ఇక్ష్వాకులు & విష్ణుకుండినులు (Ikshvakus & Vishnukundins)

శాతవాహనుల తరువాత కృష్ణా నదీ ప్రాంతంలో బలపడిన వంశం ఇక్ష్వాకులు (Ikshvakus). వీరి రాజధాని విజయపురి – ఇది నేటి నాగార్జునకొండ ప్రాంతం.

• స్థాపకుడు: వాసిష్ఠీపుత్ర శాంతమూలుడు (Chamtamula I). వైదిక యజ్ఞాలైన అశ్వమేధం, వాజపేయం చేశాడు.
• రాజులు: శాంతమూలుడు, మాఠరీపుత్ర వీరపురుషదత్తుడు, వాసిష్ఠీపుత్ర ఎహువల శాంతమూలుడు, రుద్రపురుషదత్తుడు.
• రాజధాని: విజయపురి (నాగార్జునకొండ). ఈ ప్రాంతం 'శ్రీపర్వతం'తో సంబంధం కలిగి ఉందని చెబుతారు.
• శాసనాలు: నాగార్జునకొండ, జగ్గయ్యపేట వంటి చోట్ల వీరి శాసనాలు దొరికాయి. భాష ప్రాకృతం.
• వివాహ సంబంధాలు: వీరపురుషదత్తుడు ఉజ్జయిని శక వంశ కుమార్తెను పెళ్లాడినట్లు శాసనాలు చెబుతాయి.
• రాజ్య పరిధి:
  1. ప్రధానంగా కృష్ణా-గుంటూరు ప్రాంతం
  2. తెలంగాణ ప్రాంతంలోని కొంత భాగంపై కూడా వీరి ప్రభావం ఉండేదని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
• రాజ్యం స్వభావం: శాతవాహనుల పరిపాలనా పద్ధతులనే చాలావరకు కొనసాగించారు.
• రాణుల పాత్ర: రాజ కుటుంబ స్త్రీలు దానాలు చేసి, శాసనాలు వేయించారు.

ఇక్ష్వాకు రాజులు స్వయంగా వైదిక మతస్థులైనా, వారి రాణులు, కుటుంబ స్త్రీలు బౌద్ధాన్ని గొప్పగా ఆదరించారు. నాగార్జునకొండ దక్షిణ భారతదేశంలోని అతి ముఖ్య బౌద్ధ కేంద్రంగా మారింది.

• శాంతిశ్రీ: శాంతమూలుని సోదరి. బౌద్ధ స్తూపాలు, విహారాలు నిర్మించింది.
• నాగార్జునకొండ: స్తూపాలు, చైత్యాలు, విహారాలు, విద్యా కేంద్రాలు ఉండేవి.
• ఆచార్య నాగార్జునుడు (మాధ్యమిక బౌద్ధ తత్వవేత్త) ఈ ప్రాంతంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది.
• మహాచైత్యం: ఇక్కడి ప్రధాన స్తూపం.
• ఇతర మతాల ఆలయాలు:
  1. శైవ, వైష్ణవ ఆలయాలు కూడా నాగార్జునకొండలో కనిపిస్తాయి
  2. మతసహనం ఉండేది.
• విదేశాలతో సంబంధాలు: శ్రీలంక వంటి ప్రాంతాల బౌద్ధ సంఘాలతో సంబంధాలు ఉండేవని శాసనాలు సూచిస్తాయి.
• శిల్పం: సున్నపురాయి ఫలకాలపై బుద్ధుని జీవిత ఘట్టాలు, జాతక కథలు చెక్కారు. అమరావతి శైలికి దగ్గరగా ఉంటాయి.
• నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్టు: ఈ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం వల్ల నాగార్జునకొండ లోయ నీటిలో మునిగింది. అందుకే కొండపై ప్రత్యేక మ్యూజియం కట్టి అవశేషాలను భద్రపరిచారు.

ఇక్ష్వాకుల తరువాత తెలుగు ప్రాంతంలో, ముఖ్యంగా తెలంగాణలో బలపడిన వంశం విష్ణుకుండినులు (Vishnukundins). వీరి తొలి రాజధాని తెలంగాణలోనే ఉండేది.

• రాజధాని: ఇంద్రపాలనగరం (Indrapalanagara) – నల్గొండ జిల్లా ప్రాంతంలో ఉంది. తరువాత రాజధాని దెందులూరు (పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా)కు మారింది.
• చిహ్నం: సింహం.
• భాష: సంస్కృతం, ప్రాకృతం శాసనాల్లో కనిపిస్తాయి.
• పాలన కాలం: సుమారు క్రీస్తు శకం 5వ–6వ శతాబ్దాలు.
• ముఖ్య రాజులు:
  1. మొదటి మాధవవర్మ
  2. గోవిందవర్మ
  3. రెండో మాధవవర్మ (జనాశ్రయ)
  4. ఇంద్రవర్మ
  5. విక్రమేంద్రవర్మ
• రాజ్య పరిధి: తెలంగాణ, కోస్తా ఆంధ్ర ప్రాంతాల్లో విస్తరించింది.
• వివాహ సంబంధాలు: వాకాటకులు వంటి ఇతర శక్తివంతమైన వంశాలతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు.
• శాసన రకాలు: రాగి ఫలకాలు, రాతి శాసనాలు ఎక్కువగా భూదానాల గురించి ఉంటాయి.
• మొదటి ఇద్దరు రాజులు: మొదటి మాధవవర్మ, గోవిందవర్మ వంశ పునాది వేశారు.
• తెలంగాణ ప్రాధాన్యత: తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని కేంద్రంగా చేసుకుని పాలన మొదలుపెట్టిన తొలి పెద్ద రాజవంశాల్లో ఇది ఒకటి.

విష్ణుకుండినుల్లో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు రెండో మాధవవర్మ (జనాశ్రయ). శాసనాల్లో ఇతని గొప్పతనం విపులంగా చెప్పబడింది.

• యజ్ఞాలు: పదకొండు అశ్వమేధ యాగాలు, వేయి అగ్నిష్టోమాలు చేసినట్లు శాసనాలు చెబుతాయి.
• బిరుదు: జనాశ్రయ.
• వివాహ సంబంధం: వాకాటక వంశంతో సంబంధాలు ఉన్నాయి. అతని భార్య వాకాటక వంశానికి చెందినదని చెబుతారు.
• విస్తరణ: తూర్పున కోస్తా ఆంధ్ర ప్రాంతం వరకు, దక్షిణాన కృష్ణా నది ప్రాంతం వరకు విస్తరించాడు.
• శాసనాలు: రాగి ఫలకాలు, రాతి శాసనాలు దొరికాయి.
• రాజధాని మార్పు: ఇంద్రపాలనగరం నుండి దెందులూరుకు మారిందని భావిస్తారు.
• వైదిక మత పోషణ: బ్రాహ్మణులకు అగ్రహారాలు ఇచ్చి వైదిక మతాన్ని పోషించాడు.
• ఇతర రాజులు: ఇంద్రవర్మ, విక్రమేంద్రవర్మ కూడా విష్ణుకుండిన శాసనాల్లో ప్రస్తావించబడ్డారు.
• వైదిక ప్రాధాన్యత: అశ్వమేధం, అగ్నిష్టోమం వంటి శ్రౌత యజ్ఞాలు రాజు శక్తికి చిహ్నాలుగా భావించారు.
• అగ్రహారాల ప్రయోజనం: పన్ను మినహాయింపుతో భూమి ఇవ్వడం వల్ల విద్యావంతులైన బ్రాహ్మణులు ఈ ప్రాంతంలో స్థిరపడ్డారు.
• శాసనాల విలువ: దాన శాసనాలు ఆ కాలపు పరిపాలన అధికారులు, గ్రామాల పేర్లను తెలియజేస్తాయి.

విష్ణుకుండినులు వైదిక, శైవ మతాలను ఆదరించారు. వీరి కాలంలో రాతి గుహ ఆలయాలు, శిల్పాలు నిర్మించబడ్డాయి.

• మతం:
  1. ఎక్కువగా శైవం
  2. వైదిక యజ్ఞాలకు ప్రాధాన్యం.
• గుహ ఆలయాలు: కొండలను తొలిచి ఆలయాలు కట్టారు. ఉండవల్లి గుహలు (గుంటూరు జిల్లా), మొగల్రాజపురం గుహలు (విజయవాడ) వీరి కాలానికి చెందినవిగా భావిస్తారు.
• బౌద్ధం: కొంతవరకు కొనసాగింది కానీ క్రమంగా క్షీణించింది.
• విద్యా కేంద్రాలు: అగ్రహారాలు, బ్రాహ్మణులకు భూదానాలు.
• భాష:
  1. శాసనాల్లో సంస్కృతం
  2. తెలుగు పదాలు కూడా కనిపించడం ప్రారంభమైంది.
• నాణేలు: సింహం గుర్తు ఉన్న నాణేలు వీరివిగా భావిస్తారు.
• రాజ బిరుదులు: 'మహారాజ' బిరుదులు, వైదిక యజ్ఞాల ప్రస్తావన.
• సమాజం:
  1. వర్ణ వ్యవస్థ కొనసాగింది
  2. బ్రాహ్మణులకు ప్రత్యేక గౌరవం ఇచ్చారు.
• గుహల శైలి: ఈ గుహల్లో స్తంభాలు, గర్భగృహాలు, శిల్పాలు కొండ రాతిలోనే చెక్కబడ్డాయి.
• ప్రాధాన్యత: ఇవి తెలుగు ప్రాంతంలో తొలి రాతి గుహ ఆలయ నిర్మాణానికి ఉదాహరణలుగా పేర్కొంటారు.
• పోలిక: ఈ శైలిని తరువాత పల్లవులు, చాళుక్యులు కూడా కొనసాగించారు.

విష్ణుకుండినుల రాజ్యం క్రీస్తు శకం 6వ శతాబ్దం చివరి నాటికి బలహీనపడింది. ఆ సమయంలో పశ్చిమాన బాదామి చాళుక్యులు శక్తివంతులయ్యారు.

• చివరి రాజు: మూడో మాధవవర్మ.
• దండయాత్ర: బాదామి చాళుక్య రాజు రెండో పులకేశి (Pulakeshin II) విష్ణుకుండినుల రాజ్యాన్ని జయించాడు.
• పర్యవసానం: పులకేశి తన తమ్ముడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడిని వేంగి ప్రాంతానికి పాలకుడిగా నియమించాడు. అతని నుండి తూర్పు చాళుక్య వంశం మొదలైంది.
• ఇతర కారణాలు: అంతర్గత కలహాలు, సామంతుల స్వతంత్రం, పల్లవుల ఒత్తిడి.
• తెలంగాణ: తరువాత ఈ ప్రాంతం బాదామి చాళుక్యుల ప్రభావంలోకి వచ్చింది.
• ప్రాధాన్యత: విష్ణుకుండినులు తెలుగు ప్రాంతంలో శాతవాహనుల తరువాత ముఖ్యమైన రాజవంశం.
• వారసత్వం: వీరి కాలపు అగ్రహారాలు, గుహ ఆలయాలు, యజ్ఞ సంప్రదాయం తరువాతి రాజవంశాలకు వారసత్వంగా మిగిలాయి.
• కాలం గురించి:
  1. ఈ రాజుల పాలన కాలంపై చరిత్రకారుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి
  2. అందుకే పరీక్షల్లో శతాబ్దం స్థాయిలోనే అడుగుతారు.
• సంబంధిత వంశాలు: విష్ణుకుండినుల తరువాత తెలంగాణలో బాదామి చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, వేములవాడ చాళుక్యులు ప్రభావం చూపారు.
• పరీక్ష చిట్కా: 'ఎవరిని ఓడించి ఎవరు వచ్చారు?' అనే క్రమాన్ని గుర్తుంచుకోండి: శాతవాహనులు → ఇక్ష్వాకులు → విష్ణుకుండినులు → బాదామి చాళుక్యులు.