రష్యా విప్లవం 1917 (Russian Revolution)

20వ శతాబ్దం మొదట్లో రష్యాను రోమనోవ్ వంశానికి చెందిన జార్ (Tsar) నిరంకుశంగా పాలించేవాడు. పేదరికం, రాజకీయ హక్కులు లేకపోవడం, యుద్ధ పరాజయాలు కలిసి 1917 విప్లవానికి దారి తీశాయి.

• జార్ రెండవ నికోలస్ (Nicholas II):
  1. చివరి రష్యన్ జార్. ఆయన పాలన నిరంకుశం
  2. ప్రజాప్రతినిధి సభకు నిజమైన అధికారం లేదు.
• సామాజిక పరిస్థితి:
  1. రైతులు (జనాభాలో అత్యధికులు) పేదరికంలో ఉన్నారు
  2. భూమి కొద్ది మంది భూస్వాముల చేతుల్లో ఉండేది. నగరాల్లో కార్మికులకు తక్కువ వేతనాలు, ఎక్కువ పని గంటలు.
• పారిశ్రామికీకరణ:
  1. ఆలస్యంగా మొదలైన పారిశ్రామికీకరణ వల్ల నగరాల్లో కార్మిక వర్గం పెరిగింది
  2. వారిలో సామ్యవాద భావాలు వ్యాపించాయి.
• సైద్ధాంతిక ప్రభావం:
  1. కార్ల్ మార్క్స్ (Karl Marx) భావాలు
  2. రష్యాలో సోషల్ డెమోక్రాటిక్ పార్టీ.
• రస్సో–జపాన్ యుద్ధం (1904–05): రష్యా జపాన్ చేతిలో ఓడిపోవడం జార్ ప్రతిష్ఠను దెబ్బతీసింది.
• 1905 విప్లవం (రక్తపు ఆదివారం, Bloody Sunday): జనవరి 1905లో సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌లో జార్‌కు వినతిపత్రం ఇవ్వడానికి వెళ్లిన శాంతియుత కార్మికులపై సైన్యం కాల్పులు జరిపింది. దీని తరువాత దేశవ్యాప్తంగా సమ్మెలు జరిగాయి. జార్ 'డ్యూమా (Duma)' అనే ఎన్నికైన సభను ఏర్పాటు చేశాడు, కానీ నిజమైన అధికారాలు ఇవ్వలేదు.
• రాస్‌పుటిన్ ప్రభావం: రాజు కుటుంబంపై రాస్‌పుటిన్ (Rasputin) ప్రభావం ప్రజల అసంతృప్తి పెంచింది.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో రష్యా భారీ నష్టాలు చవిచూసింది. లక్షలాది సైనికులు మరణించారు; ఆహారం, ఇంధనం కొరత వచ్చింది. దీంతో 1917 ఫిబ్రవరిలో విప్లవం పేలింది.

• తేదీల గందరగోళం: అప్పటి రష్యా పాత జూలియన్ క్యాలెండర్ వాడేది. అందుకే ఈ విప్లవం ఫిబ్రవరిలో (జూలియన్) జరిగినా, ఇప్పటి క్యాలెండర్ ప్రకారం మార్చి 1917లో జరిగింది.
• కారణం:
  1. యుద్ధ ఓటములు, ఆహార కొరత. రాజధాని పెట్రోగ్రాడ్‌లో రొట్టెల కోసం మహిళలు ఊరేగింపులు చేశారు (అంతర్జాతీయ మహిళా దినోత్సవం రోజు మొదలైందని చెబుతారు)
  2. కార్మికుల సమ్మెలు పెరిగాయి
  3. సైనికులు ప్రజలపై కాల్పులకు నిరాకరించి వారితో చేరారు.
• జార్ పదవీ త్యాగం: రెండవ నికోలస్ సింహాసనం వదులుకున్నాడు. రోమనోవ్ రాచరికం ముగిసింది.
• రెండు అధికార కేంద్రాలు (Dual Power):
  1. తాత్కాలిక ప్రభుత్వం (Provisional Government) – ఉదారవాద నాయకులు; మొదట ప్రిన్స్ లావోవ్, తరువాత కెరెన్‌స్కీ (Kerensky) ప్రధాని.
  2. పెట్రోగ్రాడ్ సోవియట్ (Petrograd Soviet) – కార్మికులు, సైనికుల కౌన్సిల్.
• తాత్కాలిక ప్రభుత్వ వైఫల్యం:
  1. ప్రభుత్వం యుద్ధాన్ని కొనసాగించింది
  2. రైతులకు భూమి ఇవ్వలేదు
  3. ఆహార సమస్యను పరిష్కరించలేదు. ఇదే బోల్షెవిక్‌లకు అవకాశం ఇచ్చింది.

రష్యాలో సామ్యవాద పార్టీ రెండు వర్గాలుగా చీలింది – బోల్షెవిక్‌లు, మెన్షెవిక్‌లు. ఈ చీలిక 1903లో వచ్చింది. బోల్షెవిక్‌ల నాయకుడు వ్లాదిమిర్ లెనిన్ (Vladimir Lenin) తరువాత విప్లవాన్ని నడిపించాడు.

• బోల్షెవిక్‌లు (Bolsheviks):
  1. 'మెజారిటీ' అని అర్థం. క్రమశిక్షణ గల చిన్న విప్లవ పార్టీ
  2. నాయకుడు లెనిన్
  3. బలప్రయోగంతో కార్మిక ప్రభుత్వం స్థాపించాలని కోరారు.
• మెన్షెవిక్‌లు (Mensheviks): 'మైనారిటీ' అని అర్థం. క్రమంగా, ప్రజాస్వామ్య పద్ధతిలో మార్పు కోరారు.
• లెనిన్ గురించి: అసలు పేరు వ్లాదిమిర్ ఇలిచ్ ఉల్యానోవ్. ఆయన మార్క్సిజంను రష్యా పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మార్చాడు (మార్క్సిజం–లెనినిజం).
• ఏప్రిల్ థీసిస్ (April Theses, 1917): ప్రవాసం నుండి తిరిగి వచ్చిన లెనిన్ ప్రకటించిన కార్యక్రమం.
• యుద్ధాన్ని వెంటనే ఆపాలి.
• భూమిని రైతులకు ఇవ్వాలి.
• బ్యాంకులను జాతీయం చేయాలి.
• అధికారం సోవియట్‌లకే ఇవ్వాలి – తాత్కాలిక ప్రభుత్వానికి మద్దతు వద్దు.
• నినాదం: 'శాంతి, భూమి, రొట్టె (Peace, Land and Bread)'. ఇది కార్మికులు, రైతులు, సైనికులను ఆకర్షించింది.
• ప్రధాన నాయకులు: లెనిన్, ట్రాట్స్కీ (Trotsky), స్టాలిన్.

తాత్కాలిక ప్రభుత్వంపై ప్రజల అసంతృప్తి పెరిగాక, బోల్షెవిక్‌లు 1917 అక్టోబర్‌లో అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నారు. ఇదే ప్రపంచంలో మొదటి సామ్యవాద ప్రభుత్వ స్థాపన.

• తేదీ:
  1. పాత క్యాలెండర్ ప్రకారం 25 అక్టోబర్ 1917
  2. ఇప్పటి క్యాలెండర్ ప్రకారం 7 నవంబర్ 1917. అందుకే దీన్ని 'అక్టోబర్ విప్లవం' అంటారు, కానీ నవంబర్‌లో జరుపుకుంటారు.
• ఎలా జరిగింది:
  1. ట్రాట్స్కీ నాయకత్వంలోని సైనిక విప్లవ కమిటీ పెట్రోగ్రాడ్‌లో ముఖ్య స్థలాలను స్వాధీనం చేసుకుంది
  2. తాత్కాలిక ప్రభుత్వ కేంద్రమైన వింటర్ ప్యాలెస్ (Winter Palace) ను ముట్టడించారు. ఎక్కువ రక్తపాతం లేకుండా అధికారం మారింది. కెరెన్‌స్కీ పారిపోయాడు.
• మొదటి చర్యలు:
  1. శాంతి ప్రకటన – యుద్ధం నుండి వైదొలగుతామని.
  2. భూ ప్రకటన – భూస్వాముల భూమిని రైతులకు పంచారు.
  3. బ్యాంకులు, పరిశ్రమల జాతీయీకరణ.
• బ్రెస్ట్-లిటోవ్స్క్ ఒప్పందం (Treaty of Brest-Litovsk, మార్చి 1918):
  1. జర్మనీతో సంధి చేసి రష్యా మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం నుండి బయటకు వచ్చింది
  2. కొంత భూభాగం కోల్పోయింది.
• క్యాలెండర్ మార్పు: 1918లో రష్యా గ్రెగోరియన్ క్యాలెండర్‌కు మారింది.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. ప్రపంచంలో మొదటి మార్క్సిస్ట్ కమ్యూనిస్ట్ ప్రభుత్వం
  2. దీని ప్రభావం చైనా, క్యూబా, వియత్నాం వంటి దేశాలకు వ్యాపించింది.

అధికారం చేపట్టాక బోల్షెవిక్‌లు కొత్త సవాళ్లు ఎదుర్కొన్నారు. అంతర్యుద్ధం గెలిచి, ఆర్థిక విధానాలు మార్చి 1922లో సోవియట్ యూనియన్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.

• అంతర్యుద్ధం (1918–1921/22):
  1. రెడ్ ఆర్మీ (బోల్షెవిక్‌లు) – వైట్ ఆర్మీ (వ్యతిరేకులు, జార్ మద్దతుదారులు) మధ్య జరిగింది. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, అమెరికా వంటి దేశాలు వైట్ ఆర్మీకి సహాయం చేశాయి. చివరికి రెడ్ ఆర్మీ గెలిచింది
  2. దీన్ని ట్రాట్స్కీ నిర్మించాడు.
• జార్ కుటుంబ మరణం: 1918లో బోల్షెవిక్‌లు జార్ నికోలస్ II, ఆయన కుటుంబాన్ని ఉరితీశారు.
• యుద్ధ కమ్యూనిజం (War Communism):
  1. అంతర్యుద్ధ సమయంలో పరిశ్రమలు, ధాన్యం సేకరణపై ప్రభుత్వ నియంత్రణ
  2. కఠిన పరిస్థితులు.
• కొత్త ఆర్థిక విధానం (New Economic Policy – NEP, 1921):
  1. లెనిన్ ప్రవేశపెట్టాడు
  2. చిన్న వ్యాపారాలు, రైతులు మిగులు ధాన్యం అమ్ముకోవడానికి అనుమతి ఇచ్చారు
  3. పెద్ద పరిశ్రమలు, బ్యాంకులు ప్రభుత్వం చేతిలోనే. ఇది ఆర్థిక వ్యవస్థను కోలుకునేలా చేసింది.
• USSR ఏర్పాటు: డిసెంబర్ 1922లో 'యూనియన్ ఆఫ్ సోవియట్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్స్ (USSR)' ఏర్పడింది.
• లెనిన్ మరణం:
  1. 1924. తరువాత అధికారం కోసం స్టాలిన్, ట్రాట్స్కీ మధ్య పోటీ జరిగి స్టాలిన్ విజయం సాధించాడు
  2. ట్రాట్స్కీ బహిష్కరించబడ్డాడు.

లెనిన్ తరువాత జోసెఫ్ స్టాలిన్ (Joseph Stalin) సోవియట్ నేత అయ్యాడు. ఆయన దేశాన్ని వేగంగా పారిశ్రామికీకరణ చేయడానికి ప్రణాళికా ఆర్థిక వ్యవస్థను అమలుచేశాడు.

• పంచవర్ష ప్రణాళికలు (Five-Year Plans): 1928లో మొదటి ప్రణాళిక మొదలైంది. భారీ పరిశ్రమలు, ఉక్కు, విద్యుత్తు, యంత్రాల ఉత్పత్తి పెంచడం ప్రధాన లక్ష్యం. ఆ తరువాత భారత్‌తో సహా అనేక దేశాలు ఈ ప్రణాళికా విధానాన్ని స్ఫూర్తిగా తీసుకున్నాయి (భారత్‌లో పంచవర్ష ప్రణాళికలు 1951లో మొదలయ్యాయి).
• వ్యవసాయ సముదాయీకరణ (Collectivisation):
  1. చిన్న రైతుల భూములను కలిపి ప్రభుత్వ నియంత్రణలో 'కొల్ఖోజ్ (collective farms)' ఏర్పాటు చేశారు. దీనిని వ్యతిరేకించిన రైతులను (కులాక్‌లు) అణచివేశారు
  2. కొన్ని ప్రాంతాల్లో తీవ్ర కరవు వచ్చింది.
• నియంతృత్వం:
  1. స్టాలిన్ ప్రత్యర్థులను అణచివేశాడు
  2. 1930లలో 'గొప్ప ప్రక్షాళన (Great Purge)' జరిగింది.
• సాధించినవి: సోవియట్ యూనియన్ వ్యవసాయ దేశం నుండి పారిశ్రామిక శక్తిగా మారింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో నాజీ జర్మనీని ఓడించడంలో ఇది కీలకమైంది.
• విప్లవ ప్రభావం:
  1. ఈ విప్లవం ప్రపంచంలో కమ్యూనిస్ట్ ఉద్యమాలకు స్ఫూర్తినిచ్చింది
  2. పెట్టుబడిదారీ – కమ్యూనిస్ట్ విభజనకు నాంది అయ్యింది (ఇదే తరువాత ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం).
• ముఖ్య సాహిత్యం:
  1. మార్క్స్ 'దాస్ కాపిటల్' (Das Kapital)
  2. మార్క్స్–ఎంగెల్స్ 'కమ్యూనిస్ట్ మేనిఫెస్టో' (1848).