద్ధం, లుముంబా హత్య.
• అల్జీరియా (1962): ఫ్రాన్స్‌పై 1954 నుండి జాతీయ విముక్తి ఫ్రంట్ (FLN) చేసిన సుదీర్ఘ సాయుధ పోరాటం తరువాత స్వతంత్రం.
• కెన్యా (1963):
  1. మౌ మౌ తిరుగుబాటు తరువాత బ్రిటన్ నుండి
  2. తొలి అధ్యక్షుడు జోమో కెన్యాట్టా.
• టాంగన్యికా (1961):
  1. బ్రిటన్ నుండి
  2. తరువాత జాంజిబార్‌తో కలిసి టాంజానియా (1964).
• పోర్చుగీస్ వలసలు: అంగోలా, మొజాంబిక్ 1975లో స్వతంత్రం పొందాయి.

ఆఫ్రికాలో చివరి వలస విముక్తి దక్షిణ భాగంలో జరిగింది. అక్కడి శ్వేత అల్పసంఖ్యాక పాలన, 'అపార్థీడ్ (Apartheid)' వర్ణ వివక్షా వ్యవస్థను ముగించడానికి దశాబ్దాల పోరాటం సాగింది.

• అపార్థీడ్ (Apartheid): దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేత ప్రభుత్వం అమలుచేసిన జాతి వివక్ష విధానం. నల్ల జాతి ప్రజలకు ఓటు, నివాసం, ఉద్యోగ హక్కులు నిరాకరించారు. ఇది 1948 నుండి అధికారిక విధానమైంది.
• ఆఫ్రికన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ (ANC):
  1. వర్ణ వివక్షకు వ్యతిరేక పోరాటం నడిపిన సంస్థ
  2. నాయకుడు నెల్సన్ మండేలా.
• నెల్సన్ మండేలా: సుమారు 27 సంవత్సరాలు జైలులో గడిపి 1990లో విడుదలయ్యారు. 1993లో ఎఫ్.డబ్ల్యూ. డి క్లెర్క్‌తో కలిసి నోబెల్ శాంతి బహుమతి పొందారు. 1994 ఎన్నికల్లో గెలిచి దక్షిణాఫ్రికా తొలి నల్ల జాతి అధ్యక్షుడయ్యారు.
• భారత్ పాత్ర: దక్షిణాఫ్రికా వర్ణ వివక్షను ఐక్యరాజ్యసమితిలో ఖండించిన తొలి దేశాల్లో భారత్ ఒకటి. గాంధీజీ తన సత్యాగ్రహ ప్రయోగాలు మొదట దక్షిణాఫ్రికాలోనే చేశారు.
• జింబాబ్వే (1980):
  1. బ్రిటన్ నుండి స్వతంత్రం
  2. పూర్వ పేరు రోడీషియా.
• నమీబియా (1990):
  1. దక్షిణాఫ్రికా పాలన నుండి విముక్తి
  2. ఇది ఆఫ్రికాలోని చివరి వలస ప్రాంతాల్లో ఒకటి.
• కామన్వెల్త్:
  1. వర్ణ వివక్ష కారణంగా దక్షిణాఫ్రికా 1961లో కామన్వెల్త్ నుండి వైదొలగింది
  2. 1994లో తిరిగి చేరింది.

ఏ నాయకుడు ఏ దేశానికి చెందినవాడు, ఏ దేశం ఏ యూరోపియన్ శక్తి వలసగా ఉండేది అనే జతల ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• నాయకులు – దేశాలు:
  1. సుకర్ణో – ఇండోనేషియా
  2. హో చి మిన్ – వియత్నాం
  3. క్వామే న్క్రుమా – ఘనా
  4. జోమో కెన్యాట్టా – కెన్యా
  5. గమాల్ అబ్దెల్ నాసర్ – ఈజిప్టు
  6. పాట్రిస్ లుముంబా – కాంగో
  7. నెల్సన్ మండేలా – దక్షిణాఫ్రికా
  8. ఆంగ్ సాన్ – బర్మా (స్వాతంత్ర్యానికి ముందు 1947లో హత్యకు గురయ్యారు)
  9. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, మహాత్మా గాంధీ – భారత్
• వలస శక్తులు:
  1. బ్రిటన్: భారత్, పాకిస్థాన్, బర్మా, శ్రీలంక, మలయా, ఘనా, నైజీరియా, కెన్యా
  2. ఫ్రాన్స్: వియత్నాం, కంబోడియా, లావోస్, అల్జీరియా, సెనెగల్
  3. నెదర్లాండ్స్ (డచ్): ఇండోనేషియా
  4. బెల్జియం: కాంగో
  5. పోర్చుగల్: అంగోలా, మొజాంబిక్
  6. అమెరికా: ఫిలిప్పీన్స్
• పాండిచ్చేరి, గోవా:
  1. ఫ్రెంచ్ పాండిచ్చేరి 1954 లో భారత్‌లో కలిసింది
  2. పోర్చుగీస్ గోవా 1961లో సైనిక చర్య ద్వారా భారత్‌లో కలిసింది.
• పోర్చుగల్ ఆఫ్రికా వలసలు ఆలస్యం: పోర్చుగల్‌లో 1974 విప్లవం తరువాతే అంగోలా, మొజాంబిక్ స్వతంత్రమయ్యాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సుకర్ణో–ఇండోనేషియా (డచ్); హో చి మిన్–వియత్నాం (ఫ్రెంచ్); న్క్రుమా–ఘనా (బ్రిటన్).

పరీక్షల ముందు సులభంగా రివిజన్ చేయడానికి ఆసియా, ఆఫ్రికా వలస విముక్తిలో ముఖ్యమైన సంవత్సరాలను క్రమంలో ఇక్కడ ఇచ్చాం.

• 1945:
  1. ఇండోనేషియా స్వాతంత్ర్య ప్రకటన (ఆగస్టు 17)
  2. ఐక్యరాజ్యసమితి ఏర్పాటు.
• 1946: ఫిలిప్పీన్స్ స్వతంత్రం (అమెరికా నుండి).
• 1947: భారత్, పాకిస్థాన్ స్వతంత్రం.
• 1948:
  1. బర్మా, శ్రీలంక స్వతంత్రం
  2. ఇజ్రాయెల్ ఏర్పాటు
  3. దక్షిణాఫ్రికాలో అపార్థీడ్ అధికారిక విధానంగా మారింది.
• 1949:
  1. డచ్ ఇండోనేషియాను గుర్తించింది
  2. చైనాలో కమ్యూనిస్టు విజయం.
• 1951: లిబియా స్వతంత్రం.
• 1954:
  1. డియన్ బియన్ ఫూ – ఫ్రాన్స్ ఓటమి
  2. వియత్నాం విభజన
  3. అల్జీరియా పోరాటం ప్రారంభం.
• 1955: బాండుంగ్ సమావేశం.
• 1956: సూయజ్ సంక్షోభం.
• 1957: ఘనా, మలయా స్వతంత్రం.
• 1960:
  1. ఆఫ్రికా సంవత్సరం (17 దేశాలు)
  2. ఐరాస వలస విముక్తి ప్రకటన.
• 1961: నిర్లిప్త ఉద్యమం తొలి శిఖరాగ్ర సమావేశం (బెల్‌గ్రేడ్).
• 1962: అల్జీరియా స్వతంత్రం.
• 1963:
  1. కెన్యా స్వతంత్రం
  2. OAU ఏర్పాటు.
• 1975: అంగోలా, మొజాంబిక్ స్వతంత్రం.
• 1980: జింబాబ్వే స్వతంత్రం.
• 1990:
  1. నమీబియా స్వతంత్రం
  2. మండేలా విడుదల.
• 1994: దక్షిణాఫ్రికాలో మండేలా అధ్యక్షుడు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఆసియా: 1946–49 మధ్య; ఆఫ్రికా: 1957 (ఘనా) నుండి 1960 వరకు జోరు; చివరి అడుగులు 1975–94.

కొత్తగా స్వతంత్రమైన దేశాలు ఒకరికొకరు మద్దతివ్వడానికి సమావేశమయ్యాయి. అలాగే రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం వచ్చినా ఆర్థిక ఆధిపత్యం కొనసాగుతోందనే ఆందోళన నూతన వలసవాదం (Neo-colonialism) గా పిలిచారు.

• బాండుంగ్ సమావేశం (Bandung Conference) – 1955 ఏప్రిల్:
  1. ఇండోనేషియాలోని బాండుంగ్ నగరంలో
  2. 29 ఆసియా, ఆఫ్రికా దేశాలు పాల్గొన్నాయి.
• ఆతిథ్యం:
  1. సుకర్ణో (ఇండోనేషియా)
  2. నెహ్రూ, నాసర్, చౌ ఎన్‌లై (చైనా), న్క్రుమా వంటి నాయకులు పాల్గొన్నారు.
• లక్ష్యాలు: వలసవాద వ్యతిరేకత, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక సహకారం, శాంతియుత సహజీవనం.
• ఈ సమావేశంతో నిర్లిప్త ఉద్యమం (NAM) కు మార్గం ఏర్పడింది.
• నూతన వలసవాదం: పదం ఉపయోగించి ప్రాచుర్యం ఇచ్చినవాడు క్వామే న్క్రుమా. మాజీ వలస దేశాలు ఆర్థికంగా, వాణిజ్యపరంగా పాత యజమానులు లేదా అగ్రరాజ్యాలపై ఆధారపడటాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
• సమస్యలు: స్వాతంత్ర్యం తరువాత పేదరికం, అంతర్యుద్ధాలు, తెగల ఘర్షణలు, ఏకపక్ష పాలనలు, కృత్రిమంగా గీసిన సరిహద్దులు.
• ఆఫ్రికా ఐక్యతా సంస్థ (OAU) – 1963:
  1. ఆఫ్రికా దేశాల ఐక్యత కోసం అడిస్ అబాబాలో ఏర్పాటు
  2. 2002లో 'ఆఫ్రికన్ యూనియన్ (AU)' గా మారింది.
• మూడో ప్రపంచం (Third World): అమెరికా, సోవియట్ శిబిరాలకు చెందని ఆసియా, ఆఫ్రికా, లాటిన్ అమెరికా దేశాలను ఈ పదంతో పిలిచేవారు.