శ్రీకృష్ణ కమిటీ (Srikrishna Committee)

23 డిసెంబర్ 2009 ప్రకటనలో కేంద్రం "విస్తృత సంప్రదింపులు" అవసరం అని చెప్పింది. ఆ సంప్రదింపుల కోసం ఏర్పాటు చేసిన కమిటీయే శ్రీకృష్ణ కమిటీ.

దీని అధికారిక పేరు "ఆంధ్రప్రదేశ్ పరిస్థితిపై సంప్రదింపుల కమిటీ (Committee for Consultations on the Situation in Andhra Pradesh – CCSAP)".

• ఏర్పాటు: 3 ఫిబ్రవరి 2010న కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ నోటిఫికేషన్ ద్వారా.
• అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ – సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి.
• గడువు: 31 డిసెంబర్ 2010 లోపు నివేదిక ఇవ్వాలి.
• నేపథ్యం:
  1. 9 డిసెంబర్ 2009 – తెలంగాణ ప్రక్రియ ప్రారంభం ప్రకటన
  2. 23 డిసెంబర్ 2009 – విస్తృత సంప్రదింపుల ప్రకటన
  3. జనవరి 2010 – ఢిల్లీలో అఖిలపక్ష సమావేశం
  4. ఫిబ్రవరి 2010 – శ్రీకృష్ణ కమిటీ
• ముఖ్యమైన మాట:
  1. ఇది రాష్ట్ర విభజనపై నిర్ణయం తీసుకునే కమిటీ కాదు
  2. పరిస్థితిని అధ్యయనం చేసి, సంప్రదించి, సూచనలు (options) ఇచ్చే కమిటీ మాత్రమే.
• తెలంగాణలో స్పందన:
  1. TRS, JAC కమిటీని "కాలయాపన కోసమే" అని విమర్శించాయి
  2. అయినా తమ వాదనలను వినతుల రూపంలో కమిటీకి సమర్పించాయి.

శ్రీకృష్ణ కమిటీలో న్యాయ, ఆర్థిక, సామాజిక, పరిపాలన రంగాల నిపుణులను సభ్యులుగా నియమించారు. పరీక్షల్లో "కమిటీ సభ్యుడు కానివారు ఎవరు?" వంటి ప్రశ్నలు తరచుగా వస్తాయి. అందుకే సభ్యుల పేర్లు, వారి రంగం గుర్తుంచుకోవాలి.

• అధ్యక్షుడు (Chairman): జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ – సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి. (1992-93 ముంబై అల్లర్లపై విచారణ కమిషన్‌కు నేతృత్వం వహించినందుకు కూడా ప్రసిద్ధి.)
• సభ్యులు (Members):
  1. ప్రొ. రణబీర్ సింగ్ – నేషనల్ లా యూనివర్సిటీ, ఢిల్లీ ఉపకులపతి (న్యాయ నిపుణుడు)
  2. డా. అబూసలేహ్ షరీఫ్ – NCAER (National Council of Applied Economic Research) ఆర్థికవేత్త
  3. ప్రొ. రవీందర్ కౌర్ – IIT ఢిల్లీ, సామాజిక శాస్త్ర ఆచార్యురాలు
• సభ్య కార్యదర్శి (Member Secretary): వినోద్ కుమార్ దుగ్గల్ (V.K. Duggal) – మాజీ కేంద్ర హోం కార్యదర్శి.
• మొత్తం: అధ్యక్షుడితో కలిపి 5 మంది (అధ్యక్షుడు + 3 సభ్యులు + సభ్య కార్యదర్శి).
• గమనిక: కమిటీలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన వారు ఎవరూ లేరు – నిష్పక్షపాతం కోసం బయటి నిపుణులను ఎంపిక చేశారు.

ఒక కమిటీ ఏ అంశాలను పరిశీలించాలో చెప్పే జాబితాను విధివిధానాలు (Terms of Reference) అంటారు. శ్రీకృష్ణ కమిటీకి కేంద్రం ఏడు ముఖ్య విధులు అప్పగించింది.

• ముఖ్య విధివిధానాలు:
  1. ప్రత్యేక తెలంగాణ డిమాండ్, సమైక్యాంధ్ర డిమాండ్ – రెండింటి నేపథ్యంలో రాష్ట్ర పరిస్థితిని పరిశీలించడం.
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పటి (1956) నుండి జరిగిన పరిణామాలు, వివిధ ప్రాంతాల అభివృద్ధిపై వాటి ప్రభావాన్ని సమీక్షించడం.
  3. ఇటీవలి పరిణామాలు మహిళలు, పిల్లలు, విద్యార్థులు, మైనారిటీలు, బీసీలు, ఎస్సీ, ఎస్టీ వర్గాలపై చూపిన ప్రభావాన్ని పరిశీలించడం.
  4. ప్రస్తుత పరిస్థితిలో పరిష్కరించాల్సిన కీలక అంశాలను గుర్తించడం.
  5. అన్ని వర్గాలతో – ముఖ్యంగా రాజకీయ పార్టీలతో – సంప్రదించి పరిష్కార మార్గాలు సేకరించడం.
  6. తగిన కార్యాచరణ ప్రణాళిక సూచించడం.
  7. ఇతర సూచనలు, సిఫారసులు చేయడం.
• ప్రత్యేకత: కేవలం తెలంగాణ డిమాండ్ మాత్రమే కాకుండా, సమైక్యాంధ్ర డిమాండ్‌ను కూడా సమానంగా పరిశీలించమని చెప్పారు.
• పరిధి: నీళ్లు, నిధులు, ఉద్యోగాలు, విద్య, ఆరోగ్యం, హైదరాబాద్ అంశం, శాంతిభద్రతలు – అన్నీ పరిశీలించింది.

శ్రీకృష్ణ కమిటీ సుమారు 11 నెలల పాటు రాష్ట్రమంతా తిరిగి, ప్రజలు, పార్టీల అభిప్రాయాలు సేకరించింది. గడువుకు ఒక రోజు ముందే నివేదికను కేంద్రానికి సమర్పించింది.

• కమిటీ పని విధానం:
  1. అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అన్ని 23 జిల్లాల్లో పర్యటించింది.
  2. ప్రజలు, సంఘాలు, పార్టీల నుండి లక్షకు పైగా వినతులు (representations) అందాయి.
  3. రాజకీయ పార్టీలు, ఉద్యోగ సంఘాలు, విద్యార్థులు, మేధావులతో సమావేశాలు జరిపింది.
  4. ప్రాంతాల వారీగా ఆర్థిక, సామాజిక గణాంకాలను అధ్యయనం చేసింది.
• నివేదిక సమర్పణ: 30 డిసెంబర్ 2010న కేంద్ర హోం మంత్రి పి. చిదంబరంకు సమర్పించారు.
• బహిరంగపరచడం: 6 జనవరి 2011న ఢిల్లీలో అఖిలపక్ష సమావేశంలో నివేదికను విడుదల చేశారు.
• నివేదిక రూపం:
  1. రెండు సంపుటాలు (volumes) + అనుబంధాలు
  2. 8వ అధ్యాయాన్ని మాత్రం రహస్య అనుబంధంగా వేరుగా ఇచ్చారు.
• ప్రధాన అంశాలు: ప్రాంతాల అభివృద్ధి, నీటి వనరులు, విద్య-ఉద్యోగాలు, హైదరాబాద్ ఆర్థిక ప్రాధాన్యం, సామాజిక-సాంస్కృతిక అంశాలు, శాంతిభద్రతలు.
• ముగింపు: ఒకే పరిష్కారం కాకుండా ఆరు ఆప్షన్లు (Six Options) సూచించింది.

శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదికలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం ఆరు ఆప్షన్లు. పరీక్షల్లో "ఏ ఆప్షన్‌ను కమిటీ అత్యుత్తమంగా సూచించింది?" అనే ప్రశ్న తప్పకుండా వస్తుంది.

• ఆప్షన్ 1 – యథాతథ స్థితి (Status quo): రాష్ట్రాన్ని ఇప్పుడున్నట్లే ఉంచడం. ఇది ఆచరణీయం కాదని కమిటీ చెప్పింది.
• ఆప్షన్ 2 – హైదరాబాద్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం:
  1. రాష్ట్రాన్ని తెలంగాణ, సీమాంధ్రగా విభజించి, హైదరాబాద్‌ను కేంద్రపాలిత ప్రాంతం (UT) చేయడం
  2. రెండు రాష్ట్రాలూ కొత్త రాజధానులు నిర్మించుకోవడం. ఆచరణీయం కాదని చెప్పింది.
• ఆప్షన్ 3 – రాయల-తెలంగాణ: రాయలసీమ + తెలంగాణ ఒక రాష్ట్రం (హైదరాబాద్‌తో), కోస్తాంధ్ర మరో రాష్ట్రం. ఇది కూడా ఆమోదయోగ్యం కాదని పేర్కొంది.
• ఆప్షన్ 4 – విస్తరించిన హైదరాబాద్ UT:
  1. తెలంగాణ, సీమాంధ్ర విభజన
  2. హైదరాబాద్‌ను విస్తరించి (నల్గొండ ద్వారా గుంటూరుకు, మహబూబ్‌నగర్ ద్వారా కర్నూలుకు భౌగోళిక సంబంధంతో) కేంద్రపాలిత ప్రాంతం చేయడం. ఆచరణలో కష్టమని చెప్పింది.
• ఆప్షన్ 5 – ప్రస్తుత సరిహద్దులతో విభజన:
  1. హైదరాబాద్ రాజధానిగా తెలంగాణ రాష్ట్రం
  2. సీమాంధ్రకు కొత్త రాజధాని. విభజన తప్పనిసరి అయితే, అందరి అంగీకారంతో మాత్రమే – ఇది రెండో ఉత్తమ ఆప్షన్ అని చెప్పింది.
• ఆప్షన్ 6 – సమైక్యంగా ఉంచి రక్షణలు:
  1. రాష్ట్రాన్ని సమైక్యంగా ఉంచుతూ, తెలంగాణ అభివృద్ధికి రాజ్యాంగ/చట్టబద్ధ రక్షణలు కల్పించడం
  2. చట్టబద్ధ అధికారాలతో "తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి (Telangana Regional Council)" ఏర్పాటు. కమిటీ దీనినే అత్యుత్తమ ఆప్షన్‌గా సూచించింది.

శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదికలో అత్యంత వివాదాస్పదమైన భాగం 8వ అధ్యాయం. దీనిని ప్రజలకు విడుదల చేయకుండా "రహస్య అనుబంధం" గా కేంద్రానికి మాత్రమే ఇచ్చారు. తర్వాత హైకోర్టు జోక్యంతో ఇది పెద్ద చర్చనీయాంశమైంది.

• అధ్యాయం పేరు: "శాంతిభద్రతలు మరియు అంతర్గత భద్రత అంశాలు (Law and Order and Internal Security Dimensions)".
• రహస్యం:
  1. ఈ అధ్యాయాన్ని సీల్డ్ కవర్‌లో కేంద్ర హోం శాఖకు మాత్రమే సమర్పించారు
  2. బహిరంగ నివేదికలో చేర్చలేదు.
• వివాదానికి కారణం:
  1. ఉద్యమాన్ని ఎలా ఎదుర్కోవాలి, మీడియాను, రాజకీయ నాయకులను ఎలా నిర్వహించాలి వంటి సూచనలు ఉన్నాయని ఆరోపణలు వచ్చాయి.
  2. ఇది ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమాన్ని అణచివేసే ప్రయత్నం అని తెలంగాణ సంఘాలు విమర్శించాయి.
• హైకోర్టు జోక్యం (2011): ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు న్యాయమూర్తి జస్టిస్ ఎల్. నరసింహా రెడ్డి ఈ అధ్యాయంపై తీవ్ర వ్యాఖ్యలు చేసి, దానిని బహిరంగపరచాలని ఆదేశించారు.
• ప్రభావం: ఈ వివాదం శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదికపై తెలంగాణ ప్రజల్లో అపనమ్మకాన్ని ఇంకా పెంచింది. ఉద్యమం మరింత తీవ్రమైంది.

శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక ఏ వర్గాన్నీ పూర్తిగా సంతృప్తిపరచలేదు. ముఖ్యంగా తెలంగాణలో దీనిపై తీవ్ర వ్యతిరేకత వచ్చింది. ఈ వ్యతిరేకతే 2011 భారీ ఉద్యమాలకు దారి తీసింది.

• తెలంగాణలో స్పందన:
  1. TRS, తెలంగాణ రాజకీయ JAC నివేదికను తిరస్కరించాయి.
  2. ఆప్షన్ 6 (సమైక్య రాష్ట్రం + ప్రాంతీయ మండలి) గతంలో విఫలమైన పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం, ప్రాంతీయ కమిటీ లాంటిదేనని విమర్శించారు.
  3. విద్యార్థులు, ఉద్యోగులు నిరసనలు చేశారు.
• సీమాంధ్రలో స్పందన:
  1. సమైక్యాంధ్ర కోరుకునే వర్గాలు ఆప్షన్ 6ను స్వాగతించాయి
  2. కానీ విభజన ఆప్షన్లు కూడా ఉండటంపై ఆందోళన వ్యక్తం చేశాయి.
• కేంద్రం వైఖరి:
  1. నివేదికపై వెంటనే నిర్ణయం తీసుకోలేదు
  2. పార్టీలతో మరిన్ని చర్చలు జరుపుతామని చెప్పింది.
• తర్వాతి ఉద్యమాలు (2011):
  1. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం – ఫిబ్రవరి 2011
  2. మిలియన్ మార్చ్ – 10 మార్చి 2011
  3. సకల జనుల సమ్మె – 13 సెప్టెంబర్ నుండి 24 అక్టోబర్ 2011 (42 రోజులు)
• చారిత్రక ప్రాధాన్యం: కమిటీ విభజనను సిఫారసు చేయకపోయినా, తెలంగాణకు జరిగిన కొన్ని అన్యాయాలను నివేదిక అంగీకరించింది. తర్వాతి చర్చల్లో ఈ నివేదికను తరచుగా ఉదహరించారు.