1. బతుకమ్మ పండుగ – అర్థం, తొమ్మిది రోజుల పేర్లు (Bathukamma Festival)
బతుకమ్మ తెలంగాణ ఆడబిడ్డల పూల పండుగ. 'బతుకమ్మ' అంటే 'బతుకు అమ్మ' – అంటే జీవం పోసే తల్లి అని అర్థం. పూలనే దేవతగా పేర్చి ఆరాధించడం ఈ పండుగ ప్రత్యేకత. దీన్ని తెలంగాణ రాష్ట్ర పండుగగా ప్రకటించారు.
ముఖ్య విషయాలు
- ఎప్పుడు: భాద్రపద అమావాస్య (మహాలయ అమావాస్య) నుండి మొదలై, దుర్గాష్టమి వరకు తొమ్మిది రోజులు జరుగుతుంది. దసరాకు రెండు రోజుల ముందు ముగుస్తుంది.
- ఎవరు జరుపుకుంటారు: ముఖ్యంగా మహిళలు, ఆడపిల్లలు. పెళ్లయి అత్తారింటికి వెళ్లిన ఆడబిడ్డలు పుట్టింటికి వస్తారు.
- ఆరాధ్య దేవత: గౌరమ్మ (పసుపుతో చేసిన గౌరీదేవి) ని బతుకమ్మపై ఉంచుతారు.
- తొమ్మిది రోజుల పేర్లు (తెలంగాణ సంప్రదాయం ప్రకారం):
- 1వ రోజు: ఎంగిలి పూల బతుకమ్మ
- 2వ రోజు: అటుకుల బతుకమ్మ
- 3వ రోజు: ముద్దపప్పు బతుకమ్మ
- 4వ రోజు: నానబియ్యం బతుకమ్మ
- 5వ రోజు: అట్ల బతుకమ్మ
- 6వ రోజు: అలిగిన బతుకమ్మ
- 7వ రోజు: వేపకాయల బతుకమ్మ
- 8వ రోజు: వెన్నముద్దల బతుకమ్మ
- 9వ రోజు: సద్దుల బతుకమ్మ (చివరి రోజు, అతిపెద్దది)
- నిమజ్జనం: చివరి రోజున బతుకమ్మలను చెరువులు, కుంటల్లో నిమజ్జనం చేస్తారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
గ్రామంలో సాయంత్రం మహిళలంతా తమ తమ బతుకమ్మలను ఒక చోట పెట్టి, చుట్టూ తిరుగుతూ చప్పట్లు కొడుతూ పాటలు పాడతారు. ఇదే బతుకమ్మ ఆట.
2. బతుకమ్మ పూలు, పాటలు, కథనాలు (Bathukamma Flowers, Songs and Legends)
బతుకమ్మను పేర్చడంలో వాడే పూలు, పాడే పాటలు, దాని వెనుక ఉన్న కథలు కూడా పరీక్షల్లో అడుగుతారు. ఈ పండుగ ప్రకృతిని, నీటిని, పూలను గౌరవించే పండుగ.
ముఖ్య విషయాలు
- ఉపయోగించే పూలు: తంగేడు, గునుగు, బంతి, చామంతి, కట్ల, రుద్రాక్ష, గుమ్మడి పూలు మొదలైనవి. ఇవి ఎక్కువగా అడవి, పొలాల్లో దొరికే స్థానిక పూలు.
- తంగేడు పువ్వు (Tangedu) – తెలంగాణ రాష్ట్ర పుష్పం.
- పేర్చే విధానం: పూలను వృత్తాకారంలో, పైకి చిన్నదయ్యే గోపురం ఆకారంలో వరుసలుగా పేరుస్తారు. పైన పసుపుతో చేసిన గౌరమ్మను పెడతారు.
- పాటలు: 'బతుకమ్మ బతుకమ్మ ఉయ్యాలో' అనే పల్లవితో జానపద గేయాలు పాడతారు. ఇవి మహిళల కష్టసుఖాలు, కుటుంబ బంధాలు, దేవతల కథలను చెబుతాయి.
- కథనాలు (ఒక్కో ప్రాంతంలో ఒక్కో కథ):
- ఒక కథ ప్రకారం, యుద్ధంలో కుమారులను కోల్పోయిన రాజు దంపతులు పూజలు చేయగా లక్ష్మీదేవి వారి కుమార్తెగా పుట్టింది. ఆమెను 'బతుకమ్మ' (బతికిన తల్లి) అని పిలిచారు.
- మరో కథ ప్రకారం, మహిషాసురుడిని సంహరించి అలసిన దుర్గను ప్రజలు పూలతో పూజించారు.
- ప్రసాదాలు: సద్దులు (పెరుగన్నం, పులిహోర, నువ్వుల అన్నం వంటి వంటకాలు), మలీద ముద్దలు చేసి పంచుకుంటారు.
- ప్రభుత్వ చర్యలు: రాష్ట్ర ఏర్పాటు తర్వాత ప్రభుత్వం బతుకమ్మను రాష్ట్ర పండుగగా అధికారికంగా నిర్వహించి, మహిళలకు బతుకమ్మ చీరలను పంపిణీ చేసింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
చెరువు గట్టున సాయంత్రం బతుకమ్మలను వరుసగా పెట్టి, 'పోయిరా బతుకమ్మా' అని వీడ్కోలు పాడి నీటిలో వదలడం చివరి రోజు దృశ్యం.
3. బోనాల పండుగ – గోల్కొండ, సికింద్రాబాద్, లాల్ దర్వాజా (Bonalu Festival)
బోనాలు ఆషాఢ మాసంలో జరిగే గ్రామదేవతల పండుగ. 'బోనం' అంటే 'భోజనం' అనే పదం నుండి వచ్చింది – అంటే అమ్మవారికి సమర్పించే భోజనం. దీన్ని కూడా తెలంగాణ రాష్ట్ర పండుగగా ప్రకటించారు.
ముఖ్య విషయాలు
- ఎప్పుడు: ఆషాఢ మాసంలో (జూన్–జూలై) ఆదివారాల్లో, వారం వారం వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో జరుగుతుంది.
- ఎవరికి: మహంకాళి, ఎల్లమ్మ, పోచమ్మ, మైసమ్మ, పెద్దమ్మ వంటి గ్రామదేవతలకు. అన్నీ శక్తి రూపాలే.
- బోనం ఎలా ఉంటుంది: కొత్త కుండలో అన్నం, పాలు, బెల్లం కలిపి వండి, కుండను పసుపు, కుంకుమ, వేప ఆకులతో అలంకరిస్తారు. దానిపై దీపం పెట్టి మహిళలు తలపై మోసుకెళ్తారు.
- ఉత్సవాల క్రమం (హైదరాబాద్ – సికింద్రాబాద్ జంట నగరాల్లో):
- మొదట గోల్కొండ కోటలోని జగదాంబిక (ఎల్లమ్మ) అమ్మవారి ఆలయం – ఇక్కడి నుండి బోనాలు ప్రారంభమవుతాయి.
- తర్వాత సికింద్రాబాద్ ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆలయం (లష్కర్ బోనాలు).
- ఆ తర్వాత పాతబస్తీ లాల్ దర్వాజా సింహవాహిని మహంకాళి ఆలయం.
- చారిత్రక నేపథ్యం: హైదరాబాద్‌లో ప్లేగు వ్యాధి వ్యాపించినప్పుడు అమ్మవారిని శాంతింపజేయడానికి బోనాలు మొదలయ్యాయని ప్రజల నమ్మకం. సికింద్రాబాద్ సైనికుల్లో ఒకరు ఉజ్జయినికి వెళ్లివచ్చి అక్కడ అమ్మవారి ఆలయం కట్టించారనే కథనం ఉంది.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇంట్లో కొత్త కుండలో వండిన బోనాన్ని మహిళలు పట్టు చీరలు కట్టి, డప్పులతో ఊరేగుతూ ఆలయానికి తీసుకెళ్లి అమ్మవారికి సమర్పిస్తారు.
4. బోనాల ఆచారాలు – రంగం, పోతురాజు, ఘటం (Bonalu Rituals)
బోనాల ఉత్సవంలో బోనంతో పాటు కొన్ని ప్రత్యేక ఆచారాలు, పాత్రలు ఉంటాయి. వీటి పేర్లు పరీక్షల్లో 'జతపరచండి' ప్రశ్నలుగా వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- పోతురాజు (Pothuraju): అమ్మవారి సోదరుడిగా భావిస్తారు. ఒళ్లంతా పసుపు, ఎర్రని బట్టలు, కాళ్లకు గజ్జెలు, చేతిలో కొరడాతో నృత్యం చేస్తూ ఊరేగింపుకు ముందు నడుస్తాడు.
- రంగం (Rangam): బోనాల మరుసటి రోజు ఒక మహిళ పచ్చి కుండపై నిలబడి భవిష్యవాణి (భవిష్యత్తు చెప్పడం) చెబుతుంది. రాబోయే సంవత్సరం వర్షాలు, పంటలు, ప్రజల క్షేమం గురించి చెబుతారు. ఇది ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆలయంలో ప్రసిద్ధి.
- ఘటం (Ghatam): అమ్మవారి ప్రతీకగా అలంకరించిన రాగి కలశాన్ని తల మీద మోస్తూ ఊరేగిస్తారు. చివరి రోజున ఘటాల నిమజ్జనం ఉంటుంది.
- ఫలహారం బండ్లు: ఆహార పదార్థాలతో అలంకరించిన బండ్లను ఊరేగిస్తారు.
- సాక (సాకబెట్టడం): అమ్మవారికి మేక, కోడిని బలి ఇచ్చి భోజనం పెట్టే ఆచారం కొన్ని చోట్ల ఉంది. అలాగే ఇంటికి వచ్చిన బంధువులకు విందు ఇస్తారు.
- డప్పులు, నృత్యం: ఊరేగింపులో డప్పుల వాయిద్యాలు, శివసత్తుల నృత్యాలు ముఖ్యం. శివసత్తులు అమ్మవారికి అంకితమైన మహిళలు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక సినిమా ఊరేగింపులో హీరో ముందు నడిచినట్లే, బోనాల ఊరేగింపులో పోతురాజు అందరికంటే ముందు నృత్యం చేస్తూ వెళ్తాడు.
5. తెలంగాణలోని ఇతర పండుగలు (Other Festivals of Telangana)
బతుకమ్మ, బోనాలతో పాటు తెలంగాణలో సంస్కృతిలో భాగమైన మరికొన్ని పండుగలు, జాతరలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో వీటిని 'ఏ ప్రాంతానికి చెందింది?' అని అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- దసరా – జమ్మి పూజ, పాలపిట్ట: దసరా రోజు జమ్మి చెట్టును పూజించి, పాలపిట్టను చూడటం శుభంగా భావిస్తారు. పాలపిట్ట (Indian Roller) తెలంగాణ రాష్ట్ర పక్షి.
- సదర్ ఉత్సవం: దీపావళి తర్వాత హైదరాబాద్‌లో యాదవులు జరుపుకునే పండుగ. అలంకరించిన దున్నపోతులను ఊరేగిస్తారు.
- పీర్ల పండుగ (మొహర్రం): హిందూ, ముస్లింలు కలిసి జరుపుకునే గంగా-జమునా తెహజీబ్‌కు ప్రతీక.
- సమ్మక్క-సారలమ్మ జాతర: ములుగు జిల్లా మేడారంలో రెండేళ్లకోసారి జరిగే గిరిజన జాతర.
- నాగోబా జాతర: ఆదిలాబాద్ జిల్లా కేస్లాపూర్‌లో గోండు తెగలోని మెస్రం వంశం వారు పుష్య మాసంలో జరుపుకుంటారు.
- కొమురవెల్లి మల్లన్న జాతర:
- సిద్దిపేట జిల్లాలో జరిగే మల్లికార్జున స్వామి జాతర
- పట్నాలు వేయడం ప్రత్యేకత.
- ఉగాది, సంక్రాంతి, శ్రీరామనవమి: తెలుగు ప్రజలందరి పండుగలు. భద్రాచలంలో శ్రీరామనవమి కల్యాణం ప్రసిద్ధి.
- ఇతర పండుగలు:
- బతుకమ్మ దసరా సమయంలోనే, బోనాలు ఆషాఢంలో, వినాయక చవితి హైదరాబాద్‌లో వైభవంగా జరుగుతాయి
- ఈద్, క్రిస్మస్ కూడా అందరూ కలిసి జరుపుకుంటారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒకే నగరంలో ఒక వైపు పీర్ల ఊరేగింపు, మరో వైపు గణపతి నిమజ్జనం జరిగినా ప్రజలు పరస్పరం సహకరించుకోవడం తెలంగాణ సమ్మిళిత సంస్కృతికి నిదర్శనం.
6. తెలంగాణ పండుగలు – త్వరిత పునశ్చరణ (Telangana Festivals Quick Revision)
పరీక్షకు ముందు తెలంగాణ పండుగలను జతలుగా గుర్తుపెట్టుకుంటే సులభం. ఈ నోట్‌లో బతుకమ్మ, బోనాలు, జాతరల కీలక పాయింట్లు ఒకే చోట ఇచ్చాం.
ముఖ్య విషయాలు
- బతుకమ్మ:
- పూల పండుగ; భాద్రపద అమావాస్య – దుర్గాష్టమి (9 రోజులు)
- మొదటి రోజు ఎంగిలి పూల; చివరి రోజు సద్దుల బతుకమ్మ
- ప్రధాన పువ్వు తంగేడు (రాష్ట్ర పుష్పం)
- బోనాలు:
- ఆషాఢ మాసం; గ్రామదేవతలకు భోజన సమర్పణ
- ప్రారంభం గోల్కొండ జగదాంబిక ఆలయం
- రంగం (భవిష్యవాణి), పోతురాజు, ఘటం, ఫలహారం బండ్లు
- జాతరలు:
- సమ్మక్క-సారలమ్మ (మేడారం) – రెండేళ్లకోసారి, కోయ తెగ
- నాగోబా (కేస్లాపూర్) – గోండు/మెస్రం వంశం
- కొమురవెల్లి మల్లన్న – సిద్దిపేట
- రాష్ట్ర చిహ్నాలు:
- రాష్ట్ర పక్షి: పాలపిట్ట
- రాష్ట్ర పుష్పం: తంగేడు
- రాష్ట్ర వృక్షం: జమ్మి చెట్టు
- రాష్ట్ర జంతువు: జింక
- పండుగ – ప్రాంతం జత:
- సదర్ – హైదరాబాద్
- మేడారం – ములుగు
- నాగోబా – ఆదిలాబాద్.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా బతుకమ్మ = పూలు (ఆడపిల్లలు); బోనాలు = భోజనం (అమ్మవారికి); జాతర = ప్రజల మహా సమ్మేళనం. మూడింటిని 'పూలు – భోజనం – జనం' అని గుర్తుపెట్టుకోండి.
గమనిక
- పండుగల తేదీలు తెలుగు పంచాంగం (చాంద్రమానం) ప్రకారం మారుతూ ఉంటాయి
- పరీక్షల్లో నెల (భాద్రపదం, ఆషాఢం, మాఘం, పుష్యం) అడుగుతారు, ఖచ్చితమైన తేదీ కాదు.
- బతుకమ్మ, బోనాలు రెండూ మహిళల భాగస్వామ్యం ఎక్కువగా ఉండే పండుగలు.