చైనా నాగరికత (Chinese Civilisation)

ప్రపంచంలోని పురాతన నాగరికతల్లో చైనా ఒకటి. ఇది హ్వాంగ్‌హో (Huang He / పసుపు నది), యాంగ్‌జీ (Yangtze) నదీ లోయల్లో పుట్టింది. హ్వాంగ్‌హో నదిని వరదల వల్ల 'చైనా దుఃఖం (China's Sorrow)' అంటారు.

• ప్రాంతం: హ్వాంగ్‌హో నది ఒడ్డున సారవంతమైన పసుపు రంగు మట్టి (లోయెస్) ఉండటంతో వ్యవసాయం పెరిగింది.
• షాంగ్ వంశం (Shang Dynasty): చైనాలో చారిత్రక ఆధారాలు ఉన్న తొలి వంశం (సుమారు క్రీ.పూ. 1600–1046).
• జంతువుల ఎముకలు, తాబేలు చిప్పలపై రాసిన 'ఒరాకిల్ ఎముకలు (Oracle Bones)' దొరికాయి – ఇవే చైనా లిపికి మూలం.
• కంచు (Bronze) పాత్రలు, పట్టు వస్త్రాలు ప్రసిద్ధి.
• చౌ వంశం (Zhou Dynasty): షాంగ్ తర్వాత వచ్చింది. చైనా చరిత్రలో అత్యంత దీర్ఘకాలం పాలించిన వంశంగా చెబుతారు.
• 'స్వర్గ ఆదేశం (Mandate of Heaven)' సిద్ధాంతం ఇక్కడే వచ్చింది – రాజు మంచి పాలన చేస్తేనే స్వర్గం ఆయనకు అధికారం ఇస్తుంది, చెడు పాలన చేస్తే తీసేస్తుంది.
• చివరి కాలంలో రాజ్యం చిన్న రాజ్యాలుగా చీలిపోయింది (వసంత–శరదృతువు కాలం, పోరాడే రాజ్యాల కాలం).
• రాజు బిరుదు: చైనా చక్రవర్తిని 'స్వర్గపు కుమారుడు (Son of Heaven)' అని పిలిచేవారు.

చౌ వంశం చివరి కాలంలో అశాంతి ఎక్కువైనప్పుడు చైనాలో గొప్ప తత్వవేత్తలు పుట్టారు. వారి బోధనలు నేటికీ చైనా సంస్కృతిపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి.

• కన్ఫ్యూషియస్ (Confucius): సుమారు క్రీ.పూ. 551–479. చైనా గొప్ప తత్వవేత్త, ఉపాధ్యాయుడు.
• బోధనల సంకలనం: 'అనలెక్ట్స్ (Analects)' – ఆయన శిష్యులు రాశారు.
• సిద్ధాంతం: క్రమశిక్షణ, పెద్దల పట్ల గౌరవం, కుటుంబ బాధ్యత, నైతిక పాలన, విద్య ప్రాధాన్యం.
• పేరుతో వచ్చిన వాదం 'కన్ఫ్యూషియనిజం'.
• లావోజీ / లావో-త్సే (Laozi): తావోయిజం (Taoism / డావోయిజం) స్థాపకుడిగా చెబుతారు. 'టావో' అంటే 'మార్గం'. ప్రకృతితో సామరస్యంగా సరళంగా జీవించడం ఈ మతబోధ. ఆయన గ్రంథం 'టావో టె చింగ్'.
• లీగలిజం (Legalism): కఠినమైన చట్టాలు, శిక్షల ద్వారానే రాజ్యం నడుస్తుందనే సిద్ధాంతం. కిన్ వంశం దీన్ని అనుసరించింది.
• సమకాలీనులు: కన్ఫ్యూషియస్, గౌతమ బుద్ధుడు, మహావీరుడు దాదాపు ఒకే కాలంలో (క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం) ఉన్నారు.
• ప్రభావం: హాన్ వంశం కన్ఫ్యూషియనిజాన్ని ప్రభుత్వ సిద్ధాంతంగా స్వీకరించింది. ఉద్యోగుల ఎంపికకు పరీక్షలు (సివిల్ సర్వీస్ పరీక్షలు) పెట్టే పద్ధతి చైనాలో మొదలైంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా కన్ఫ్యూషియస్ = సమాజ నియమాలు. లావోజీ = ప్రకృతి మార్గం (టావో). లీగలిస్టులు = కఠిన చట్టం.

కిన్ (Qin) వంశం చైనాను తొలిసారి ఒకే సామ్రాజ్యంగా ఏకం చేసింది. 'చైనా (China)' అనే పేరు కూడా 'కిన్' నుండే వచ్చిందని చెబుతారు.

• షి హువాంగ్‌డి (Shi Huangdi / కిన్ షి హువాంగ్): క్రీ.పూ. 221లో చైనాను ఏకం చేసి 'మొదటి చక్రవర్తి'గా పేరు పొందాడు.
• కేంద్రీకృత పాలన: దేశాన్ని ప్రావిన్సులుగా విభజించి, అధికారులను నేరుగా నియమించాడు.
• ఏకరూపత: ఒకే రకమైన లిపి, నాణేలు, తూనికలు–కొలతలు, రోడ్డు–బండి చక్రాల వెడల్పు ప్రవేశపెట్టాడు.
• చైనా గ్రేట్ వాల్ (Great Wall of China): ఉత్తరం నుండి వచ్చే దాడులను (హున్‌ల వంటి సంచార తెగల) ఆపడానికి అప్పటికే ఉన్న చిన్న గోడలను కలిపి విస్తరించాడు.
• తర్వాత వంశాలు, ముఖ్యంగా మింగ్ వంశం, గోడను మళ్లీ నిర్మించి బలపరిచాయి.
• UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ కట్టడం (1987).
• టెర్రకోటా సైన్యం (Terracotta Army): షి హువాంగ్ సమాధి వద్ద దొరికిన వేలాది మట్టి సైనిక బొమ్మలు (1974లో కనుగొన్నారు).
• కఠిన పాలన: లీగలిజం అనుసరించి వ్యతిరేకులను శిక్షించాడు, పుస్తకాలను తగలబెట్టించాడని చెబుతారు.
• పతనం: ఆయన మరణం (క్రీ.పూ. 210) తర్వాత తిరుగుబాట్లతో కిన్ వంశం త్వరగా పతనమైంది (క్రీ.పూ. 206).

కిన్ తర్వాత వచ్చిన హాన్ (Han) వంశం చైనా చరిత్రలో స్వర్ణయుగం. నేటికీ చైనాలోని మెజారిటీ ప్రజలను 'హాన్ ప్రజలు' అంటారు. ఈ కాలంలోనే ప్రపంచ ప్రసిద్ధ సిల్క్ రోడ్ వ్యాపార మార్గం ఏర్పడింది.

• స్థాపకుడు: లియు బాంగ్ (Liu Bang) – క్రీ.పూ. 206లో హాన్ వంశం స్థాపించాడు. (రాజధాని: చాంగాన్)
• హాన్ వూడి (Emperor Wu):
  1. సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించిన గొప్ప చక్రవర్తి
  2. కన్ఫ్యూషియనిజాన్ని ప్రోత్సహించాడు.
• సిల్క్ రోడ్ (Silk Road): చైనా నుండి మధ్య ఆసియా, పర్షియా, భారత్, రోమ్ వరకు పట్టు, సుగంధ ద్రవ్యాలు రవాణా అయిన వ్యాపార మార్గాల సమూహం.
• చైనా దూత ఝాంగ్ కియాన్ (Zhang Qian) మధ్య ఆసియాకు యాత్ర చేసి మార్గాన్ని తెరిచాడు.
• ఈ మార్గం ద్వారా వస్తువులతో పాటు మతాలు (బౌద్ధం), ఆలోచనలు కూడా వ్యాపించాయి.
• కాగితం (Paper): సుమారు క్రీ.శ. 105లో హాన్ కాలంలో కై లున్ (Cai Lun) కాగితాన్ని మెరుగుపరిచాడని చెబుతారు.
• బౌద్ధం: హాన్ కాలంలోనే భారత్ నుండి చైనాకు బౌద్ధం చేరింది.
• పట్టు (Silk): పట్టు తయారీ రహస్యాన్ని చైనా చాలాకాలం గోప్యంగా ఉంచింది.
• పతనం: క్రీ.శ. 220లో హాన్ వంశం అంతమై 'మూడు రాజ్యాల కాలం' మొదలైంది.

ప్రపంచ నాగరికతను మార్చిన నాలుగు ఆవిష్కరణలను చైనా ఇచ్చింది. వీటిని 'నాలుగు గొప్ప ఆవిష్కరణలు (Four Great Inventions)' అంటారు. ఇవి యూరప్‌కు చేరి పునరుజ్జీవనం, భౌగోళిక అన్వేషణలకు దోహదం చేశాయి.

• కాగితం (Paper): హాన్ కాలంలో కై లున్ మెరుగుపరిచాడు.
• ముద్రణ (Printing): చెక్క దిమ్మెలతో ముద్రణ (Woodblock Printing) చైనాలో ముందుగా మొదలైంది. ప్రపంచంలో ముద్రించిన పురాతన పుస్తకాల్లో ఒకటైన 'డైమండ్ సూత్ర' (క్రీ.శ. 868, టాంగ్ కాలం) చైనాలో దొరికింది. తర్వాత సాంగ్ కాలంలో కదిలే అచ్చులు (Movable type) కనుగొన్నారు.
• గన్‌పౌడర్ (Gunpowder): తొలుత బాణసంచా, తర్వాత ఆయుధాల్లో వాడారు.
• దిక్సూచి (Compass):
  1. నావికులకు దిశ తెలిపే పరికరం
  2. సముద్ర యాత్రలకు ఎంతో ఉపయోగపడింది.
• ఇతర: పట్టు, పింగాణీ (Porcelain – ఇంగ్లీషులో 'చైనా' అనే పేరు వచ్చింది), కాగితపు నోట్లు (సాంగ్ కాలం), భూకంప మాపకం.
• వంశాల క్రమం: హాన్ → మూడు రాజ్యాలు → సూయి (Sui) → టాంగ్ (Tang) → సాంగ్ (Song).
• సూయి వంశం: గ్రాండ్ కెనాల్ (Grand Canal) నిర్మాణం.
• టాంగ్ వంశం:
  1. చైనా స్వర్ణయుగం
  2. కవిత్వం, కళలు, వ్యాపారం వర్ధిల్లాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నాలుగు: కా–ము–గ–ది (కాగితం, ముద్రణ, గన్‌పౌడర్, దిక్సూచి).

ప్రాచీన భారత చరిత్రకు సంబంధించిన ముఖ్య ఆధారాల్లో చైనా యాత్రికుల రచనలు ఉన్నాయి. వీరు బౌద్ధ గ్రంథాల కోసం, పవిత్ర స్థలాల దర్శనం కోసం భారత్‌కు వచ్చారు. ఈ అంశం ప్రపంచ చరిత్ర, భారత చరిత్ర రెండింటిలోనూ వస్తుంది.

• ఫాహియాన్ (Fa-Hien / Faxian):
  1. కాలం: గుప్త రాజు రెండవ చంద్రగుప్తుడు (విక్రమాదిత్యుడు) కాలంలో (క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం ప్రారంభం) భారత్ వచ్చాడు.
  2. రచన: 'ఫో-కువో-కి' (బౌద్ధ రాజ్యాల చరిత్ర). ఆనాటి మధ్య భారత ప్రజల శాంతియుత జీవనాన్ని వర్ణించాడు.
• హ్యుయెన్ త్సాంగ్ (Hiuen Tsang / Xuanzang):
  1. కాలం: హర్షవర్ధనుడి కాలంలో (క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం) వచ్చాడు. టాంగ్ వంశ కాలం చైనా యాత్రికుడు.
  2. రచన: 'సి-యు-కి (Si-Yu-Ki)' – పశ్చిమ ప్రపంచ నివేదిక.
  3. నలంద విశ్వవిద్యాలయంలో చదివాడు. 'యాత్రికుల రాజు (Prince of Pilgrims)' అంటారు.
• ఇత్సింగ్ (I-tsing / Yijing): 7వ శతాబ్దంలో వచ్చిన మరో బౌద్ధ యాత్రికుడు. నలంద, విక్రమశిల గురించి రాశాడు.
• హ్యుయెన్ త్సాంగ్ దక్షిణ భారత పర్యటన: పల్లవ రాజధాని కాంచీపురం గురించి కూడా రాశాడు. ఆంధ్రప్రాంత 'ధాన్యకటకం (అమరావతి)' గురించి రాశాడు అంటారు.
• ప్రాముఖ్యత: ఆనాటి రాజకీయ, సామాజిక, మత పరిస్థితులు తెలుసుకోవడానికి విలువైన విదేశీ ఆధారాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఫాహియాన్ = గుప్తులు (చంద్రగుప్త II). హ్యుయెన్ త్సాంగ్ = హర్షుడు. రెండూ చైనా యాత్రికులు.

టాంగ్, సాంగ్ వంశాల తర్వాత చైనా విదేశీ పాలనలోకి, మళ్లీ స్వదేశీ పాలనలోకి, తర్వాత పాశ్చాత్య ఆధిపత్యంలోకి వెళ్లింది. చివరకు రిపబ్లిక్‌గా, కమ్యూనిస్టు దేశంగా మారింది.

• యువాన్ వంశం (Yuan): మంగోల్ నాయకుడు కుబ్లాయ్ ఖాన్ (Kublai Khan, చెంఘీజ్ ఖాన్ మనవడు) స్థాపించాడు. ఇటలీ యాత్రికుడు మార్కో పోలో (Marco Polo) ఈయన ఆస్థానాన్ని సందర్శించాడు.
• మింగ్ వంశం (Ming, 1368–1644): మంగోలులను తరిమి స్థాపించారు. బీజింగ్‌లో 'నిషిద్ధ నగరం (Forbidden City)' నిర్మించారు. నౌకాదళాధిపతి జెంగ్ హి (Zheng He) భారత్ (కాలికట్), ఆఫ్రికా తీరం వరకు సముద్ర యాత్రలు చేశాడు.
• చింగ్ / మంచు వంశం (Qing / Manchu, 1644–1912): చైనా చివరి వంశం. 'పిగ్‌టెయిల్ (Queue)' ఆచారం ఈ కాలం నాటిది.
• ఓపియం యుద్ధాలు (Opium Wars):
  1. బ్రిటన్ చైనాలో నల్లమందు అమ్మడంపై యుద్ధాలు. మొదటి ఓపియం యుద్ధం 1839–42
  2. 'నాన్‌కింగ్ సంధి (Treaty of Nanking, 1842)' ద్వారా హాంకాంగ్ బ్రిటన్‌కు దక్కింది.
• ఇతర తిరుగుబాట్లు: తైపింగ్ తిరుగుబాటు (19వ శతాబ్దం మధ్య), బాక్సర్ తిరుగుబాటు (1900).
• 1911 విప్లవం: డాక్టర్ సన్ యాత్-సెన్ (Sun Yat-sen) నాయకత్వంలో చింగ్ వంశం కూలిపోయి 1912లో చైనా రిపబ్లిక్ అయింది.
• కమ్యూనిస్టు చైనా: మావో జెడాంగ్ నాయకత్వంలో 1 అక్టోబర్ 1949న 'పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా' ఏర్పడింది.