తెలంగాణ జానపద కళలు & నృత్యాలు (Folk Arts)

పేరిణి తెలంగాణ ప్రాచీన నృత్యరూపం. దీన్ని 'యోధుల నృత్యం' అంటారు. కాకతీయుల కాలంలో సైనికులు యుద్ధానికి వెళ్లే ముందు శివుడిని స్తుతిస్తూ ఈ నృత్యం చేసేవారని చెబుతారు.

• ఎవరు చేస్తారు: సాంప్రదాయంగా పురుషులు చేసే నృత్యం (ఇప్పుడు మహిళలు కూడా చేస్తున్నారు).
• ఇతివృత్తం:
  1. శివుని తాండవ నృత్యం
  2. వీరరస ప్రధానమైనది.
• గ్రంథం: కాకతీయ గణపతి దేవుడి గజసాహిణి (గజ సైన్యాధిపతి) అయిన జాయప సేనాని రచించిన 'నృత్త రత్నావళి' గ్రంథం పేరిణి నృత్య విధానాలకు ఆధారం.
• సాక్ష్యం: వరంగల్ సమీపంలోని రామప్ప ఆలయ స్తంభాలపై, గోడలపై పేరిణి భంగిమల శిల్పాలు ఉన్నాయి.
• పునరుద్ధరణ: కాలక్రమంలో మరుగున పడిన ఈ కళను 20వ శతాబ్దంలో నటరాజ రామకృష్ణ పునరుద్ధరించారు.
• పేరు మూలం: 'పేరిణి' అంటే యుద్ధంలో వచ్చే ఉత్సాహం/శక్తి అని వ్యాఖ్యానిస్తారు.
• వాయిద్యాలు: మృదంగం, డోలు, తాళాలు, ఢమరుకం వంటివి వాడతారు.

కథలు చెప్పే కళారూపాలు తెలంగాణ జానపద సంస్కృతిలో ముఖ్యమైనవి. గ్రామాల్లో నిరక్షరాస్యులకు చరిత్ర, పురాణాలు, సందేశాలను చేరవేసింది ఈ కళారూపాలే.

• ఒగ్గు కథ (Oggu Katha):
  1. ఒగ్గు కులం వారు (కురుమ/గొల్ల సామాజికవర్గం వారికి సంబంధించిన పూజారులు) చెబుతారు.
  2. ఇతివృత్తం: మల్లన్న (మల్లికార్జున స్వామి), బీరప్ప, ఎల్లమ్మ వంటి దేవతల కథలు.
  3. ఒగ్గు డోలు (పెద్ద డోలు) వాయిస్తూ పాడతారు.
  4. కొమురవెల్లి మల్లన్న జాతరతో దగ్గరి సంబంధం.
• బుర్రకథ (Burra Katha):
  1. ముగ్గురు కళాకారులు – ఒక ప్రధాన కథకుడు, ఇద్దరు వంతలు.
  2. ప్రధాన కథకుడు 'తంబూరా' (బుర్ర) మీటుతూ కథ చెబుతాడు; వంతలు 'గుమ్మెట' (డక్కీ) వాయిస్తూ వంత పాడతారు.
  3. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో ప్రజలను చైతన్యం చేయడానికి బుర్రకథను వాడారు.
• చిందు భాగవతం (Chindu Bhagavatam):
  1. మాదిగ కులం వారు ప్రదర్శించే నాటక రూపం (చిందు యెల్లమ్మ).
  2. పురాణ కథలు, ముఖ్యంగా రామాయణ, భారత ఘట్టాలను ప్రదర్శిస్తారు.
• ఇతర కథా రూపాలు: జంగం కథ, కాటమరాజు కథ, పండరి భజన, సారంగధర కథ.

తెలంగాణలోని గిరిజన తెగలకు తమదైన నృత్యాలు, సంగీతం ఉన్నాయి. ఏ నృత్యం ఏ తెగకు చెందిందో పరీక్షల్లో జతపరచండి ప్రశ్నగా అడుగుతారు.

• గుస్సాడి (Gussadi):
  1. రాజ్ గోండు తెగ నృత్యం (ఆదిలాబాద్ ప్రాంతం).
  2. దీపావళి సమయంలో జరిగే దండారి ఉత్సవంలో భాగంగా చేస్తారు.
  3. కళాకారులు నెమలి ఈకల కిరీటం, జంతు చర్మం/కొమ్ములతో అలంకరించుకుంటారు.
  4. కనకరాజు (గుస్సాడి కనకరాజు) ఈ కళకు చేసిన కృషికి పద్మశ్రీ పురస్కారం (2021) పొందారు.
• దండారి (Dandari): గోండు, కొలాం తెగల వారు దీపావళి సమయంలో గ్రామం గ్రామం తిరిగి చేసే సామూహిక నృత్యోత్సవం.
• లంబాడీ నృత్యం (Lambadi/Banjara Dance):
  1. లంబాడీ (బంజారా) తెగ మహిళలు రంగురంగుల అద్దాల వస్త్రాలు, వెండి నగలతో చేస్తారు.
  2. తీజ్ పండుగలో (శ్రావణ మాసం) ప్రత్యేకంగా చేస్తారు. తీజ్‌లో పెళ్లికాని యువతులు గోధుమ మొలకలు పెంచి పూజిస్తారు.
• కోయ నృత్యాలు: కోయ తెగ వారి కొమ్ము కోయ నృత్యం, పండుగల్లో చేసే సామూహిక నృత్యాలు.
• థింసా నృత్యం:
  1. ఇది విశాఖ ఏజెన్సీ (ఆంధ్రప్రదేశ్) ప్రాంత గిరిజన నృత్యం
  2. తెలంగాణ నృత్యంతో కలపకూడదు.

తెలంగాణ జానపద కళల్లో పాటలు, వాయిద్యాలు, ఇతర ప్రదర్శనలు చాలా ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో అడిగే ముఖ్యమైన వాటిని ఈ నోట్‌లో గుర్తుపెట్టుకోండి.

• ప్రముఖ నృత్యాలు, ప్రదర్శనలు:
  1. కోలాటం – కర్రలతో వృత్తాకారంలో చేసే సామూహిక నృత్యం.
  2. డప్పు నృత్యం – డప్పులు వాయిస్తూ చేసే ఉత్సాహభరిత నృత్యం.
  3. పగటి వేషాలు – రోజంతా వివిధ వేషాలు వేసి ప్రదర్శనలు ఇచ్చే కళ.
  4. గొల్ల సుద్దులు, ఎల్లమ్మ కథలు, కాటమరాజు కథలు.
• వాయిద్యాలు:
  1. డప్పు, డోలు, తప్పెట, తంబూరా, తమ్మెట, కిన్నెర (అరుదైన తీగ వాయిద్యం, దర్శనం మొగులయ్య దీన్ని వాయిస్తారు
  2. ఆయనకు పద్మశ్రీ 2022 లభించింది).
• జానపద గేయాలు:
  1. బతుకమ్మ పాటలు, బోనాల పాటలు.
  2. జాతర పాటలు, వీరగాథలు (సర్వాయి పాపన్న కథ), శ్రమ గీతాలు (ఏతాము పాటలు, నాట్లు పాటలు).
• వీరగాథలు: సర్వాయి పాపన్న (గోల్కొండను ఆక్రమించిన గౌడ్ కులస్థ వీరుడు) కథను జానపద కళాకారులు పాడతారు.
• ఊరేగింపు కళలు: బోనాల్లో పోతురాజు ఆట, శివసత్తుల నృత్యాలు, కోయల డోలు వాయిద్యం.

తెలంగాణ సంస్కృతిలో చేతివృత్తి కళలకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. వీటిలో చాలా వాటికి భౌగోళిక గుర్తింపు (GI Tag) కూడా లభించింది.

• చేరియాల్ స్క్రోల్ చిత్రాలు (Cheriyal Scroll Paintings):
  1. సిద్దిపేట జిల్లా చేరియాల్ గ్రామం.
  2. పొడవైన గుడ్డపై (స్క్రోల్) కథలను చిత్రాలుగా వేస్తారు. పురాణ, గ్రామీణ కథలు ఇతివృత్తాలు.
  3. 'నకాశ్' కుటుంబాల వారు తరతరాలుగా తయారుచేస్తున్నారు.
  4. సహజ రంగులు వాడతారు; ఎరుపు నేపథ్యం ప్రత్యేకత.
• నిర్మల్ బొమ్మలు, చిత్రాలు (Nirmal Toys and Paintings):
  1. నిర్మల్ జిల్లా; మెత్తని పొనికి కర్రతో బొమ్మలు చేస్తారు.
  2. ప్రసిద్ధ నిర్మల్ పెయింటింగ్స్ బంగారు రంగు మెరుపుతో ఉంటాయి.
• పోచంపల్లి ఇకత్ (Pochampally Ikat):
  1. యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా పోచంపల్లి. దారానికి ముందే రంగులు అద్ది నేసే 'టై అండ్ డై' పద్ధతి.
  2. భౌగోళిక గుర్తింపు (GI) పొందింది. 'భారత పట్టు నగరం' అని పేరు.
• గద్వాల చీరలు:
  1. జోగులాంబ గద్వాల జిల్లా
  2. పత్తి చీరలపై పట్టు అంచు ప్రత్యేకత
  3. GI గుర్తింపు ఉంది.
• సిద్దిపేట గొల్లభామ చీరలు: గొల్లభామ ఆకృతి ఉన్న ప్రత్యేక చీరలు.
• ఇతర కళలు: హైదరాబాద్ బిద్రీ (బీదర్ కళతో సంబంధం), పెంబర్తి లోహపు కళ (జనగామ జిల్లా).

ఇప్పటివరకు చదివిన కళలు, నృత్యాలు, చేతివృత్తులను జతలుగా ఇక్కడ క్రోడీకరించాం. పరీక్షకు ముందు ఒకసారి చూసుకుంటే సరిపోతుంది.

• నృత్యం – తెగ/ప్రాంతం జతలు:
  1. పేరిణి శివతాండవం – కాకతీయ యోధులు; రామప్ప శిల్పాలు
  2. గుస్సాడి, దండారి – రాజ్ గోండులు (ఆదిలాబాద్)
  3. లంబాడీ నృత్యం, తీజ్ – బంజారాలు
  4. కొమ్ము కోయ నృత్యం – కోయలు
• కథా కళారూపాలు:
  1. ఒగ్గు కథ – ఒగ్గు డోలు; మల్లన్న కథలు
  2. బుర్రకథ – తంబూరా, గుమ్మెట
  3. చిందు భాగవతం – మాదిగ కళాకారులు
• వ్యక్తులు – పురస్కారాలు:
  1. గుస్సాడి కనకరాజు – పద్మశ్రీ 2021
  2. దర్శనం మొగులయ్య (కిన్నెర) – పద్మశ్రీ 2022
  3. జాయప సేనాని – నృత్త రత్నావళి
  4. నటరాజ రామకృష్ణ – పేరిణి పునరుద్ధరణ
• చేతివృత్తులు:
  1. చేరియాల్ – స్క్రోల్ చిత్రాలు
  2. నిర్మల్ – బొమ్మలు, పెయింటింగ్స్
  3. పోచంపల్లి – ఇకత్ చీరలు
  4. గద్వాల – పత్తి-పట్టు చీరలు
  5. పెంబర్తి – లోహపు కళ

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'పేరిణి – పురుషుడు – పోరాటం' అని మూడు 'ప' లతో పేరిణిని గుర్తుపెట్టుకోండి. 'గుస్సాడి – గోండు' రెండూ 'గ'తో మొదలవుతాయి.

గమనిక

• ఒక కళ ఏ తెగ లేదా కులానికి చెందినదో గుర్తుపెట్టుకోవడం పరీక్షలకు ఎక్కువగా ఉపయోగపడుతుంది.