ప్రపంచ చరిత్ర (World History) / యుద్ధానంతర ప్రపంచం (Post-War World)

ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం (Cold War)

ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం అర్థం, కారణాలు, ట్రూమన్ సిద్ధాంతం, మార్షల్ ప్లాన్, నాటో, వార్సా ఒప్పందం, క్యూబా సంక్షోభం, ముగింపు మరియు నిర్లిప్త ఉద్యమం.

7 notes 60 questions

Start reading Practice

Notes in this chapter

  1. 1ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం అర్థం & కారణాలు (Cold War: Meaning and Causes)Read notePractice 9
  2. 2ట్రూమన్ సిద్ధాంతం & మార్షల్ ప్లాన్ (Truman Doctrine and Marshall Plan)Read notePractice 9
  3. 3నాటో, వార్సా ఒప్పందం & ఇతర కూటములు (NATO, Warsaw Pact and Alliances)Read notePractice 9
  4. 4బెర్లిన్ దిగ్బంధం & బెర్లిన్ గోడ (Berlin Blockade and Berlin Wall)Read notePractice 9
  5. 5కొరియా, క్యూబా, వియత్నాం సంక్షోభాలు (Korean War, Cuban Missile Crisis, Vietnam)Read notePractice 8
  6. 6నిర్లిప్త ఉద్యమం (Non-Aligned Movement – NAM)Read notePractice 8
  7. 7ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ ముగింపు – సోవియట్ పతనం (End of the Cold War)Read notePractice 8
By ExamBadi

1. ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం అర్థం & కారణాలు (Cold War: Meaning and Causes)

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత అమెరికా నాయకత్వంలోని పెట్టుబడిదారీ (Capitalist) శిబిరానికి, సోవియట్ యూనియన్ నాయకత్వంలోని కమ్యూనిస్టు శిబిరానికి మధ్య సాగిన ఉద్రిక్తతనే ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం (Cold War) అంటారు. ఇందులో నేరుగా పరస్పరం యుద్ధం జరగలేదు, కానీ ప్రచారం, ఆయుధ పోటీ, గూఢచర్యం, ఇతర దేశాల్లో పరోక్ష యుద్ధాలు జరిగాయి.

ముఖ్య విషయాలు

  • కాలం: సుమారు 1945–47 నుండి 1991 వరకు.
  • పదం:
    1. 'కోల్డ్ వార్' పదాన్ని 1947లో అమెరికన్ నేత బెర్నార్డ్ బరూచ్ ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు
    2. జర్నలిస్ట్ వాల్టర్ లిప్‌మన్ కూడా విస్తృతంగా వాడారు.
  • ప్రధాన పక్షాలు: అమెరికా (పెట్టుబడిదారీ, ప్రజాస్వామ్య శిబిరం), సోవియట్ యూనియన్ (కమ్యూనిస్టు శిబిరం).
  • కారణాలు:
    1. సిద్ధాంత వైరుధ్యం – పెట్టుబడిదారీ విధానం vs కమ్యూనిజం
    2. యుద్ధానంతర పోలండ్ వంటి తూర్పు ఐరోపా దేశాలపై సోవియట్ ఆధిపత్యం
    3. అణ్వాయుధ పోటీ; అమెరికా అణుబాంబు (1945), సోవియట్ అణుబాంబు పరీక్ష (1949)
    4. యుద్ధకాల మైత్రిలో పరస్పర అనుమానాలు
  • ఇనుప తెర (Iron Curtain) ప్రసంగం: 1946 మార్చిలో బ్రిటన్ మాజీ ప్రధాని విన్‌స్టన్ చర్చిల్ అమెరికాలోని ఫుల్టన్ (మిస్సోరి) లో చేసిన ప్రసంగం. తూర్పు, పశ్చిమ ఐరోపాను కమ్యూనిస్టు 'ఇనుప తెర' విభజించిందన్నారు.
  • జార్జ్ కెన్నన్: 'కంటైన్‌మెంట్ (Containment) – కమ్యూనిజం వ్యాప్తిని అడ్డుకోవడం' అనే విధానాన్ని సూచించినవాడు.
Practice this topicNext: ట్రూమన్ సిద్ధాంతం & మార్షల్ ప్లాన్ (Truman Doctrine and Marshall Plan)

2. ట్రూమన్ సిద్ధాంతం & మార్షల్ ప్లాన్ (Truman Doctrine and Marshall Plan)

కమ్యూనిజం పశ్చిమ ఐరోపాలోకి వ్యాపించకుండా అడ్డుకోవడానికి అమెరికా రెండు పెద్ద కార్యక్రమాలు చేపట్టింది. వీటికి సోవియట్ యూనియన్ ఇచ్చిన ప్రతిస్పందనలూ ముఖ్యమే.

ముఖ్య విషయాలు

  • ట్రూమన్ సిద్ధాంతం (Truman Doctrine) – 1947 మార్చి: అమెరికా అధ్యక్షుడు హ్యారీ ట్రూమన్ ప్రకటన. కమ్యూనిస్టు ముప్పు ఎదుర్కొంటున్న గ్రీస్, టర్కీలకు ఆర్థిక, సైనిక సహాయం ఇచ్చి, 'స్వేచ్ఛా ప్రజలకు మద్దతు' ఇస్తామని చెప్పాడు.
  • మార్షల్ ప్లాన్ (Marshall Plan) – 1948: అధికారిక పేరు 'యూరోపియన్ రికవరీ ప్రోగ్రామ్ (ERP)'. అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి జార్జ్ మార్షల్ ప్రతిపాదించాడు (1947). యుద్ధంలో ధ్వంసమైన పశ్చిమ ఐరోపా దేశాల పునర్నిర్మాణానికి అమెరికా భారీగా ఆర్థిక సహాయం అందించింది.
  • లక్ష్యం: ఆర్థికంగా బలపడిన ఐరోపాలో కమ్యూనిజానికి చోటు తగ్గుతుందని.
  • సోవియట్ ప్రతిస్పందన:
    1. కామిన్‌ఫామ్ (Cominform) – 1947; కమ్యూనిస్టు పార్టీల సమాచార కేంద్రం.
    2. కోమెకాన్ (Comecon) – 1949; తూర్పు ఐరోపా కమ్యూనిస్టు దేశాల ఆర్థిక సహకార మండలి; ఇది మార్షల్ ప్లాన్‌కు సోవియట్ జవాబు.
    3. సోవియట్ యూనియన్ తన ఆధీనంలోని తూర్పు ఐరోపా దేశాలను మార్షల్ ప్లాన్‌లో చేరనివ్వలేదు.
  • ఫలితం: ఐరోపా రెండు ఆర్థిక, రాజకీయ శిబిరాలుగా చీలిపోయింది.

సులభమైన ఉదాహరణ

పక్కింట్లో ఆర్థికంగా బలహీనంగా ఉన్నవారిని ఆదుకుని వారిని తన పక్షానికి తెచ్చుకోవడం లాంటిదే మార్షల్ ప్లాన్. సోవియట్ దీనికి పోటీగా తన పక్కవారిని కోమెకాన్‌లో కట్టింది.

Practice this topicNext: నాటో, వార్సా ఒప్పందం & ఇతర కూటములు (NATO, Warsaw Pact and Alliances)

3. నాటో, వార్సా ఒప్పందం & ఇతర కూటములు (NATO, Warsaw Pact and Alliances)

రెండు శిబిరాలూ తమ తమ సైనిక కూటములు ఏర్పరచుకున్నాయి. ఈ కూటముల పేర్లు, సంవత్సరాలు పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

ముఖ్య విషయాలు

  • నాటో (NATO – North Atlantic Treaty Organization) – 1949 ఏప్రిల్:
    1. వాషింగ్టన్‌లో సంతకం
    2. ఆరంభంలో 12 సభ్య దేశాలు
    3. అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, కెనడా వంటివి. ప్రధాన కార్యాలయం బ్రస్సెల్స్ (బెల్జియం).
  • ఒక సభ్య దేశంపై దాడి అంటే అన్ని సభ్యులపై దాడి – సమష్టి రక్షణ సూత్రం.
  • వార్సా ఒప్పందం (Warsaw Pact) – 1955 మే: సోవియట్ యూనియన్ నాయకత్వంలో తూర్పు ఐరోపా కమ్యూనిస్టు దేశాలు ఏర్పరచిన సైనిక కూటమి. పశ్చిమ జర్మనీ నాటోలో చేరడానికి ప్రతిచర్యగా ఏర్పడింది. 1991లో రద్దయింది.
  • సీటో (SEATO) – 1954: ఆగ్నేయాసియాలో కమ్యూనిజం వ్యాప్తిని అడ్డుకోవడానికి అమెరికా ఏర్పరచిన కూటమి.
  • బాగ్దాద్ ఒప్పందం – 1955:
    1. పశ్చిమాసియాలో ఏర్పడింది
    2. తరువాత 'సెంటో (CENTO)' గా పేరు మారింది.
  • భారత్ వైఖరి: భారత్ ఈ సైనిక కూటముల్లో ఏ ఒక్కదానిలోనూ చేరలేదు.
  • పోటీ:
    1. శిబిరాల వారీగా మరో రకంగా చూస్తే – పశ్చిమం: నాటో, సీటో, సెంటో
    2. తూర్పు: వార్సా ఒప్పందం, కోమెకాన్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నాటో 1949 – వార్సా 1955; (వార్సా అనేది నాటోకు ఆరు సంవత్సరాల తరువాత జవాబు).

Practice this topicNext: బెర్లిన్ దిగ్బంధం & బెర్లిన్ గోడ (Berlin Blockade and Berlin Wall)

4. బెర్లిన్ దిగ్బంధం & బెర్లిన్ గోడ (Berlin Blockade and Berlin Wall)

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత జర్మనీని అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, సోవియట్ యూనియన్ నాలుగు ఆక్రమిత ప్రాంతాలుగా పంచుకున్నాయి. రాజధాని బెర్లిన్‌ను కూడా నాలుగు భాగాలు చేశారు; కానీ బెర్లిన్ సోవియట్ ఆక్రమిత తూర్పు జర్మనీ లోపల ఉంది.

ఇదే ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ ఉద్రిక్తతకు కేంద్రమైంది.

ముఖ్య విషయాలు

  • బెర్లిన్ దిగ్బంధం (Berlin Blockade) – 1948–49: పశ్చిమ బెర్లిన్‌కు రోడ్డు, రైలు మార్గాలను సోవియట్ యూనియన్ మూసివేసింది.
  • బెర్లిన్ విమాన వంతెన (Berlin Airlift): అమెరికా, బ్రిటన్ విమానాల ద్వారా పశ్చిమ బెర్లిన్‌కు ఆహారం, ఇంధనం సరఫరా చేశాయి. చివరికి సోవియట్ దిగ్బంధాన్ని ఎత్తివేసింది (1949).
  • జర్మనీ విభజన (1949):
    1. పశ్చిమ జర్మనీ (Federal Republic of Germany – FRG) అమెరికా పక్షం
    2. తూర్పు జర్మనీ (German Democratic Republic – GDR) సోవియట్ పక్షం.
  • బెర్లిన్ గోడ (Berlin Wall) – 1961 ఆగస్టు: తూర్పు బెర్లిన్ నుండి ప్రజలు పశ్చిమ బెర్లిన్‌కు వలస వెళ్లడం ఆపడానికి తూర్పు జర్మనీ నిర్మించింది. ఇది ప్రచ్ఛన్న యుద్ధానికి చిహ్నమైంది.
  • గోడ పతనం: 1989 నవంబర్ 9న. దీని తరువాత 1990 అక్టోబర్ 3న రెండు జర్మనీలు ఏకమయ్యాయి (జర్మనీ ఏకీకరణ).
Practice this topicNext: కొరియా, క్యూబా, వియత్నాం సంక్షోభాలు (Korean War, Cuban Missile Crisis, Vietnam)

5. కొరియా, క్యూబా, వియత్నాం సంక్షోభాలు (Korean War, Cuban Missile Crisis, Vietnam)

ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం ఎక్కువగా ఇతర దేశాల్లో 'పరోక్ష యుద్ధాల' రూపంలో జరిగింది. వీటిలో కొరియా, క్యూబా, వియత్నాం ముఖ్యమైనవి.

ముఖ్య విషయాలు

  • కొరియా యుద్ధం (Korean War) – 1950–53:
    1. ఉత్తర కొరియా (కమ్యూనిస్టు
    2. సోవియట్, చైనా మద్దతు) దక్షిణ కొరియాపై దాడి చేసింది. ఐక్యరాజ్యసమితి పేరుతో అమెరికా నాయకత్వంలో సైన్యాలు దక్షిణ కొరియాకు అండగా నిలిచాయి. చివరికి 38వ అక్షాంశం (38th Parallel) వద్ద సరిహద్దు కొనసాగింది.
  • క్యూబా క్షిపణి సంక్షోభం (Cuban Missile Crisis) – 1962 అక్టోబర్: క్యూబాలో సోవియట్ అణు క్షిపణులు ఏర్పాటు చేయడంతో అమెరికా అధ్యక్షుడు జాన్ ఎఫ్. కెన్నడీ క్యూబా చుట్టూ నౌకా దిగ్బంధం విధించాడు.
  • సోవియట్ నాయకుడు నికితా కృశ్చేవ్ క్షిపణులను తొలగించడానికి ఒప్పుకున్నాడు. అణు యుద్ధానికి అతి దగ్గరగా వెళ్లిన క్షణం ఇదే.
  • క్యూబా నాయకుడు: ఫిడెల్ కాస్ట్రో (1959 విప్లవం).
  • వియత్నాం యుద్ధం:
    1. 1954లో డియన్ బియన్ ఫూ లో ఫ్రాన్స్ ఓడిపోయాక వియత్నాం ఉత్తర (హో చి మిన్ – కమ్యూనిస్టు), దక్షిణంగా చీలింది. అమెరికా దక్షిణ వియత్నాంకు మద్దతుగా దీర్ఘకాలం యుద్ధం చేసి చివరికి 1973లో వైదొలగింది
    2. 1975లో ఉత్తర వియత్నాం దేశాన్ని ఏకం చేసింది.
  • డిటెంటే (Détente):
    1. 1970లలో అమెరికా–సోవియట్ మధ్య ఉద్రిక్తతలు తగ్గిన కాలం
    2. SALT ఒప్పందాలు (ఆయుధ నియంత్రణ) జరిగాయి.
Practice this topicNext: నిర్లిప్త ఉద్యమం (Non-Aligned Movement – NAM)

6. నిర్లిప్త ఉద్యమం (Non-Aligned Movement – NAM)

ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ కాలంలో అనేక కొత్త స్వతంత్ర దేశాలు అమెరికా లేదా సోవియట్ ఏ శిబిరంలోనూ చేరకుండా తమ స్వతంత్ర విధానాన్ని కొనసాగించాలని నిర్ణయించాయి. దీనే నిర్లిప్త ఉద్యమం అంటారు. దీనిలో భారతదేశానిది కీలక పాత్ర.

ముఖ్య విషయాలు

  • బాండుంగ్ సమావేశం (Bandung Conference) – 1955: ఇండోనేషియాలో జరిగిన ఆఫ్రికా–ఆసియా దేశాల సమావేశం. ఇక్కడ నిర్లిప్తతకు పునాది పడింది.
  • స్థాపకులు (ఐదుగురు నాయకులు):
    1. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (భారత్)
    2. జోసిప్ బ్రోజ్ టిటో (యుగోస్లావియా)
    3. గమాల్ అబ్దెల్ నాసర్ (ఈజిప్టు)
    4. సుకర్ణో (ఇండోనేషియా)
    5. క్వామే న్క్రుమా (ఘనా)
  • తొలి శిఖరాగ్ర సమావేశం (First Summit) – 1961, బెల్‌గ్రేడ్ (యుగోస్లావియా): 25 దేశాలు పాల్గొన్నాయి.
  • ముఖ్య సూత్రాలు: సైనిక కూటములకు దూరం, వలసవాదం, జాత్యహంకారానికి వ్యతిరేకత, శాంతియుత సహజీవనం, ప్రతి దేశ స్వతంత్ర విదేశాంగ విధానం.
  • పంచశీల (Panchsheel) – 1954:
    1. భారత్–చైనా మధ్య కుదిరిన శాంతియుత సహజీవనానికి ఐదు సూత్రాలు
    2. నిర్లిప్త ఉద్యమానికి సైద్ధాంతిక పునాదిగా పరిగణిస్తారు.
  • తటస్థత కాదు: నిర్లిప్తత అంటే తటస్థత (Neutrality) కాదు. ప్రపంచ సమస్యలపై స్వతంత్రంగా అభిప్రాయం చెబుతుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా NAM స్థాపకులు: నెహ్రూ, టిటో, నాసర్, సుకర్ణో, న్క్రుమా.

Practice this topicNext: ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ ముగింపు – సోవియట్ పతనం (End of the Cold War)

7. ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ ముగింపు – సోవియట్ పతనం (End of the Cold War)

1980ల చివరి నాటికి సోవియట్ యూనియన్ ఆర్థికంగా బలహీనపడింది. సంస్కరణల ప్రయత్నాలే చివరికి సోవియట్ పతనానికి, ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ ముగింపుకు దారి తీశాయి.

ముఖ్య విషయాలు

  • ఆఫ్ఘనిస్తాన్ యుద్ధం (1979–89): సోవియట్ సైన్యం ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోకి ప్రవేశించి ఖరీదైన యుద్ధంలో చిక్కుకుంది.
  • మిఖాయిల్ గోర్బచేవ్ (Mikhail Gorbachev): 1985లో సోవియట్ నాయకుడయ్యాడు. రెండు సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టాడు:
  • గ్లాస్నోస్త్ (Glasnost) – పారదర్శకత, భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ
  • పెరెస్త్రోయికా (Perestroika) – ఆర్థిక వ్యవస్థ పునర్వ్యవస్థీకరణ
  • తూర్పు ఐరోపాలో కమ్యూనిస్టు పాలనల పతనం: 1989లో పోలండ్, హంగరీ, చెకోస్లోవేకియా, తూర్పు జర్మనీ మొదలైనవి.
  • బెర్లిన్ గోడ పతనం:
    1. 1989 నవంబర్ 9
    2. జర్మనీ ఏకీకరణ 1990.
  • వార్సా ఒప్పందం రద్దు: 1991.
  • సోవియట్ యూనియన్ విచ్ఛిన్నం:
    1. 1991 డిసెంబర్‌లో
    2. 15 స్వతంత్ర రిపబ్లిక్‌లుగా విడిపోయింది. రష్యా దాని వారసురాలు (అధ్యక్షుడు బోరిస్ యెల్ట్సిన్).
  • పరిణామాలు: ప్రపంచం ఏకధ్రువ (Unipolar) స్థితికి చేరింది – అమెరికా ఏకైక అగ్రరాజ్యంగా నిలిచింది. భారత్ 1991లో ఆర్థిక సరళీకరణ వైపు వెళ్లింది.
Practice this topic