చైనా విప్లవం (Chinese Revolution)

చైనా విప్లవానికి మూలాలు 19వ శతాబ్దంలో యూరోపియన్ దేశాల జోక్యంలో ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ వారు చైనాకు నల్లమందు (Opium) అమ్మడంతో చైనా పతనం మొదలైంది.

• నేపథ్యం: బ్రిటన్ చైనా నుండి టీ, పట్టు కొనేది కానీ చైనా బ్రిటిష్ వస్తువులు కొనేది కాదు. దీన్ని సరిచేయడానికి భారతదేశంలో పండించిన నల్లమందును చైనాకు అమ్మడం మొదలుపెట్టారు. ఇది చైనా ప్రజల ఆరోగ్యాన్ని, ఆర్థిక వ్యవస్థను దెబ్బతీసింది.
• పరిపాలన: అప్పుడు చైనాను మంచూ (Manchu) వంశానికి చెందిన చింగ్ (Qing) రాజవంశం పాలించేది.
• మొదటి నల్లమందు యుద్ధం (1839–42): చైనా అధికారి లిన్ జెక్సూ నల్లమందును స్వాధీనం చేసి నాశనం చేయడంతో యుద్ధం మొదలైంది. చైనా ఓడిపోయింది.
• నాన్కింగ్ సంధి (Treaty of Nanking) – 1842:
  1. హాంకాంగ్‌ను బ్రిటన్‌కు అప్పగించారు
  2. ఐదు ఓడరేవులు (కాంటన్, అమోయ్, ఫూచౌ, నింగ్పో, షాంఘై) విదేశీ వాణిజ్యానికి తెరిచారు
  3. భారీ నష్టపరిహారం చెల్లించాలి.
• రెండవ నల్లమందు యుద్ధం (1856–60):
  1. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ కలిసి చైనాను మళ్లీ ఓడించాయి
  2. మరిన్ని ఓడరేవులు తెరవాల్సి వచ్చింది
  3. క్రైస్తవ మిషనరీలకు హక్కులు, నల్లమందు వ్యాపారానికి చట్టబద్ధత దక్కాయి.
• అసమాన సంధులు (Unequal Treaties): చైనాపై బలవంతంగా రుద్దిన ఈ సంధులు చైనీయుల్లో విదేశీ వ్యతిరేకతకు కారణమయ్యాయి.
• ప్రభావ ప్రాంతాలు (Spheres of Influence): 19వ శతాబ్దం చివర బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, రష్యా, జపాన్ చైనాను తమ ప్రభావ ప్రాంతాలుగా పంచుకున్నాయి.
• ఓపెన్ డోర్ పాలసీ (Open Door Policy) – 1899:
  1. అమెరికా ప్రతిపాదన
  2. చైనా వాణిజ్యంలో అన్ని దేశాలకు సమాన అవకాశం ఉండాలి.

విదేశీ దాడులు, పాలకుల అసమర్థతతో విసిగిన చైనా ప్రజలు 19వ శతాబ్దంలో అనేక తిరుగుబాట్లు చేశారు. వీటిలో రెండు అత్యంత ముఖ్యమైనవి.

• తైపింగ్ తిరుగుబాటు (Taiping Rebellion) – 1850–64:
  1. నాయకుడు: హాంగ్ షియుచువాన్ (Hong Xiuquan); క్రైస్తవ మత ప్రభావంతో తనను యేసుక్రీస్తు సోదరుడిగా చెప్పుకున్నాడు.
  2. లక్ష్యాలు: మంచూ పాలన అంతం, భూమి పంపిణీ, స్త్రీ పురుష సమానత్వం, నల్లమందు, కాళ్లు కట్టే ఆచారం (foot binding) నిషేధం.
  3. నాన్కింగ్ నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని రాజధానిగా చేసుకున్నారు.
  4. విదేశీ శక్తుల సహాయంతో చింగ్ ప్రభుత్వం తిరుగుబాటును అణచివేసింది; లక్షలాది మంది మరణించారు.
• బాక్సర్ తిరుగుబాటు (Boxer Rebellion) – 1900: విదేశీయులకు, క్రైస్తవ మిషనరీలకు వ్యతిరేకంగా 'బాక్సర్లు' (రహస్య సంఘం) చేసిన తిరుగుబాటు.
• చింగ్ రాజమాత ద్వాగర్ సిక్సీ (Empress Dowager Cixi) వారికి మద్దతిచ్చారు.
• ఎనిమిది దేశాల సంయుక్త సైన్యం తిరుగుబాటును అణచింది
• చైనా భారీ నష్టపరిహారం చెల్లించాల్సి వచ్చింది.
• చైనా–జపాన్ యుద్ధం (1894–95):
  1. చైనా జపాన్ చేతిలో ఓడిపోయింది
  2. ఇది చైనా బలహీనతను ప్రపంచానికి చూపింది.
• సంస్కరణ ప్రయత్నం – వందరోజుల సంస్కరణలు (1898): చక్రవర్తి గ్వాంగ్షు చేపట్టిన సంస్కరణలను ద్వాగర్ సిక్సీ అణచివేసింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తైపింగ్ = దేశీయ పాలకులపై; బాక్సర్ = విదేశీయులపై.

1911 విప్లవంతో రెండు వేల ఏళ్ల చైనా రాచరికం అంతమై గణతంత్రం ఏర్పడింది. దీని వెనుక ప్రధాన నాయకుడు సన్ యాత్ సేన్ (Sun Yat-sen), ఆయన్ను 'ఆధునిక చైనా పితామహుడు' అంటారు.

• టాంగ్ మెంగ్ హుయ్ (Tongmenghui) – 1905:
  1. టోక్యోలో సన్ యాత్ సేన్ స్థాపించిన విప్లవ సంఘం
  2. ఇదే తరువాత కూమింటాంగ్ (Kuomintang – KMT) పార్టీగా మారింది.
• మూడు ప్రజా సూత్రాలు (Three Principles of the People): సన్ యాత్ సేన్ సిద్ధాంతం.
• జాతీయవాదం (Nationalism)
• ప్రజాస్వామ్యం (Democracy)
• ప్రజల జీవనోపాధి / సామ్యవాదం (People's Livelihood)
• వుచాంగ్ తిరుగుబాటు – 1911 అక్టోబర్ 10: వుచాంగ్ నగరంలో సైన్యం తిరుగుబాటు చేసి విప్లవం మొదలైంది. ఈ రోజు తైవాన్‌లో 'డబుల్ టెన్త్ (Double Ten)' గా జరుపుకుంటారు.
• గణతంత్ర ఏర్పాటు:
  1. 1912 జనవరి 1న చైనా గణతంత్ర రాజ్యం (Republic of China) ఏర్పడింది
  2. సన్ యాత్ సేన్ తాత్కాలిక అధ్యక్షుడు.
• చివరి చక్రవర్తి:
  1. పుయీ (Puyi) – చింగ్ వంశపు చివరి చక్రవర్తి
  2. 1912లో సింహాసనం వదిలాడు.
• యువాన్ షికాయ్ (Yuan Shikai):
  1. సైనిక నాయకుడు
  2. సన్ యాత్ సేన్ నుండి అధ్యక్ష పదవి తీసుకుని నియంతలా పాలించాడు
  3. 1916లో మరణించాడు.
• యుద్ధ ప్రభువుల యుగం (Warlord Era): యువాన్ మరణం తరువాత చైనా చిన్న చిన్న సైనిక నాయకుల (Warlords) చేతుల్లోకి వెళ్లి చాలా కాలం అస్థిరంగా ఉంది.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత చైనాలో విద్యార్థుల నేతృత్వంలో జాతీయ చైతన్యం పెరిగింది. ఈ కాలంలోనే చైనా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఏర్పడింది.

• వెర్సైల్స్ సంధి అవమానం: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో మిత్ర పక్షాన ఉన్నా, చైనాలోని షాండాంగ్ (Shandong) ప్రాంతంలో జర్మన్ హక్కులు చైనాకు ఇవ్వకుండా జపాన్‌కు ఇచ్చారు.
• మే 4 ఉద్యమం (May Fourth Movement) – 1919:
  1. దీనికి వ్యతిరేకంగా బీజింగ్ విద్యార్థులు ప్రదర్శన చేశారు
  2. జాతీయవాదం, ఆధునిక విద్య, పాశ్చాత్య ఆలోచనలపై ఆసక్తి పెరిగింది.
• రష్యా విప్లవ ప్రభావం: 1917 రష్యా విప్లవంతో మార్క్సిజం చైనా మేధావులను ఆకర్షించింది.
• చైనా కమ్యూనిస్టు పార్టీ (CCP) స్థాపన – 1921:
  1. షాంఘైలో
  2. స్థాపక నాయకులు చెన్ దుషియు, లీ దాఝావో
  3. యువ నాయకుడు మావో జెడాంగ్ (Mao Zedong) తొలి సమావేశంలో పాల్గొన్నాడు.
• మొదటి ఐక్య సంఘటన (First United Front) – 1924:
  1. కూమింటాంగ్, కమ్యూనిస్టులు కలిసి యుద్ధ ప్రభువులపై పోరాడాయి
  2. సోవియట్ యూనియన్ సహాయం అందించింది.
• చియాంగ్ కై షేక్ (Chiang Kai-shek):
  1. సన్ యాత్ సేన్ (1925లో మరణం) తరువాత కూమింటాంగ్ నాయకుడయ్యాడు. 1927లో కమ్యూనిస్టులపై దాడి చేసి సంబంధాలు తెంచుకున్నాడు
  2. ఇక్కడినుండి కమ్యూనిస్టులు, కూమింటాంగ్ మధ్య అంతర్యుద్ధం మొదలైంది.
• నాన్కింగ్ ప్రభుత్వం: 1928 నాటికి చియాంగ్ నాన్కింగ్ రాజధానిగా చైనా చాలా భాగాన్ని ఏకం చేశాడు.

కమ్యూనిస్టులు, కూమింటాంగ్ మధ్య పోరాటం, జపాన్ దురాక్రమణ చైనా విప్లవ చివరి దశను నిర్ణయించాయి. ఈ కాలంలోనే మావో జెడాంగ్ కమ్యూనిస్టు నాయకుడిగా ఎదిగాడు.

• లాంగ్ మార్చ్ (Long March) – 1934–35: చియాంగ్ కై షేక్ దాడుల వల్ల కమ్యూనిస్టులు దక్షిణ చైనాలోని జియాంగ్సీ (Jiangxi) స్థావరం వదిలి ఉత్తర చైనాలోని షాంగ్జీ (Shaanxi) ప్రాంతానికి వేల కిలోమీటర్లు కాలినడకన ప్రయాణించారు.
• ఈ ప్రయాణంలో మావో జెడాంగ్ పార్టీ నాయకత్వం చేపట్టాడు.
• చౌ ఎన్‌లై (Zhou Enlai), లీ షావోచీ, చూ తే వంటి నాయకులు కూడా దీనిలో ఉన్నారు.
• ఈ మార్చ్‌లో ఎందరో మరణించినా మిగిలినవారు గట్టి కేంద్రకంగా నిలిచారు
• రైతుల మద్దతు పొందారు.
• ఎర్ర సైన్యం (Red Army): కమ్యూనిస్టుల సైన్యం.
• జపాన్ దాడి – 1931, 1937: జపాన్ 1931లో మంచూరియా ఆక్రమించి, 1937లో చైనాపై పూర్తిస్థాయి యుద్ధం మొదలుపెట్టింది. ఈ సమయంలో కమ్యూనిస్టులు, కూమింటాంగ్ తాత్కాలికంగా కలిసి జపాన్‌తో పోరాడారు (రెండవ ఐక్య సంఘటన).
• అంతర్యుద్ధం మళ్లీ (1946–49): రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిశాక కూమింటాంగ్, కమ్యూనిస్టుల మధ్య మళ్లీ అంతర్యుద్ధం జరిగింది.
• కూమింటాంగ్ ప్రభుత్వం అవినీతి, ద్రవ్యోల్బణంతో ప్రజా మద్దతు కోల్పోయింది.
• కమ్యూనిస్టులు భూ సంస్కరణలతో రైతుల మద్దతు సాధించారు.
• 1949లో కమ్యూనిస్టులు గెలిచారు
• చియాంగ్ కై షేక్ తన అనుచరులతో తైవాన్ (ఫార్మోసా) ద్వీపానికి పారిపోయాడు.

కమ్యూనిస్టుల విజయంతో 1949లో కొత్త చైనా పుట్టింది. అప్పటినుండి చైనా ప్రపంచ రాజకీయాల్లో కీలక శక్తిగా ఎదిగింది.

• ప్రకటన: 1949 అక్టోబర్ 1న బీజింగ్‌లోని తియానన్‌మెన్ (Tiananmen) వద్ద మావో జెడాంగ్ 'పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా (PRC)' ఏర్పాటును ప్రకటించాడు. ఈ రోజు చైనా జాతీయ దినోత్సవం.
• నాయకత్వం:
  1. మావో జెడాంగ్ – పార్టీ ఛైర్మన్
  2. చౌ ఎన్‌లై – తొలి ప్రధానమంత్రి, విదేశాంగ మంత్రి.
• రాజధాని: బీజింగ్.
• ప్రారంభ చర్యలు: భూ సంస్కరణలు (భూస్వాముల భూములను రైతులకు పంపిణీ), పరిశ్రమల జాతీయీకరణ, సోవియట్ యూనియన్ సహాయంతో పంచవర్ష ప్రణాళిక.
• రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా (తైవాన్):
  1. చియాంగ్ కై షేక్ తైవాన్‌లో ప్రభుత్వాన్ని కొనసాగించాడు
  2. తరువాత ఐక్యరాజ్యసమితిలో చైనా సీటు 1971లో PRC కి దక్కింది (భద్రతా మండలి శాశ్వత స్థానంతో సహా).
• భారత్‌తో సంబంధాలు: భారత్ PRC ని గుర్తించిన తొలి దేశాల్లో ఒకటి (1950లో దౌత్య సంబంధాలు). 1950–51లో చైనా టిబెట్‌ను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది. 1954లో పంచశీల ఒప్పందం (భారత్–చైనా).
• హాంకాంగ్, మకావు: 1997 జూలై 1న హాంకాంగ్ బ్రిటన్ నుండి, 1999లో మకావు పోర్చుగల్ నుండి చైనాకు తిరిగి వచ్చాయి ('ఒక దేశం, రెండు వ్యవస్థలు').

1949 తరువాత మావో నాయకత్వంలో చైనా భారీ ప్రయోగాలు చేసింది. కొన్ని విఫలమై ఎంతో నష్టం జరిగింది. తరువాత డెంగ్ షియావోపింగ్ సంస్కరణలతో చైనా ఆర్థిక శక్తిగా ఎదిగింది.

• గ్రేట్ లీప్ ఫార్వర్డ్ (Great Leap Forward) – 1958: ఒకేసారి వ్యవసాయ, పారిశ్రామిక రంగాల్లో వేగవంతమైన అభివృద్ధి లక్ష్యంగా చేపట్టారు. గ్రామాల్లో 'ప్రజా కమ్యూన్లు (People's Communes)' ఏర్పాటు చేశారు. ఇది విఫలమై తీవ్రమైన కరువుకు కారణమైంది.
• సాంస్కృతిక విప్లవం (Cultural Revolution) – 1966–76: మావో పాత ఆలోచనలు, సంప్రదాయాలను తొలగించాలని, పార్టీలో ప్రత్యర్థులను తొలగించాలని ప్రారంభించాడు. యువకులతో 'రెడ్ గార్డ్స్ (Red Guards)' ఏర్పడ్డాయి. మావో ఉపదేశాల పుస్తకాన్ని 'లిటిల్ రెడ్ బుక్' అంటారు. ఈ కాలంలో విద్య, సంస్కృతి దెబ్బతిన్నాయి.
• మావో మరణం: 1976లో. చౌ ఎన్‌లై కూడా అదే ఏడాది మరణించాడు.
• డెంగ్ షియావోపింగ్ సంస్కరణలు – 1978 నుండి: 'నాలుగు ఆధునికీకరణలు' (వ్యవసాయం, పరిశ్రమ, రక్షణ, సైన్స్–టెక్నాలజీ). విదేశీ పెట్టుబడులకు 'ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలాలు (SEZs)' ఏర్పాటు చేశారు. 'మార్కెట్ సోషలిజం' విధానంతో చైనా ఆర్థిక వ్యవస్థ వేగంగా పెరిగింది.
• తియానన్‌మెన్ సంఘటన – 1989: ప్రజాస్వామ్య డిమాండ్ చేసిన విద్యార్థుల నిరసనను సైన్యం అణచివేసింది.
• ఒక సంతాన విధానం (One-Child Policy):
  1. 1979 నుండి అమలైంది
  2. తరువాత సడలించారు.