1. నిజాం స్వతంత్ర వైఖరి – 1947 (Nizam’s Stand on Independence)
1947లో బ్రిటిష్ వారు భారత్‌ను వదిలి వెళ్తున్నప్పుడు సుమారు 560కి పైగా సంస్థానాలు భారత్ లేదా పాకిస్తాన్‌లో చేరాల్సి వచ్చింది. అతి పెద్ద సంస్థానమైన హైదరాబాద్ నిజాం మాత్రం ఎవరితోనూ కలవకుండా స్వతంత్రంగా ఉండాలని నిర్ణయించాడు.
ముఖ్య విషయాలు
- చివరి నిజాం: మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ (ఏడో నిజాం, అసఫ్ జాహీ వంశం).
- సంస్థాన పరిమాణం: హైదరాబాద్ దేశంలోనే అతి పెద్ద, అత్యంత ధనిక సంస్థానాల్లో ఒకటి. ఇందులో మూడు భాషా ప్రాంతాలు ఉండేవి:
- తెలంగాణ (తెలుగు)
- మరాఠ్వాడా (మరాఠీ)
- కర్ణాటక ప్రాంత జిల్లాలు (కన్నడ)
- అధికార మార్పు (Lapse of Paramountcy): భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947 ప్రకారం సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం ముగిసింది. సంస్థానాలు భారత్ లేదా పాకిస్తాన్‌లో చేరవచ్చు.
- నిజాం ఫర్మానా (జూన్ 1947): 15 ఆగస్టు 1947 తర్వాత హైదరాబాద్ స్వతంత్ర రాజ్యంగా ఉంటుందని నిజాం ప్రకటించాడు.
- విలీన పత్రం (Instrument of Accession): నిజాం దీనిపై సంతకం చేయడానికి నిరాకరించాడు.
- భౌగోళిక సమస్య: హైదరాబాద్ నాలుగు వైపులా భారత భూభాగంతో చుట్టుముట్టి ఉంది. అందుకే స్వతంత్ర హైదరాబాద్‌ను భారత్ దేశ ఐక్యతకు ముప్పుగా భావించింది.
- ప్రజల ఆకాంక్ష: మెజారిటీ ప్రజలు భారత్‌లో విలీనం కావాలని కోరుకున్నారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక ఇంటి మధ్యలో ఉన్న ఒక గది “నేను వేరే ఇల్లు” అంటే ఆ ఇంటి మిగతా గదులకు రాకపోకలు, రక్షణ కష్టమవుతాయి. హైదరాబాద్ పరిస్థితి అలాంటిదే.
2. హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్, స్వామి రామానంద తీర్థ – విలీన ఉద్యమం (Join India Movement)
నిజాం స్వతంత్ర నిర్ణయాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ ‘భారత్‌లో విలీనం’ కోసం ఉద్యమం నడిపింది. దీనికి స్వామి రామానంద తీర్థ నాయకత్వం వహించారు.
ముఖ్య విషయాలు
- హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ (1938): బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం కోసం 1938లో ఏర్పడింది. నిజాం ప్రభుత్వం వెంటనే దీన్ని నిషేధించింది.
- నిషేధానికి వ్యతిరేకంగా సత్యాగ్రహం జరిగింది.
- స్వామి రామానంద తీర్థ: హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు, విలీన ఉద్యమ ప్రధాన నాయకుడు. మరాఠ్వాడా ప్రాంతం నుండి వచ్చిన విద్యావేత్త, సన్యాసి.
- ‘జాయిన్ ఇండియా’ ఉద్యమం (1947): 7 ఆగస్టు 1947 నుండి భారత్‌లో విలీనం కోరుతూ సత్యాగ్రహం మొదలైంది.
- 15 ఆగస్టు 1947న నిజాం నిషేధం ఉన్నా చాలా చోట్ల జాతీయ జెండా ఎగురవేశారు.
- రామానంద తీర్థ సహా చాలా మంది నేతలు అరెస్టయ్యారు.
- సరిహద్దు శిబిరాలు: నిజాం రాష్ట్రం బయట (సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో) శిబిరాలు పెట్టి ఉద్యమం నడిపారు.
- ఇతర నాయకులు: బూర్గుల రామకృష్ణారావు, మర్రి చెన్నారెడ్డి, కె.వి. రంగారెడ్డి, స్వామి రామానంద తీర్థతో పాటు పనిచేశారు.
- కమ్యూనిస్టుల పోరాటం: అదే కాలంలో గ్రామాల్లో కమ్యూనిస్టులు సాయుధ పోరాటం నడిపారు. రెండు ఉద్యమాలూ నిజాంపై ఒత్తిడి పెంచాయి.
3. యథాతథ ఒప్పందం – నవంబర్ 1947 (Standstill Agreement)
నిజాం విలీనానికి ఒప్పుకోకపోవడంతో భారత ప్రభుత్వం, హైదరాబాద్ మధ్య తాత్కాలిక ఒప్పందం జరిగింది. దీన్నే ‘యథాతథ ఒప్పందం’ అంటారు. అంటే ఉన్న పరిస్థితిని అలాగే కొనసాగించడం.
ముఖ్య విషయాలు
- తేదీ: 29 నవంబర్ 1947.
- కాలపరిమితి: ఒక సంవత్సరం.
- షరతులు:
- బ్రిటిష్ కాలంలో ఉన్న రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, రవాణా-సమాచార ఏర్పాట్లు అలాగే కొనసాగాలి.
- రెండు వైపులా ప్రతినిధులను నియమించుకోవాలి.
- భారత ప్రతినిధి: కె.ఎం. మున్షీ (K.M. Munshi) హైదరాబాద్‌లో భారత ఏజెంట్ జనరల్‌గా నియమితులయ్యారు.
- నిజాం ప్రధానమంత్రి: ఒప్పందం తర్వాత మీర్ లాయక్ అలీ హైదరాబాద్ ప్రధానమంత్రి (దివాన్) అయ్యారు. ఆయన కాలంలోనే రజాకార్ల ప్రభావం బాగా పెరిగింది.
- ఒప్పంద ఉల్లంఘనలు: హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం భారత కరెన్సీపై ఆంక్షలు, పాకిస్తాన్‌కు రుణం, విదేశాల నుండి ఆయుధాలు తెప్పించడం వంటి చర్యలు చేపట్టిందని భారత ప్రభుత్వం ఆరోపించింది.
- చర్చల విఫలం: 1948 మధ్యలో మౌంట్‌బాటన్ ప్రతిపాదించిన ఒప్పంద ముసాయిదాను కూడా నిజాం అంగీకరించలేదు.
- ఐక్యరాజ్యసమితికి ఫిర్యాదు: 1948 ఆగస్టు-సెప్టెంబర్‌లో హైదరాబాద్ తన సమస్యను ఐరాస భద్రతా మండలికి తీసుకెళ్లింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇల్లు అమ్మే విషయంలో నిర్ణయం తీసుకునే వరకు “ఇప్పుడున్నట్టే ఉందాం” అని ఇద్దరు ఒక సంవత్సరం గడువు పెట్టుకోవడం లాంటిదే యథాతథ ఒప్పందం.
4. ఆపరేషన్ పోలో – 13 నుండి 17 సెప్టెంబర్ 1948 (Operation Polo)
రజాకార్ల దాడులు పెరగడం, చర్చలు విఫలమవడంతో భారత ప్రభుత్వం హైదరాబాద్‌లో సైనిక చర్య తీసుకుంది. దీని కోడ్ పేరు ‘ఆపరేషన్ పోలో’. ఇది దేశ అంతర్గత విషయం కాబట్టి దీన్ని ‘పోలీస్ చర్య (Police Action)’ అని పిలిచారు.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రారంభం: 13 సెప్టెంబర్ 1948.
- ముగింపు: 17 సెప్టెంబర్ 1948 – నిజాం సైన్యం లొంగిపోయింది. మొత్తం సుమారు ఐదు రోజులు (108 గంటలు అని ప్రచారంలో ఉంది).
- భారత సైన్యం నాయకత్వం:
- మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌధురి (J.N. Chaudhuri) – ప్రధాన దళాన్ని (షోలాపూర్ వైపు నుండి) నడిపించారు.
- లెఫ్టినెంట్ జనరల్ రాజేంద్రసింహ్‌జీ – దక్షిణ కమాండ్ అధిపతిగా మొత్తం చర్యను పర్యవేక్షించారు.
- నిజాం సైన్యాధిపతి: మేజర్ జనరల్ ఎల్ ఎద్రూస్ (El Edroos). ఆయన జె.ఎన్. చౌధురి ముందు లొంగిపోయారు.
- సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్: అప్పటి ఉప ప్రధాని, హోం మంత్రి. సైనిక చర్య నిర్ణయంలో ప్రధాన పాత్ర. ఆయనను ‘ఉక్కు మనిషి’ అంటారు.
- ప్రధానమంత్రి: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ. గవర్నర్ జనరల్: సి. రాజగోపాలాచారి.
- నిజాం రేడియో ప్రకటన: 17 సెప్టెంబర్ 1948న నిజాం లొంగుబాటును ప్రకటించి, ఐరాసలో ఉన్న ఫిర్యాదును ఉపసంహరించుకున్నాడు.
- ఖాసిం రజ్వీ అరెస్ట్:
- పోలీస్ చర్య తర్వాత రజాకార్ నాయకుడు ఖాసిం రజ్వీని అరెస్ట్ చేశారు
- లాయక్ అలీ మంత్రివర్గం రాజీనామా చేసింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇంట్లో గొడవను బయటి వారి యుద్ధంగా కాకుండా ఇంటి సమస్యగా చూపడానికి “పోలీస్ చర్య” అనే పేరు పెట్టారు. అసలు చర్య మాత్రం సైన్యమే చేసింది.
5. సైనిక ప్రభుత్వం – మిలిటరీ గవర్నర్ జె.ఎన్. చౌధురి (Military Administration 1948-49)
పోలీస్ చర్య తర్వాత హైదరాబాద్‌లో వెంటనే ప్రజా ప్రభుత్వం ఏర్పడలేదు. శాంతిభద్రతలు కాపాడటానికి భారత ప్రభుత్వం సైనిక పాలన ఏర్పాటు చేసింది.
ముఖ్య విషయాలు
- మిలిటరీ గవర్నర్: మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌధురి – సెప్టెంబర్ 1948 నుండి డిసెంబర్ 1949 వరకు.
- నిజాం స్థానం: నిజాం పేరుకు రాష్ట్రాధిపతిగా కొనసాగాడు, కానీ అసలు అధికారం సైనిక గవర్నర్ చేతిలో ఉంది.
- సైనిక ప్రభుత్వ ముఖ్య చర్యలు:
- రజాకార్ల నిర్మూలన, శాంతిభద్రతల పునరుద్ధరణ.
- జాగీర్దారీ రద్దు రెగ్యులేషన్ (1949) – జాగీర్లు ప్రభుత్వ పాలనలోకి వచ్చాయి.
- కమ్యూనిస్టుల సాయుధ పోరాటాన్ని అణచివేయడానికి చర్యలు.
- పౌర పాలన: సైనిక గవర్నర్‌కు సాయంగా పౌర అధికారులు (సివిల్ అడ్మినిస్ట్రేటర్) పనిచేశారు. పోలీస్, రెవెన్యూ వ్యవస్థలను తిరిగి నిలబెట్టారు.
- సుందర్‌లాల్ కమిటీ:
- పోలీస్ చర్య సమయంలో, తర్వాత జరిగిన హింసపై విచారణకు నెహ్రూ పండిట్ సుందర్‌లాల్ నాయకత్వంలో బృందాన్ని పంపారు. ఆ నివేదిక అప్పట్లో బయటకు రాలేదు
- చాలా ఏళ్ల తర్వాత బహిర్గతమైంది.
- తర్వాతి దశ: 1950 జనవరిలో ఎం.కె. వెల్లోడి ఆధ్వర్యంలో పౌర ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.
6. సెప్టెంబర్ 17 ప్రాముఖ్యత – విమోచనం, విలీనం, సమైక్యత (Significance of September 17)
17 సెప్టెంబర్ 1948న హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత్‌లో భాగమైంది. ఈ రోజును వేర్వేరు వర్గాలు వేర్వేరు పేర్లతో గుర్తు చేసుకుంటాయి. పరీక్షల్లో ఈ పేర్లు, వాటి నేపథ్యం అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- చారిత్రక వాస్తవం: 17 సెప్టెంబర్ 1948న నిజాం లొంగిపోవడంతో హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో కలిసింది.
- వేర్వేరు దృష్టికోణాలు:
- ‘విమోచన దినం (Liberation Day)’ – నిజాం, రజాకార్ల పాలన నుండి విముక్తి అనే భావనతో.
- ‘విలీన దినం (Merger / Integration Day)’ – సంస్థానం భారత్‌లో కలిసిన రోజు అనే భావనతో.
- కొన్ని వర్గాలు ఇతర పేర్లతో, భిన్న భావనలతో ఈ రోజును చూస్తాయి.
- కమ్యూనిస్టుల దృష్టి: సాయుధ పోరాటం తర్వాత దశ 1948 తర్వాత కూడా కొనసాగిందని, దానికి రైతాంగ పోరాట దృష్టితో ప్రాముఖ్యత ఇస్తారు.
- ప్రభుత్వ ఉత్సవాలు:
- కేంద్ర ప్రభుత్వం 2022 నుండి ఈ రోజును ‘హైదరాబాద్ విమోచన దినోత్సవం’గా నిర్వహిస్తోంది.
- తెలంగాణ ప్రభుత్వం 2022లో ‘తెలంగాణ జాతీయ సమైక్యతా దినోత్సవం’గా జరిపింది.
- 2024 నుండి తెలంగాణ ప్రభుత్వం దీన్ని ‘ప్రజా పాలన దినోత్సవం’గా జరుపుతోంది (as of 2024).
- మరాఠ్వాడా, కర్ణాటక: మహారాష్ట్రలో ‘మరాఠ్వాడా ముక్తి సంగ్రామ దినం’గా, కర్ణాటకలో ‘కల్యాణ కర్ణాటక ఉత్సవం’గా జరుపుతారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒకే సంఘటనను ఒక కుటుంబం “విముక్తి రోజు” అని, మరొక కుటుంబం “కలిసిన రోజు” అని గుర్తు చేసుకున్నట్లే – తేదీ ఒకటే, చూసే కోణాలు వేరు.
7. పోలీస్ చర్య ఫలితాలు – నిజాం రాజ్‌ప్రముఖ్‌గా (Results of Police Action)
పోలీస్ చర్యతో హైదరాబాద్‌లో 224 ఏళ్ల అసఫ్ జాహీ పాలన రాజకీయంగా ముగిసింది. నిజాం వ్యక్తిగతంగా కొన్ని గౌరవాలు, హోదాలతో కొనసాగాడు.
ముఖ్య విషయాలు
- అసఫ్ జాహీ పాలన ముగింపు: 1724లో నిజాం-ఉల్-ముల్క్ స్థాపించిన అసఫ్ జాహీ వంశ పాలన 1948తో ముగిసింది.
- నిజాం కొత్త హోదా: 26 జనవరి 1950 నుండి 31 అక్టోబర్ 1956 వరకు నిజాం ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ హైదరాబాద్ రాష్ట్ర రాజ్‌ప్రముఖ్ (Rajpramukh)గా ఉన్నాడు.
- ఆయనకు ప్రివీ పర్స్ (రాజభరణం) మంజూరైంది.
- ‘B’ రాష్ట్రం: 1950 రాజ్యాంగం ప్రకారం హైదరాబాద్ పార్ట్-B రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది.
- ప్రజాస్వామ్యం వైపు అడుగులు: సైనిక పాలన (1948-49), పౌర పాలన (1950-52), తర్వాత 1952 ఎన్నికలు, బూర్గుల రామకృష్ణారావు ప్రభుత్వం.
- భూ సంస్కరణలు: జాగీర్దారీ రద్దు (1949), కౌలుదారీ చట్టం (1950).
- ఖాసిం రజ్వీ:
- విచారణ తర్వాత జైలు శిక్ష
- విడుదలైన తర్వాత పాకిస్తాన్ వెళ్లిపోయాడు.
- చివరి దశ:
- 1 నవంబర్ 1956న రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణతో హైదరాబాద్ రాష్ట్రం మూడు ముక్కలైంది
- తెలంగాణ ప్రాంతం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కలిసింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక పెద్ద కుటుంబ వ్యాపారం యజమాని పేరు బోర్డు మీద ఉన్నా, నిర్ణయాలన్నీ కొత్త బోర్డు తీసుకుంటే – అదే 1950-56లో రాజ్‌ప్రముఖ్‌గా నిజాం స్థితి.