మెసపొటేమియా & ఈజిప్ట్ నాగరికతలు (Mesopotamia & Egypt)

మెసపొటేమియా (Mesopotamia) అంటే గ్రీకు భాషలో 'రెండు నదుల మధ్య భూమి'. టైగ్రిస్ (Tigris), యూఫ్రటీస్ (Euphrates) నదుల మధ్య ఉన్న ఈ ప్రాంతం ఇప్పటి ఇరాక్ దేశంలో ఉంది. ప్రపంచంలోని తొలి నగర నాగరికతల్లో ఇది ఒకటి.

• ప్రాంతం: అర్ధచంద్రాకార సారవంతమైన ప్రాంతం (Fertile Crescent) లో భాగం. నదుల వరదల వల్ల భూమి చాలా సారవంతంగా ఉండేది.
• ప్రధాన నాగరికతలు (కాలక్రమంలో):
  1. సుమేరియన్లు (Sumerians) – అత్యంత ప్రాచీనులు
  2. అక్కాడియన్లు (Akkadians) – రాజు సార్గాన్ (Sargon), తొలి సామ్రాజ్య స్థాపకుడిగా చెబుతారు
  3. బాబిలోనియన్లు (Babylonians)
  4. అస్సిరియన్లు (Assyrians)
  5. కాల్డియన్లు / నియో-బాబిలోనియన్లు
• సుమేరియా నగర రాజ్యాలు (City-states): ఊర్ (Ur), ఉరుక్ (Uruk), లగాష్ (Lagash), నిప్పూర్ (Nippur), ఎరిడు (Eridu).
• నదుల సమస్య: టైగ్రిస్, యూఫ్రటీస్ వరదలు ఎప్పుడు వస్తాయో చెప్పలేం – అందుకే కాలువలు, ఆనకట్టలతో నీటిపారుదల చేశారు.
• సమాజం: పూజారులు, రాజులు, వ్యాపారులు, రైతులు, బానిసలు.
• ఇండస్ నాగరికతతో సంబంధం: సింధు నాగరికత ప్రజలు మెసపొటేమియాతో వ్యాపారం చేశారు. సింధు ముద్రలు మెసపొటేమియాలో దొరికాయి. అక్కడి రికార్డుల్లో సింధు ప్రాంతాన్ని 'మెలుహ్హా (Meluhha)' అన్నారు.

ప్రపంచానికి లిపి, చక్రం, 60 ఆధారిత గణిత పద్ధతి వంటివి అందించిన ఘనత సుమేరియన్లది. అందుకే వీరిని 'నాగరికతకు మార్గదర్శకులు' అంటారు.

• క్యూనిఫార్మ్ లిపి (Cuneiform): ప్రపంచంలోని తొలి లిపుల్లో ఒకటి. 'క్యూనియస్' అంటే లాటిన్‌లో 'చీలిక (wedge)'. మెత్తని మట్టి పలకలపై కొయ్య లేదా రెల్లు ముక్కతో చీలిక ఆకారపు గుర్తులు నొక్కి రాసేవారు.
• చక్రం (Wheel): బండ్లకు చక్రాలు వాడిన తొలి వారిలో సుమేరియన్లు.
• 60 ఆధారిత సంఖ్యా పద్ధతి (Sexagesimal): గంటకు 60 నిమిషాలు, నిమిషానికి 60 సెకన్లు, వృత్తానికి 360 డిగ్రీలు – ఇవన్నీ ఈ పద్ధతి నుండి వచ్చాయి.
• జిగ్గురాట్ (Ziggurat): మెట్లు మెట్లుగా ఉండే పెద్ద ఆలయ గోపురం. ఊర్ నగరంలోని జిగ్గురాట్ ప్రసిద్ధం.
• పంచాంగం: చంద్రుని గమనం ఆధారంగా నెలలు లెక్కించే చాంద్రమాన క్యాలెండర్.
• సాహిత్యం: గిల్గమేష్ ఇతిహాసం (Epic of Gilgamesh) – ప్రపంచంలో అతి ప్రాచీన కావ్యాల్లో ఒకటి.
• ఇతర: నాగలి, నీటిపారుదల కాలువలు, ఇటుకల కట్టడాలు, తూకాలు–కొలతలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మెసపొటేమియా = మట్టి పలకలు + చీలిక అక్షరాలు (క్యూనిఫార్మ్). ఈజిప్ట్ = పాపిరస్ + బొమ్మల అక్షరాలు (హీరోగ్లిఫిక్స్).

బాబిలోనియా రాజు హమ్మురాబి (Hammurabi) మెసపొటేమియా చరిత్రలో అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు. ఆయన రాయించిన శాసనాలు ప్రపంచంలో లిఖిత చట్టాలకు తొలి ఉదాహరణల్లో ఒకటి. పరీక్షల్లో ఈ అంశం తరచూ వస్తుంది.

• కాలం: సుమారు క్రీ.పూ. 1792–1750 మధ్య పాలించాడు (బాబిలోనియా ఆరవ రాజు).
• రాజధాని: బాబిలోన్ (Babylon) – యూఫ్రటీస్ నది ఒడ్డున.
• హమ్మురాబి కోడ్ (Code of Hammurabi):
  1. మొత్తం 282 చట్టాలు ఉన్నాయి.
  2. నల్లని రాతి స్తంభంపై (Stele) క్యూనిఫార్మ్ లిపిలో చెక్కారు.
  3. స్తంభం పైభాగంలో రాజు సూర్య న్యాయదేవత 'షమాష్' నుండి చట్టాలు స్వీకరిస్తున్నట్లు చెక్కిన చిత్రం ఉంది.
• ప్రసిద్ధ సూత్రం: 'కంటికి కన్ను, పంటికి పన్ను (An eye for an eye)' – నేరానికి సమానమైన శిక్ష.
• చట్టాల విషయాలు: వ్యాపారం, వ్యవసాయం, ఆస్తి, కుటుంబం, వేతనాలు, నేరాలు. శిక్షలు వ్యక్తి సామాజిక హోదాను బట్టి మారేవి.
• ఈ శిలాఫలకం దొరికిన చోటు: ఇరాన్‌లోని సూసా (Susa), 1901లో తవ్వకాల్లో లభించింది. ప్రస్తుతం పారిస్‌లోని లౌవ్రే మ్యూజియం (Louvre)లో ఉంది.

హమ్మురాబి తర్వాత మెసపొటేమియాలో అస్సిరియన్లు బలమైన సైనిక శక్తిగా ఎదిగారు. ఆ తర్వాత నియో-బాబిలోనియన్లు (కాల్డియన్లు) మళ్లీ బాబిలోన్‌ను వైభవానికి తెచ్చారు.

• అస్సిరియన్లు (Assyrians): ఉత్తర మెసపొటేమియా వారు. రాజధాని నినెవే (Nineveh). ఇనుప ఆయుధాలు, రథాలు, క్రూరమైన సైన్యంతో విశాల సామ్రాజ్యం నిర్మించారు.
• అషుర్బనిపాల్ (Ashurbanipal): అస్సిరియా గొప్ప రాజు. నినెవేలో ప్రపంచంలో తొలి పెద్ద గ్రంథాలయాల్లో ఒకదాన్ని స్థాపించాడు – వేల సంఖ్యలో మట్టి పలకలు సేకరించాడు.
• అస్సిరియా పతనం: క్రీ.పూ. 612లో బాబిలోనియన్లు, మీడ్‌ల కూటమి నినెవేను నాశనం చేసింది.
• నియో-బాబిలోనియా: రెండవ నెబుకద్నెజర్ (Nebuchadnezzar II) కాలంలో బాబిలోన్ అత్యంత వైభవం పొందింది.
• బాబిలోన్ వేలాడే తోటలు (Hanging Gardens of Babylon) – ప్రాచీన ప్రపంచంలోని ఏడు వింతల్లో ఒకటిగా చెబుతారు. ఆయన భార్య కోసం కట్టించాడని ప్రసిద్ధ కథ.
• బాబిలోన్ పతనం: క్రీ.పూ. 539లో పర్షియా (ఇరాన్) రాజు సైరస్ (Cyrus the Great) బాబిలోన్‌ను జయించాడు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా అస్సిరియా = నినెవే + అషుర్బనిపాల్ (గ్రంథాలయం). బాబిలోనియా = బాబిలోన్ + హమ్మురాబి + నెబుకద్నెజర్ (తోటలు).

ప్రాచీన ఈజిప్ట్ నాగరికత ఆఫ్రికాలోని నైలు నది (River Nile) ఒడ్డున వికసించింది. నైలు నది ప్రపంచంలోనే అతి పొడవైన నదుల్లో ఒకటి. ఈ నది వల్లే ఈజిప్ట్ ఎడారి మధ్యలో పచ్చగా ఉంది.

• 'ఈజిప్ట్ నైలు నది వరం' (Egypt is the gift of the Nile): ఈ మాట అన్నది గ్రీకు చరిత్రకారుడు హెరోడోటస్ (Herodotus).
• వరదలు: ప్రతి ఏడాది నైలు వరదలు వచ్చి సారవంతమైన ఒండ్రుమట్టిని పొలాల్లో వదిలేవి. వరద సమయాన్ని ముందే ఊహించగలగడం వల్ల వ్యవసాయం సులభమైంది.
• రెండు రాజ్యాలు: ఎగువ ఈజిప్ట్ (Upper Egypt – దక్షిణం), దిగువ ఈజిప్ట్ (Lower Egypt – ఉత్తరం, డెల్టా ప్రాంతం).
• ఏకీకరణ: సుమారు క్రీ.పూ. 3100లో మెనెస్ (నార్మర్) రెండు రాజ్యాలను కలిపి మొదటి రాజవంశం స్థాపించాడని చెబుతారు.
• ఫారో (Pharaoh): ఈజిప్ట్ రాజుకు బిరుదు. ఫారోను సూర్యదేవుడు 'రా (Ra)' కుమారుడిగా, దేవుని అవతారంగా ప్రజలు నమ్మేవారు.
• చరిత్ర విభజన: పాత రాజ్యం (Old Kingdom – పిరమిడ్ల యుగం), మధ్య రాజ్యం (Middle Kingdom), కొత్త రాజ్యం (New Kingdom – సామ్రాజ్య యుగం).
• ప్రసిద్ధ ఫారోలు: రామెసెస్ II, హాట్‌షెప్సుట్ (ప్రసిద్ధ మహిళా ఫారో), అఖెనాటెన్, టుటన్‌ఖామెన్.

ఈజిప్ట్ అనగానే గుర్తొచ్చేవి పిరమిడ్లు. ఇవి ఫారోల సమాధులు. మరణం తర్వాత కూడా జీవితం ఉంటుందని నమ్మడం వల్ల శరీరాన్ని భద్రపరిచి, పెద్ద సమాధులు కట్టించారు.

• గిజా పిరమిడ్లు (Giza): కైరో సమీపంలో ఉన్న ఈ మూడు ప్రధాన పిరమిడ్లను కట్టించినవారు ఖుఫు (Khufu/Cheops), ఖఫ్రే (Khafre), మెంకౌరే (Menkaure).
• ఖుఫు పిరమిడ్‌ను 'గ్రేట్ పిరమిడ్' అంటారు. ప్రాచీన ప్రపంచపు ఏడు వింతల్లో ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్న ఏకైక కట్టడం ఇదే.
• స్ఫింక్స్ (Sphinx): సింహ శరీరం, మానవ తలతో ఉన్న భారీ శిల్పం, గిజా వద్ద ఉంది.
• మమ్మీలు (Mummification): మృతదేహాన్ని రసాయనాలు, వస్త్రాలతో భద్రపరిచే పద్ధతి.
• బుక్ ఆఫ్ ది డెడ్ (Book of the Dead): మరణానంతర జీవితానికి మార్గదర్శక మంత్రాల సంకలనం.
• అఖెనాటెన్ (Akhenaten): ఒకే దేవుడు 'అటెన్ (Aten – సూర్యబింబం)' ను ఆరాధించాలని చెప్పిన ఫారో.
• టుటన్‌ఖామెన్ (Tutankhamun): బాల ఫారో. అతని సమాధిని 1922లో హోవార్డ్ కార్టర్ (Howard Carter) 'రాజుల లోయ (Valley of the Kings)'లో కనుగొన్నాడు – దాదాపు చెక్కుచెదరని నిధితో.
• పిరమిడ్లు కట్టిన వారు: రైతులు, శిల్పులు, శ్రామికులు – ఇవి పాత రాజ్య కాలం (Old Kingdom) నాటివి.

ఈజిప్షియన్లు తమ కాలంలో లిపి, గణితం, వైద్యం, పంచాంగంలో గొప్ప ప్రగతి సాధించారు. వారి లిపిని ఆధునిక కాలంలో చదవగలిగింది రొసెట్టా శిల వల్లే.

• హీరోగ్లిఫిక్స్ (Hieroglyphics): బొమ్మల రూపంలో ఉన్న ఈజిప్ట్ లిపి. 'హీరోగ్లిఫ్' అంటే 'పవిత్ర చెక్కడాలు'.
• పాపిరస్ (Papyrus): నైలు ఒడ్డున పెరిగే రెల్లు మొక్క నుండి తయారుచేసిన రాత పత్రం. 'పేపర్' అనే పదం దీనినుండే వచ్చింది.
• రొసెట్టా శిల (Rosetta Stone):
  1. 1799లో నెపోలియన్ సైనికులు ఈజిప్ట్‌లోని రొసెట్టా వద్ద కనుగొన్నారు.
  2. ఒకే సందేశం మూడు లిపుల్లో ఉంది – హీరోగ్లిఫిక్, డెమోటిక్, గ్రీకు.
  3. 1822లో ఫ్రెంచ్ పండితుడు జీన్-ఫ్రాంకోయిస్ షాంపోలియన్ (Champollion) హీరోగ్లిఫిక్స్‌ను చదివాడు.
  4. ప్రస్తుతం లండన్‌లోని బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉంది.
• పంచాంగం: సౌరమాన క్యాలెండర్ – ఏడాదికి 365 రోజులు (12 నెలలు × 30 రోజులు + 5 రోజులు).
• గణితం, వైద్యం: నైలు వరదల తర్వాత భూమి కొలతల కోసం జ్యామితి (Geometry) అభివృద్ధి చెందింది. శస్త్రచికిత్స, ఔషధాల పరిజ్ఞానం ఉండేది.
• మతం: బహుదేవతారాధన – రా (సూర్యుడు), ఒసిరిస్ (పరలోక దేవుడు), ఐసిస్ (మాతృదేవత).