తెలంగాణ గిరిజన తెగలు (Tribes of Telangana)

తెలంగాణలో అనేక గిరిజన తెగలు నివసిస్తున్నాయి. ఇవి ఎక్కువగా అడవులు, కొండ ప్రాంతాలైన ఆదిలాబాద్, ఖమ్మం, వరంగల్ (ములుగు), నల్లమల ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి.

• జనాభా: 2011 జనగణన ప్రకారం తెలంగాణ జనాభాలో షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST) సుమారు 9.3 శాతం.
• ప్రధాన తెగలు:
  1. లంబాడీ (బంజారా) – ST లలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన తెగ
  2. గోండు (రాజ్ గోండు)
  3. కోయ
  4. యానాది, ఎరుకల, నాయక్‌పోడ్, ఆంధ్, పర్ధాన్, చెంచు, కొలాం, తోటి, కొండరెడ్డి
• అత్యంత వెనుకబడిన తెగలు (PVTG): చెంచు, కొలాం, తోటి, కొండరెడ్డి. వీరు ఆధునిక సౌకర్యాలకు దూరంగా, వ్యవసాయ పూర్వ దశలో కూడా ఉన్నారు.
• నివాస ప్రాంతాలు:
  1. ఆదిలాబాద్, కుమ్రం భీం ఆసిఫాబాద్, మంచిర్యాల – గోండు, కొలాం, పర్ధాన్, ఆంధ్, తోటి
  2. భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, ములుగు, ఖమ్మం – కోయ, కొండరెడ్డి
  3. నల్లమల (నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ) – చెంచు
  4. రాష్ట్రమంతటా తండాలు – లంబాడీ
• భాషలు:
  1. గోండీ, కోయ, కొలామీ (ద్రావిడ భాషలు)
  2. లంబాడీ (గోర్ బోలి) ఇండో-ఆర్యన్ భాష.
• పరిపాలన: గిరిజన సంక్షేమ శాఖ, ఐటిడిఏ (ITDA – సమీకృత గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ) ద్వారా అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు నడుస్తాయి. 'ఆదివాసీ' అనే పదం ప్రాచీన నివాసులు అని అర్థం.

గోండులు మధ్య భారతంలోని పెద్ద గిరిజన తెగ. తెలంగాణలో ఆదిలాబాద్ ప్రాంతంలో రాజ్ గోండులు ఎక్కువగా ఉన్నారు. గతంలో వీరు ఆదిలాబాద్, చాందా ప్రాంతాలను పాలించారు.

• నివాసం: ఆదిలాబాద్, కుమ్రం భీం ఆసిఫాబాద్, మంచిర్యాల, నిర్మల్ జిల్లాలు.
• ఉపవర్గం: రాజ్ గోండు, మడియా గోండు.
• సమాజం: వంశ (గోత్ర) వ్యవస్థ ముఖ్యం. ప్రధాన వ్యక్తులు: పటేల్ (గ్రామ పెద్ద), పెన్ (దేవుడు), పూజారులను 'కటోడ' అంటారు.
• ప్రధాన దైవం:
  1. పర్సా పెన్ (పెన్ అంటే దేవుడు)
  2. నాగోబా
  3. జంగుబాయి
  4. భీమల్ పెన్.
• పండుగలు, ఉత్సవాలు:
  1. నాగోబా జాతర (కేస్లాపూర్)
  2. దండారి – దీపావళి సమయం; గుస్సాడి నృత్యం
  3. జంగుబాయి జాతర
  4. పెర్సాపెన్ పూజ
• జీవనోపాధి: వ్యవసాయం (పోడు వ్యవసాయం), అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ.
• పరిశోధకుడు: క్రిస్టొఫ్ వాన్ ఫ్యూరర్-హైమెండార్ఫ్ అనే ఆస్ట్రియా-బ్రిటిష్ మానవ శాస్త్రవేత్త 1940లలో ఆదిలాబాద్ గోండులపై అధ్యయనం చేశారు ('The Raj Gonds of Adilabad' గ్రంథం).
• గోండు రాజ్యాలు: చాందా, సిర్పూర్, దేవగఢ్ ప్రాంతాల్లో గోండు రాజులు పాలించారు.

కోయ తెగ గోదావరి నది పరీవాహక ప్రాంతంలో నివసిస్తుంది. కొలాం తెగ ఆదిలాబాద్ ప్రాంతంలో ఉంటుంది. ఈ రెండు తెగల సంప్రదాయాలు, భాషలు వేర్వేరు.

• కోయ తెగ (Koya):
  1. నివాసం: ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, ఖమ్మం, భూపాలపల్లి జిల్లాలు (గోదావరి లోయ). ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా ప్రాంతాల్లోనూ ఉన్నారు.
  2. భాష: కోయ భాష (ద్రావిడ భాష). తెలుగు, గోండీతో సంబంధం ఉంది.
  3. ప్రధాన దైవాలు: సమ్మక్క-సారలమ్మ (మేడారం జాతర).
  4. ఉపవర్గాలు: దొర కోయ, గుత్తి కోయ.
  5. పండుగలు: మేడారం జాతర, కొత్త పంట పండుగలు.
  6. వ్యవసాయం: పోడు వ్యవసాయం, అటవీ ఉత్పత్తులు.
• కొలాం తెగ (Kolam):
  1. ప్రత్యేకంగా బలహీన గిరిజన తెగ (PVTG).
  2. నివాసం: ఆదిలాబాద్, ఆసిఫాబాద్ జిల్లాలు.
  3. భాష: కొలామీ (ద్రావిడ భాష; తెలుగు, గోండీతో దగ్గరి సంబంధం).
  4. జీవనం: వ్యవసాయం, వెదురు పని, అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ.
  5. పండుగలు: అమ్మవారి పూజలు, 'భీమ్ పెన్' ఆరాధన.
• ఇతర సంప్రదాయాలు:
  1. సామూహిక ఆటలు, పాటలు, నృత్యాలు
  2. అడవిపై ఆధారపడిన జీవనం.

లంబాడీలు తెలంగాణలో అతిపెద్ద గిరిజన తెగ. చెంచులు నల్లమల అడవుల్లో నివసించే ప్రాచీన తెగ. ఈ రెండు తెగల జీవన విధానం పూర్తిగా వేరు.

• లంబాడీ (బంజారా/సుగాలి):
  1. తెలంగాణలో అత్యధిక జనాభా గల ST తెగ; రాష్ట్రమంతటా తండాల్లో నివాసం.
  2. చారిత్రకంగా వ్యాపారులు, సరుకు రవాణా (ఎద్దులపై) చేసేవారు.
  3. భాష: గోర్ బోలి (లంబాడీ) – ఇండో-ఆర్యన్ భాష.
  4. దుస్తులు: రంగుల అద్దాల కుట్టు పని ఉన్న లహంగా, వెండి నగలు.
  5. పండుగలు: తీజ్ (శ్రావణ మాసం), సేవాలాల్ జయంతి, హోలీ, దీపావళి.
  6. ఆరాధ్య దైవం: సేవాలాల్ మహారాజ్, జగదాంబ (సీత్ల భవాని).
  7. తండా: వారి గ్రామాన్ని 'తండా' అంటారు; పెద్దను 'నాయక్' అంటారు. 'తండాలను' గ్రామ పంచాయతీలుగా చేశారు.
• చెంచు (Chenchu):
  1. నల్లమల అడవులు (నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్ ప్రాంతం, అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం).
  2. PVTG; వేట, పండ్లు, తేనె, గడ్డ దినుసుల సేకరణపై ఆధారపడిన జీవనం.
  3. పురాణ సంబంధం: శ్రీశైల మల్లికార్జునుడు చెంచు లక్ష్మిని పెళ్లి చేసుకున్నాడని కథనం.
  4. గూడెం: వారి నివాసం 'పెంట' అని పిలుస్తారు.
  5. పరిశోధన: హైమెండార్ఫ్ 'The Chenchus' గ్రంథం రాశాడు.
• ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు: చెంచుల కోసం ప్రత్యేక ఐటిడిఏ (మన్ననూర్ – అమ్రాబాద్).

గిరిజన తెగలు తమ భూమి, అడవి హక్కుల కోసం బ్రిటిష్, నిజాం పాలకులతో పోరాడాయి. కొమురం భీం, రాంజీ గోండు ఈ పోరాటాల్లో అగ్రగణ్యులు.

• కొమురం భీం (Komaram Bheem):
  1. గోండు నాయకుడు; ఆదిలాబాద్ (ప్రస్తుత కుమ్రం భీం ఆసిఫాబాద్) ప్రాంతానికి చెందినవాడు. సంకెపల్లి/జోడేఘాట్ ప్రాంతంలో పోరాడాడు.
  2. నినాదం: 'జల్, జంగిల్, జమీన్' (నీరు, అడవి, భూమి) – ఇవి గిరిజనులకే చెందాలి.
  3. నిజాం పాలన, అటవీ అధికారుల అణచివేతకు, భూమిపై హక్కుల కోసం ఉద్యమించాడు.
  4. 1940లో నిజాం సైన్యంతో జరిగిన పోరాటంలో జోడేఘాట్ వద్ద మరణించాడు.
  5. జిల్లాకు 'కుమ్రం భీం ఆసిఫాబాద్' అని ఆయన పేరు పెట్టారు.
• రాంజీ గోండు (Ramji Gond):
  1. ఆదిలాబాద్ (నిర్మల్) ప్రాంత గోండు నాయకుడు; 1857 సిపాయి తిరుగుబాటు కాలంలో బ్రిటిష్, నిజాం సేనలపై రోహిల్లాలతో కలిసి పోరాడాడు.
  2. ఆయనను, అనుచరులను నిర్మల్‌లో మర్రి చెట్టుకు ఉరి తీశారని కథనం (1860).
• ఇతర పోరాటాలు: రాజ్ గోండుల తిరుగుబాట్లు, లంబాడీల హక్కుల ఉద్యమాలు, గిరిజన భూమి చట్టాలు (1/70 చట్టం).
• 1/70 చట్టం: ఆదివాసీ ప్రాంతాల్లో గిరిజన భూములను గిరిజనేతరులకు బదిలీ చేయకుండా నిషేధించే చట్టం.

గిరిజనుల అభివృద్ధికి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అనేక చట్టాలు, పథకాలు, సంస్థలు ఏర్పాటు చేశాయి. పరీక్షల్లో చట్టాలు, సంస్థల పేర్లు అడుగుతారు.

• రాజ్యాంగ రక్షణలు:
  1. ఐదవ షెడ్యూల్ (Fifth Schedule) – ఆదివాసీ ప్రాంతాల పరిపాలన; తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ ఈ షెడ్యూల్ కింద.
  2. ఆర్టికల్ 342 – షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితా.
  3. ఆర్టికల్ 46 – ఎస్సీ, ఎస్టీల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాల ప్రోత్సాహం (ఆదేశిక సూత్రం).
• అటవీ హక్కుల చట్టం 2006 (Forest Rights Act): అటవీ భూముల్లో సాగు చేసే గిరిజనులకు పట్టాలు ఇచ్చే చట్టం.
• పెసా చట్టం (PESA) 1996: షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గ్రామసభకు ప్రత్యేక అధికారాలు.
• 1/70 చట్టం: ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో భూ బదిలీ నియంత్రణ.
• పోడు వ్యవసాయం (Podu cultivation):
  1. అడవిలో కొంత భాగాన్ని నరికి సాగు చేసే సంప్రదాయ పద్ధతి
  2. దీనిపై హక్కుల వివాదాలు ఉన్నాయి.
• సంస్థలు:
  1. ఐటిడిఏ (ITDA) – ఉట్నూరు, భద్రాచలం, ఏటూరునాగారం వంటి చోట్ల.
  2. గిరిజన సహకార సంస్థ (GCC) – అటవీ ఉత్పత్తుల కొనుగోలు, అమ్మకాలు.
  3. ఆశ్రమ పాఠశాలలు, గిరిజన గురుకులాలు.
  4. గిరిజన సాంస్కృతిక పరిశోధన, శిక్షణ సంస్థ (TCR&TI) – హైదరాబాద్.
  5. సమ్మక్క-సారక్క సెంట్రల్ ట్రైబల్ యూనివర్సిటీ – ములుగు.
• ప్రపంచ ఆదివాసీ దినోత్సవం: ఆగస్టు 9.
• ST ప్రత్యేక జాతీయ కమిషన్: ఆర్టికల్ 338A ప్రకారం జాతీయ షెడ్యూల్డ్ తెగల కమిషన్.