తెలంగాణ ఉద్యమం (Telangana Movement) / ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు 1956 (Formation of AP 1956)

పెద్దమనుషుల ఒప్పందం 1956 (Gentlemen's Agreement)

పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (20 ఫిబ్రవరి 1956): సంతకం చేసిన 4+4 నాయకులు, ప్రాంతీయ మండలి, మంత్రివర్గ వాటా, మిగులు నిధులు, విద్య, ఉర్దూ, ముల్కీ రక్షణలు, ఉల్లంఘనలు.

8 notes 60 questions

Start reading Practice

Notes in this chapter

  1. 1పెద్దమనుషుల ఒప్పందం – నేపథ్యం, తేదీ (Gentlemen’s Agreement: Background)Read notePractice 10
  2. 2పెద్దమనుషుల ఒప్పందంపై సంతకాలు చేసిన నాయకులు (Signatories: 4 + 4)Read notePractice 10
  3. 3తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి – ఆర్టికల్ 371 (Regional Council / Regional Committee)Read notePractice 8
  4. 4ముఖ్యమంత్రి – ఉప ముఖ్యమంత్రి, మంత్రివర్గంలో వాటా (Sharing of CM, Deputy CM & Cabinet)Read notePractice 8
  5. 5తెలంగాణ మిగులు నిధుల రక్షణ (Telangana Surplus Revenue Safeguard)Read notePractice 7
  6. 6విద్య, ఉర్దూ, ఉద్యోగాలు, భూములపై రక్షణలు (Education, Urdu, Mulki & Land Safeguards)Read notePractice 6
  7. 7ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ – 1 నవంబర్ 1956 (Formation of Andhra Pradesh)Read notePractice 5
  8. 8పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ఉల్లంఘనలు (Violations of the Gentlemen’s Agreement)Read notePractice 6
By ExamBadi

1. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం – నేపథ్యం, తేదీ (Gentlemen’s Agreement: Background)

ఫజల్ అలీ కమిషన్ తెలంగాణను ప్రస్తుతానికి వేరుగా ఉంచాలని చెప్పినా, కాంగ్రెస్ అధిష్ఠానం ఆంధ్ర-తెలంగాణ విలీనానికి మొగ్గు చూపింది. తెలంగాణ ప్రజల భయాలను తొలగించడానికి ఇరు ప్రాంతాల నాయకులు కొన్ని రక్షణలపై అంగీకారానికి వచ్చారు.

దీన్నే ‘పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen’s Agreement)’ అంటారు.

ముఖ్య విషయాలు

  • తేదీ: 20 ఫిబ్రవరి 1956.
  • స్థలం: న్యూఢిల్లీ.
  • పక్షాలు: ఆంధ్ర రాష్ట్ర నాయకులు (4), తెలంగాణ (హైదరాబాద్ రాష్ట్ర) నాయకులు (4) – మొత్తం 8 మంది.
  • ‘పెద్దమనుషుల’ ఒప్పందం ఎందుకు?:
    1. ఇది చట్టం కాదు
    2. నాయకుల మధ్య నమ్మకంతో, మాట మీద కుదిరిన రాజకీయ అవగాహన. అందుకే దీనికి కోర్టు ద్వారా అమలు చేయించే బలం లేదు.
  • ఉద్దేశ్యం: విలీనం తర్వాత తెలంగాణ ప్రాంత ప్రయోజనాలు – ఉద్యోగాలు, నిధులు, విద్య, భూములు – కాపాడటం.
ఆధారం:

గా జరిగినవి:

  • 1 నవంబర్ 1956న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు.
  • ఒప్పందంలోని ప్రాంతీయ మండలి హామీకి ఆర్టికల్ 371 ద్వారా రాజ్యాంగ రూపం.
  • ముల్కీ నిబంధనల కోసం 1957 చట్టం.
  • తర్వాతి ప్రాముఖ్యత: ఒప్పందం ఉల్లంఘనలే 1969 తెలంగాణ ఉద్యమానికి, తర్వాతి ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమాలకు ప్రధాన కారణాలుగా నిలిచాయి.

సులభమైన ఉదాహరణ

ఇద్దరు కుటుంబ పెద్దలు ఉమ్మడి ఇంట్లో కలిసి ఉండటానికి ముందు “ఎవరి వాటా ఎంత, ఎవరి హక్కులు ఏంటి” అని మాట మీద ఒప్పుకోవడం లాంటిదే ఈ ఒప్పందం.

Practice this topicNext: పెద్దమనుషుల ఒప్పందంపై సంతకాలు చేసిన నాయకులు (Signatories: 4 + 4)

2. పెద్దమనుషుల ఒప్పందంపై సంతకాలు చేసిన నాయకులు (Signatories: 4 + 4)

పెద్దమనుషుల ఒప్పందంపై ఆంధ్ర నుండి నలుగురు, తెలంగాణ నుండి నలుగురు – మొత్తం ఎనిమిది మంది నాయకులు సంతకాలు చేశారు. ఎవరు ఏ ప్రాంతం తరపున సంతకం చేశారో పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

ముఖ్య విషయాలు

  • ఆంధ్ర ప్రాంతం తరపున (4):
    1. బెజవాడ గోపాలరెడ్డి – అప్పటి ఆంధ్ర రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి.
    2. నీలం సంజీవ రెడ్డి – ఆంధ్ర ఉప ముఖ్యమంత్రి; తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదటి ముఖ్యమంత్రి.
    3. గౌతు లచ్చన్న.
    4. అల్లూరి సత్యనారాయణ రాజు.
  • తెలంగాణ ప్రాంతం తరపున (4):
    1. బూర్గుల రామకృష్ణారావు – అప్పటి హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి.
    2. కె.వి. రంగారెడ్డి (కొండా వెంకట రంగారెడ్డి).
    3. మర్రి చెన్నారెడ్డి – తర్వాత 1969 తెలంగాణ ప్రజా సమితికి నాయకత్వం వహించారు.
    4. జె.వి. నర్సింగరావు.
  • ముఖ్య గమనిక:
    1. కె.వి. రంగారెడ్డి, మర్రి చెన్నారెడ్డి మొదట్లో విలీనాన్ని వ్యతిరేకించిన వారే
    2. రక్షణలు పొందిన తర్వాత ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు.

సులభమైన ఉదాహరణ

గుర్తుంచుకునే చిట్కా: రెండు ప్రాంతాల ముఖ్యమంత్రులు (బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, బూర్గుల) ఇద్దరూ సంతకం చేశారు. తెలంగాణ వైపు “బూర్గుల – రంగా – చెన్నా – నర్సింగ్” అని వరుసగా చదవండి.

Practice this topicNext: తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి – ఆర్టికల్ 371 (Regional Council / Regional Committee)

3. తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి – ఆర్టికల్ 371 (Regional Council / Regional Committee)

పెద్దమనుషుల ఒప్పందంలో అతి ముఖ్యమైన రక్షణ తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలి. తెలంగాణ అభివృద్ధికి సంబంధించిన విషయాలను ఈ మండలి పర్యవేక్షించాలని నిర్ణయించారు.

ముఖ్య విషయాలు

  • ప్రాంతీయ మండలి (Regional Council): తెలంగాణ ప్రాంత శాసనసభ్యులతో ఏర్పడే చట్టబద్ధమైన సంస్థ.
  • పరిధిలోని అంశాలు:
    1. తెలంగాణ అభివృద్ధి, ఆర్థిక ప్రణాళిక.
    2. స్థానిక సంస్థలు, విద్య, వ్యవసాయం, సాగునీరు, ఆరోగ్యం వంటి ప్రాంతీయ విషయాలు.
    3. తెలంగాణలో వ్యవసాయ భూముల అమ్మకాలపై నియంత్రణ.
  • అధికారం:
    1. ఈ విషయాలపై మండలి నిర్ణయాలకు సాధారణంగా ప్రభుత్వం కట్టుబడి ఉండాలి
    2. భేదాభిప్రాయం వస్తే గవర్నర్ ద్వారా కేంద్రానికి వెళ్లాలని ప్రతిపాదించారు.
  • రాజ్యాంగ రూపం: 7వ రాజ్యాంగ సవరణ (1956) ద్వారా ఆర్టికల్ 371 మార్చారు. దీని ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రాంతీయ కమిటీ ఏర్పాటుకు ఉత్తర్వు ఇవ్వవచ్చు.
  • ప్రాంతీయ కమిటీ ఉత్తర్వు (1958): ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాంతీయ కమిటీ ఉత్తర్వు, 1958 ప్రకారం తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ ఏర్పడింది.
  • ఒప్పందంలో ‘మండలి (Council)’ అని ఉంటే, అమలులో అది తక్కువ అధికారాలున్న ‘కమిటీ’గా మారిందని విమర్శ.
  • రద్దు: ఆరు సూత్రాల పథకం (1973) తర్వాత ప్రాంతీయ కమిటీ రద్దయింది.
Practice this topicNext: ముఖ్యమంత్రి – ఉప ముఖ్యమంత్రి, మంత్రివర్గంలో వాటా (Sharing of CM, Deputy CM & Cabinet)

4. ముఖ్యమంత్రి – ఉప ముఖ్యమంత్రి, మంత్రివర్గంలో వాటా (Sharing of CM, Deputy CM & Cabinet)

ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో అధికారం ఒకే ప్రాంతం చేతిలో ఉండకూడదని ఒప్పందం కొన్ని రాజకీయ రక్షణలు పెట్టింది. ముఖ్యమంత్రి, ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవులు, మంత్రివర్గ వాటా ఇందులో ముఖ్యం.

ముఖ్య విషయాలు

  • ముఖ్యమంత్రి – ఉప ముఖ్యమంత్రి: ముఖ్యమంత్రి ఒక ప్రాంతం వారైతే, ఉప ముఖ్యమంత్రి మరో ప్రాంతం వారై ఉండాలి.
  • ముఖ్యమంత్రి ఆంధ్ర వారైతే ఉప ముఖ్యమంత్రి తెలంగాణ వారు
  • తెలంగాణ వారైతే ఉప ముఖ్యమంత్రి ఆంధ్ర వారు.
  • మంత్రివర్గ వాటా: మంత్రుల సంఖ్య ఆంధ్ర : తెలంగాణ = 60 : 40 నిష్పత్తిలో ఉండాలి.
  • తెలంగాణ మంత్రుల్లో ఒకరు తెలంగాణ ముస్లిం ఉండాలని కూడా ప్రతిపాదించారు.
  • ముఖ్య శాఖలు: హోం, ఆర్థిక, రెవెన్యూ, ప్రణాళిక-అభివృద్ధి, వాణిజ్య-పరిశ్రమలు – ఈ ఐదు శాఖల్లో కనీసం రెండు తెలంగాణ మంత్రులకు ఇవ్వాలి.
  • పీసీసీ: 1962 వరకు తెలంగాణకు ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ కమిటీ కొనసాగాలని అంగీకరించారు.
  • అమలులో జరిగింది: 1956లో ఏర్పడిన మొదటి మంత్రివర్గంలో తెలంగాణకు ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవి ఇవ్వలేదు.
  • ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవ రెడ్డి ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవిని ‘ఆరో వేలు (sixth finger)’ లాంటిదని వ్యాఖ్యానించినట్లు ప్రసిద్ధి.

సులభమైన ఉదాహరణ

ఒక ఉమ్మడి సంఘంలో అధ్యక్షుడు ఒక ఊరి వారైతే ఉపాధ్యక్షుడు మరో ఊరి వారు ఉండాలనే నియమం లాంటిదే ఈ రక్షణ – అధికారం రెండు వైపులా పంచుకోవడం.

Practice this topicNext: తెలంగాణ మిగులు నిధుల రక్షణ (Telangana Surplus Revenue Safeguard)

5. తెలంగాణ మిగులు నిధుల రక్షణ (Telangana Surplus Revenue Safeguard)

విలీనం సమయంలో తెలంగాణ ఆదాయం ఎక్కువ, ఆంధ్ర రాష్ట్రం లోటులో ఉంది. తెలంగాణ ఆదాయం ఆంధ్ర ప్రాంతానికి మళ్లిపోతుందనే భయాన్ని తొలగించడానికి ఒప్పందంలో ఆర్థిక రక్షణలు పెట్టారు.

ముఖ్య విషయాలు

  • ఉమ్మడి ఖర్చు: రాష్ట్ర కేంద్ర, సాధారణ పాలనా ఖర్చును రెండు ప్రాంతాలు తమ ఆదాయం నిష్పత్తిలో భరించాలి.
  • మిగులు నిధులు (Surplus Revenue): మిగిలిన తెలంగాణ ఆదాయాన్ని తెలంగాణ అభివృద్ధికే ఖర్చు చేయాలి.
  • ఈ ఏర్పాటును ఐదేళ్ల తర్వాత సమీక్షించాలి
  • తెలంగాణ శాసనసభ్యులు కోరితే కొనసాగించవచ్చు.
  • మద్యనిషేధం: తెలంగాణలో మద్యనిషేధం అమలు చేయాలా వద్దా అనేది తెలంగాణ శాసనసభ్యులే నిర్ణయించాలి. (అప్పట్లో తెలంగాణ ఆదాయంలో ఎక్సైజ్ వాటా ఎక్కువ.)
  • ఉల్లంఘనలు: తెలంగాణ మిగులు నిధులు ఇతర ప్రాంతాలకు మళ్లించారనే ఆరోపణ 1969 ఉద్యమంలో ప్రధాన అంశమైంది.
  • 1969లో వేసిన కమిటీలు:
    1. కుమార్ లలిత్ కమిటీ – తెలంగాణ మిగులు నిధుల లెక్కింపు.
    2. జస్టిస్ భార్గవ కమిటీ – మిగులు నిధుల అంచనాపై.
    3. వాంఛూ కమిటీ – ఉద్యోగ రక్షణలపై రాజ్యాంగ-న్యాయ సలహా.

సులభమైన ఉదాహరణ

ఇద్దరు కలిసి వ్యాపారం పెడితే, ఒకరి లాభం మరొకరి అప్పులు తీర్చడానికి పోకుండా “ఎవరి లాభం వారి అభివృద్ధికే” అని రాసుకున్నట్లే ఈ మిగులు నిధుల రక్షణ.

Practice this topicNext: విద్య, ఉర్దూ, ఉద్యోగాలు, భూములపై రక్షణలు (Education, Urdu, Mulki & Land Safeguards)

6. విద్య, ఉర్దూ, ఉద్యోగాలు, భూములపై రక్షణలు (Education, Urdu, Mulki & Land Safeguards)

ఆర్థిక, రాజకీయ రక్షణలతో పాటు తెలంగాణ విద్యార్థులు, ఉద్యోగార్థులు, రైతుల కోసం కూడా ఒప్పందంలో కొన్ని హామీలు ఉన్నాయి. 1969 ఉద్యమం ముఖ్యంగా ఉద్యోగ రక్షణల ఉల్లంఘనపైనే జరిగింది.

ముఖ్య విషయాలు

  • విద్య:
    1. తెలంగాణలో ఉన్న విద్యా సౌకర్యాలు (సాంకేతిక విద్యతో సహా) తెలంగాణ విద్యార్థులకే దక్కాలి
    2. వాటిని ఇంకా మెరుగుపరచాలి.
  • ఉర్దూ: పాలనలో, న్యాయవ్యవస్థలో ఉర్దూ వాడకాన్ని సుమారు ఐదేళ్ల పాటు కొనసాగించాలి.
  • ఉద్యోగాలు (ముల్కీ రక్షణ):
    1. తెలంగాణ ఉద్యోగాలకు అక్కడ 12 ఏళ్లు నివసించిన వారే అర్హులు.
    2. ఉద్యోగ నియామకాలు రెండు ప్రాంతాల జనాభా నిష్పత్తిలో జరగాలి.
    3. ఉద్యోగుల తొలగింపు (retrenchment) జరిగితే అది రెండు ప్రాంతాల నుండి న్యాయంగా, దామాషా ప్రకారం ఉండాలి.
  • భూముల అమ్మకం: తెలంగాణలో వ్యవసాయ భూముల అమ్మకంపై ప్రాంతీయ మండలికి నియంత్రణ ఉండాలి.
  • చట్ట రూపం: ఉద్యోగ రక్షణ కోసం పార్లమెంటు Public Employment (Requirement as to Residence) Act, 1957 చేసింది.
  • ఉల్లంఘన ఆరోపణలు: నకిలీ ముల్కీ సర్టిఫికెట్లు, నాన్-ముల్కీల నియామకాలు జరిగాయని 1969 ఉద్యమకారులు ఆరోపించారు.
Practice this topicNext: ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ – 1 నవంబర్ 1956 (Formation of Andhra Pradesh)

7. ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరణ – 1 నవంబర్ 1956 (Formation of Andhra Pradesh)

పెద్దమనుషుల ఒప్పందం, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 ప్రకారం ఆంధ్ర రాష్ట్రం, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతం కలిసి 1 నవంబర్ 1956న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది. భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన పెద్ద తెలుగు రాష్ట్రం ఇది.

ముఖ్య విషయాలు

  • అవతరణ తేదీ: 1 నవంబర్ 1956.
  • చట్టం: రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956.
  • కలిసిన ప్రాంతాలు:
    1. ఆంధ్ర రాష్ట్రం (కోస్తా, రాయలసీమ జిల్లాలు; 1953లో ఏర్పడినది).
    2. తెలంగాణ 9 జిల్లాలు (హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుండి).
  • రాజధాని: హైదరాబాద్ (ఆంధ్ర రాష్ట్ర రాజధాని కర్నూలు నుండి మారింది).
  • మొదటి ముఖ్యమంత్రి: నీలం సంజీవ రెడ్డి.
  • మొదటి గవర్నర్: సి.ఎం. త్రివేది (చందూలాల్ మాధవ్‌లాల్ త్రివేది).
  • శాసనసభ: ఆంధ్ర శాసనసభ, హైదరాబాద్ శాసనసభలోని తెలంగాణ సభ్యులు కలిసి మొదటి ఉమ్మడి శాసనసభ ఏర్పడింది.
  • ఉమ్మడి రాష్ట్ర కాలం: 1956 నుండి 2 జూన్ 2014 (తెలంగాణ రాష్ట్ర అవతరణ) వరకు.

సులభమైన ఉదాహరణ

రెండు వేర్వేరు ఇళ్లలో ఉన్న అన్నదమ్ములు ఒకే పెద్ద ఇంట్లోకి మారినట్లు – ఆంధ్ర, తెలంగాణ 1956లో ఒకే రాష్ట్రంగా కలిశాయి; 2014లో మళ్లీ వేర్వేరు ఇళ్లు అయ్యాయి.

Practice this topicNext: పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ఉల్లంఘనలు (Violations of the Gentlemen’s Agreement)

8. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ఉల్లంఘనలు (Violations of the Gentlemen’s Agreement)

ఒప్పందంలో ఇచ్చిన హామీలు ఆచరణలో సరిగా అమలు కాలేదని తెలంగాణ ప్రజలు భావించారు. ఈ అసంతృప్తి 1969లో పెద్ద ఉద్యమంగా మారింది. ఉల్లంఘనల జాబితా పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

ముఖ్య విషయాలు

  • ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవి: మొదటి మంత్రివర్గంలో తెలంగాణకు ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవి ఇవ్వలేదు.
  • ప్రాంతీయ మండలి బలహీనం:
    1. ‘మండలి’ బదులు తక్కువ అధికారాలున్న ‘ప్రాంతీయ కమిటీ’ (1958) ఏర్పాటు
    2. దాని సిఫార్సులు చాలా సార్లు పట్టించుకోలేదని విమర్శ.
  • మిగులు నిధుల మళ్లింపు: తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాన్ని ఇతర ప్రాంతాల అభివృద్ధికి వాడారనే ఆరోపణ.
  • ఉద్యోగాలు: ముల్కీ నిబంధనల ఉల్లంఘన, నకిలీ ముల్కీ సర్టిఫికెట్లతో నియామకాలు.
  • సాగునీరు: కృష్ణా, గోదావరి ప్రాజెక్టుల్లో తెలంగాణకు న్యాయం జరగలేదనే వాదన.
  • ఫలితం – 1969 ఉద్యమం:
    1. జనవరి 1969లో ఖమ్మం జిల్లా పాల్వంచ నుండి ఉద్యోగాల ఉల్లంఘనలపై నిరసన మొదలై, ‘ప్రత్యేక తెలంగాణ’ ఉద్యమంగా మారింది.
    2. తెలంగాణ ప్రజా సమితి – మర్రి చెన్నారెడ్డి నాయకత్వం.
    3. ఇందిరా గాంధీ ఏప్రిల్ 1969లో ‘ఎనిమిది సూత్రాల పథకం’ ప్రకటించారు.
  • దీర్ఘకాల ప్రభావం: ఈ ఉల్లంఘనలే 2001-2014 తెలంగాణ ఉద్యమంలోనూ ప్రధాన వాదనలుగా నిలిచాయి.
Practice this topic