జాతీయాలు & సామెతలు (Idioms & Proverbs)

తెలుగు భాషకు అందం తెచ్చేవి జాతీయాలు, సామెతలు. రెండూ పెద్దల అనుభవం నుండి పుట్టాయి. కానీ వీటి రూపం, ఉపయోగం వేర్వేరు. పరీక్షల్లో ఇచ్చిన వాక్యం జాతీయమా, సామెతా అని గుర్తించే ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• జాతీయం (Idiom): రెండు మూడు పదాల చిన్న పదబంధం. దాని అసలు అర్థం కాకుండా వేరే అర్థం ఇస్తుంది. ఇది వాక్యంలో భాగంగా వాడతాం.
• ఉదా: "ఆకాశానికి నిచ్చెనలు వేయడం" = అసాధ్యమైన పని చేయాలనుకోవడం.
• ఉదా: "చెవిలో పువ్వు పెట్టడం" = మోసం చేయడం.
• సామెత (Proverb): పూర్తి వాక్యం. సొంతంగా ఒక నీతిని లేదా లోక అనుభవాన్ని చెబుతుంది. ఎక్కడైనా విడిగా వాడవచ్చు.
• ఉదా: "ఆలస్యం అమృతం విషం."
• ఉదా: "కంచే చేను మేసినట్లు."
• నుడికారం: ఒక భాషకు ప్రత్యేకమైన పలుకుబడి లేదా మాటల తీరు. జాతీయాలను నుడికారాలు అని కూడా అంటారు.
• లక్షణం – రూపం: జాతీయంలో క్రియ చివర "-డం" రూపంలో ఉంటుంది (పెట్టడం, వేయడం, కట్టడం). సామెత పూర్తి వాక్యంగా ఉంటుంది.
• లక్షణం – అర్థం: జాతీయానికి అక్షరార్థం కాదు, లక్ష్యార్థం (వ్యంగ్యార్థం) తీసుకోవాలి. సామెత అక్షరార్థం వెనుక ఒక సత్యం ఉంటుంది.
• పుట్టుక: ఇవి రాసినవి కావు. వ్యవసాయం, పశువులు, కుటుంబ జీవితం, పురాణ కథల నుండి ప్రజల నోట పుట్టాయి.

తెలుగు జాతీయాల్లో చాలావరకు మన చుట్టూ ఉండే జంతువులు, పక్షుల పేర్లతో ఉంటాయి. ఈ పదబంధాల అసలు అర్థం గుర్తుపెట్టుకుంటే పరీక్షలో "అర్థం రాయండి" ప్రశ్నలు సులభం.

• నక్క వినయాలు: కపటంగా చూపే వినయం. లోపల చెడ్డ ఆలోచన ఉంటుంది.
• కొంగ జపం: పైకి భక్తిగా నటిస్తూ లోపల స్వార్థం ఉండటం. కొంగ చేప కోసం నిశ్శబ్దంగా నిలబడినట్లు.
• మొసలి కన్నీరు: నిజం కాని, నటించిన దుఃఖం.
• పిల్లి మెడలో గంట కట్టడం: అందరూ కోరుకునే కష్టమైన పనికి ముందుకు వచ్చేవారు లేకపోవడం.
• కప్పల తక్కెడ: ఐకమత్యం లేకుండా ఒకరినొకరు వెనక్కి లాగే గుంపు. కప్పలను త్రాసులో తూచడం అసాధ్యం కదా!
• ఏనుగు మింగిన వెలగపండు: పైకి కనిపించేంత లోపల సారం లేకపోవడం.
• ఉడుత సాయం (ఉడుత భక్తి): శక్తి కొలది చేసే చిన్న సహాయం. రామసేతు నిర్మాణంలో ఉడుత చేసిన సేవ ఆధారం.
• కాకి గోల: అనవసరమైన గొడవ, అరుపులు.
• గుడ్డి గుర్రానికి పళ్ళు తోమినట్లు: ఫలితం లేని వ్యర్థ ప్రయత్నం.
• చేపకు ఈత నేర్పినట్లు: ఇప్పటికే తెలిసినవాడికి నేర్పడం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా జంతువు స్వభావాన్ని గుర్తుతెచ్చుకోండి: నక్క = కపటం, కొంగ = నటన, మొసలి = నకిలీ కన్నీరు, కప్ప = ఐక్యత లేమి. అర్థం దానంతట అదే గుర్తొస్తుంది.

కళ్లు, చెవులు, చేతులు, కడుపు వంటి శరీర భాగాలతో ఏర్పడిన జాతీయాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి. వీటి లక్ష్యార్థం మీద దృష్టి పెట్టండి.

• చెవిలో పువ్వు పెట్టడం: నమ్మించి మోసం చేయడం.
• కళ్లు నెత్తికెక్కడం: గర్వంతో ఇతరులను లెక్కచేయకపోవడం.
• కడుపు మంట: ఇతరుల అభివృద్ధిని చూసి కలిగే అసూయ.
• నోరు జారడం: ఆలోచించకుండా తప్పుగా మాట్లాడటం.
• కన్నెర్ర చేయడం: కోపంతో ఎర్రని కళ్లతో చూడటం, కఠినంగా వ్యవహరించడం.
• వెన్నుపోటు పొడవడం: నమ్మినవారిని వెనుక నుండి మోసం చేయడం.
• ముక్కున వేలేసుకోవడం: ఆశ్చర్యపోవడం.
• తల పట్టుకోవడం: ఏమి చేయాలో తోచక చింతించడం.
• కాళ్ల బేరానికి రావడం: ఓడిపోయి వేడుకోవడం, లొంగిపోవడం.
• ఒళ్లు వంచి పనిచేయడం: బద్ధకం లేకుండా కష్టపడటం.
• చేతులు కాలాక ఆకులు పట్టుకోవడం: నష్టం జరిగిన తరువాత జాగ్రత్త పడటం.
• గుండె బద్దలవడం: తీవ్రమైన దుఃఖం కలగడం.
• కంటికి రెప్పలా కాపాడటం: అతి జాగ్రత్తగా రక్షించడం.
• నోటికి తాళం వేయడం: మాట్లాడకుండా ఉండటం.
• చేతులు కలపడం: కలిసి పనిచేయడం లేదా ఒప్పందం చేసుకోవడం.

ఆకాశం, గాలి, నీరు, నిప్పు, కొండ వంటి వాటితో చెప్పే జాతీయాలు అసాధ్యం, వ్యర్థం, భ్రమ వంటి భావాలను తెలియజేస్తాయి.

• ఆకాశానికి నిచ్చెనలు వేయడం: అసాధ్యమైన పని చేయాలనుకోవడం.
• గాలిలో మేడలు కట్టడం: ఆచరణకు రాని ఊహలు, పగటి కలలు.
• నీటి మీద రాత: నిలవని, వ్యర్థమైన పని.
• బూడిదలో పోసిన పన్నీరు: ఉపయోగం లేకుండా వృథా అయిన సొమ్ము లేదా శ్రమ.
• అగ్నికి ఆజ్యం తోడైనట్లు: ఇప్పటికే ఉన్న కోపం, కలహం మరింత పెరగడం. (ఆజ్యం = నెయ్యి)
• అరచేతిలో వైకుంఠం చూపడం: ఆశలు రేపి మాయ చేయడం.
• కొండను తవ్వి ఎలుకను పట్టడం: ఎంతో శ్రమ చేసి చిన్న ఫలితం పొందడం.
• అరణ్య రోదన: ఎవరూ పట్టించుకోని, వినని విన్నపం.
• ఎండమావులు: భ్రమ కలిగించే, దొరకని ఆశ.
• తలకిందులు తపస్సు చేసినా: ఎంత ప్రయత్నించినా అనే అర్థం.
• ఇసుకలో నీరు పోసినట్లు: ఫలితం లేని వ్యర్థ ప్రయత్నం.
• నిప్పుతో చెలగాటం: ప్రమాదంతో ఆడుకోవడం.
• నీళ్లు నమలడం: సమాధానం చెప్పలేక తడబడటం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా "ఆకాశానికి నిచ్చెన" = అసాధ్యం; "గాలిలో మేడలు" = ఊహలు; "నీటి మీద రాత" = నిలవనిది; "బూడిదలో పన్నీరు" = వృథా. నాలుగు పదాలకు నాలుగు అర్థాలు జతగా నేర్చుకోండి.

కొన్ని సామెతలు జీవితానికి మార్గదర్శక సూత్రాలు. వీటి భావాన్ని సరిగ్గా అర్థం చేసుకుంటే మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్నలు సులభమవుతాయి.

• ఆలస్యం అమృతం విషం: ఆలస్యం చేస్తే మంచి పని కూడా చెడిపోతుంది.
• తినగ తినగ వేము తీయనుండు: నిరంతర అభ్యాసంతో చేదు వంటి కష్టమైనది కూడా సులభమవుతుంది.
• ఐకమత్యమే మహాబలం: కలిసి ఉంటే గొప్ప బలం.
• ఎంత చెట్టుకు అంత గాలి: ఎవరి స్థాయికి తగ్గట్టు వారికి కష్టాలు, ఫలితాలు.
• నిదానమే ప్రధానం: తొందరపడకుండా ఆలోచించి పని చేయడం మంచిది.
• కష్టే ఫలి: కష్టపడినవారికే ఫలితం దక్కుతుంది.
• అతి సర్వత్ర వర్జయేత్: దేనిలోనూ హద్దు మీరకూడదు.
• పిట్ట కొంచెం కూత ఘనం: రూపంలో చిన్నవారైనా గొప్ప పనులు, గొప్ప మాటలు చెప్పగలరు.
• ఇంట గెలిచి రచ్చ గెలువు: ముందు ఇంటి వారి మన్నన పొంది తరువాత బయట ప్రపంచంలో విజయం సాధించు.
• చేసిన పాపం ఊరికే పోదు: తప్పు చేసినవారు ఫలితం అనుభవించాల్సిందే.
• అభ్యాసం కూసు విద్య: సాధన చేస్తేనే విద్య వస్తుంది.

కొన్ని సామెతలు మోసం, స్వార్థం, ఆపద వంటి లోక అనుభవాలను చెబుతాయి. వీటికి సరైన భావాన్ని జత చేయడం పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ఇంటి దొంగను ఈశ్వరుడైనా పట్టలేడు: ఇంట్లో వారే మోసం చేస్తే ఎవరూ ఆపలేరు.
• అందని ద్రాక్ష పుల్లన: సాధించలేని దాన్ని తప్పుగా చూపి సర్దుకోవడం.
• ఏరు దాటాక తెప్ప తగలేసినట్లు: పని అయ్యాక సహాయం చేసినవారిని మరచిపోవడం.
• కంచే చేను మేసినట్లు: కాపాడాల్సినవాడే నాశనం చేయడం.
• ముందు నుయ్యి వెనుక గొయ్యి: ఇరువైపులా ఆపద ఉండే స్థితి.
• కొరివితో తల గోక్కున్నట్లు: తెలిసి తెలిసి తనకే హాని తెచ్చుకోవడం.
• ఎద్దు పుండు కాకికి ముద్దు: ఒకరి కష్టం ఇంకొకరికి లాభం లేదా సంతోషం.
• కాకి పిల్ల కాకికి ముద్దు: ఎవరి సంతానం వారికి గొప్ప.
• పిల్లి శాపాలకు ఉట్లు తెగవు: బలహీనుల శాపాలతో నష్టం జరగదు.
• కుక్క తోక వంకర: ఎన్ని ప్రయత్నాలు చేసినా దుష్ట స్వభావం మారదు.
• నోరు మంచిదైతే ఊరు మంచిది: మంచి మాటతో అందరి ఆదరణ లభిస్తుంది.

పరీక్షల్లో ఈ అంశంపై నాలుగు రకాల ప్రశ్నలు వస్తాయి: అర్థం చెప్పండి, జతపరచండి, వాక్యంలో ఖాళీ నింపండి, సామెతను గుర్తించండి. కొన్ని సూత్రాలు పాటిస్తే తప్పులు తగ్గుతాయి.

• అక్షరార్థం వదిలేయండి: "ఆకాశానికి నిచ్చెన" అంటే నిజంగా నిచ్చెన కాదు. భావం చూడండి.
• భావ సమూహాలుగా నేర్చుకోండి:
  1. మోసం: చెవిలో పువ్వు, వెన్నుపోటు, నక్క వినయాలు, కొంగ జపం
  2. వ్యర్థం: నీటి మీద రాత, బూడిదలో పన్నీరు, గుడ్డి గుర్రానికి పళ్ళు తోమడం
  3. అసాధ్యం: ఆకాశానికి నిచ్చెన, గాలిలో మేడలు
  4. ఆలస్యం: చేతులు కాలాక ఆకులు పట్టుకోవడం, ఏరు దాటాక తెప్ప తగలేయడం
• సమానార్థం తెలుసుకోండి: కొండను తవ్వి ఎలుకను పట్టడం మరియు శ్రమ ఎక్కువ ఫలితం తక్కువ – ఒకే భావం.
• తప్పు ఎంపికలను తొలగించండి: నాలుగు ఎంపికల్లో రెండు పూర్తిగా సంబంధం లేనివి ఉంటాయి.
• వాక్యంలో వాడి చూడండి: జాతీయాన్ని వాక్యంలో పెట్టి అర్థం సరిపోతుందో చూసుకోండి.

సాధన ఉదాహరణ ప్రశ్న: "అతను గాలిలో మేడలు కడుతున్నాడు" – అర్థం? సమాధానం: ఊహల్లో తేలుతూ ఆచరణ చేయడం లేదు. ప్రశ్న: "ఇంటి దొంగను ఈశ్వరుడైనా పట్టలేడు" – ఇది జాతీయమా, సామెతా? సమాధానం: సామెత (పూర్తి వాక్యం).