చాళుక్యులు & రాష్ట్రకూటులు (Chalukyas & Rashtrakutas)

విష్ణుకుండినుల తరువాత తెలంగాణ ప్రాంతం బాదామి (వాతాపి) చాళుక్యుల ప్రభావంలోకి వచ్చింది. వీరి రాజధాని బాదామి (కర్ణాటకలోని బాగల్‌కోట్ జిల్లా).

• స్థాపకుడు: మొదటి పులకేశి. అతని మనుమడు రెండో పులకేశి గొప్ప చక్రవర్తి.
• రెండో పులకేశి: విష్ణుకుండినులను ఓడించి, తన తమ్ముడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడిని వేంగిలో నియమించాడు. కన్యాకుబ్జ రాజు హర్షవర్ధనుడిని నర్మదా తీరంలో ఓడించాడు.
• అలంపురం (Alampur): జోగులాంబ గద్వాల జిల్లాలో తుంగభద్ర-కృష్ణా సంగమం వద్ద ఉంది.
• నవబ్రహ్మ ఆలయాలు (Navabrahma Temples) బాదామి చాళుక్యుల కాలంలో (7వ శతాబ్దం) నిర్మించబడ్డాయి.
• జోగులాంబ దేవి శక్తిపీఠం ఇక్కడే ఉంది.
• అలంపురాన్ని 'శ్రీశైల పశ్చిమ ద్వారం' అంటారు.
• శిల్ప శైలి: ఉత్తర (నాగర), దక్షిణ (ద్రావిడ) శైలుల కలయికతో 'వేసర శైలి' ఆలయాలు.
• కాలం: సుమారు 6వ–8వ శతాబ్దాలు.
• సామ్రాజ్య పరిధి: రెండో పులకేశి కాలంలో రాజ్యం గుజరాత్ సరిహద్దు నుండి దక్షిణాన కావేరి వరకు విస్తరించిందని శాసనాలు చెబుతాయి.
• ఐహోలు శాసనం: పులకేశి విజయాలను రవికీర్తి రచించిన ఐహోలు శాసనం వివరిస్తుంది.
• పల్లవులతో వైరం:
  1. దక్షిణాన పల్లవులతో నిరంతర యుద్ధాలు జరిగాయి
  2. తరువాత పల్లవ రాజు నరసింహవర్మన్ బాదామిని ఆక్రమించాడు.

బాదామి చాళుక్యుల తరువాత దక్కన్‌లో రాష్ట్రకూటులు (Rashtrakutas) బలపడ్డారు. వీరి పాలనలో తెలంగాణ ప్రాంతంలోని స్థానిక రాజులు సామంతులుగా ఉన్నారు.

• స్థాపకుడు: దంతిదుర్గుడు (Dantidurga). చాళుక్యులను ఓడించాడు.
• రాజధాని: మాన్యఖేటం (మాల్ఖేడ్, కర్ణాటక).
• ముఖ్య రాజులు:
  1. మొదటి కృష్ణుడు: ఎల్లోరాలోని కైలాసనాథ ఆలయం నిర్మాణం మొదలుపెట్టాడు.
  2. అమోఘవర్షుడు: ప్రసిద్ధ రాజు; 'కవిరాజమార్గం' (కన్నడ గ్రంథం) అతని కాలానికి చెందినదిగా భావిస్తారు.
  3. మూడో కృష్ణుడు: శక్తివంతమైన రాజు; చోళులను ఓడించాడు.
• తెలంగాణలో సామంతులు: వేములవాడ చాళుక్యులు రాష్ట్రకూటులకు సామంతులుగా పాలించారు.
• భాషలు: సంస్కృతం, కన్నడ, ప్రాకృతం.
• మతాలు: జైనమతానికి రాజాదరణ లభించింది.
• గోవిందుడు, ధ్రువుడు: ఈ వంశంలో ధ్రువుడు, మూడో గోవిందుడు వంటి రాజులు ఉత్తర భారతదేశం వరకు దండయాత్రలు చేశారు.
• కనౌజ్ కోసం పోరాటం: ప్రతీహారులు, పాలులతో కలిసి కనౌజ్ కోసం త్రిపక్ష పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.
• ఆర్థికం: వ్యవసాయం, వ్యాపారం, పశ్చిమ తీర ఓడరేవుల ద్వారా విదేశీ వాణిజ్యం బాగా సాగింది.
• అరబ్ యాత్రికులు: అరబ్ ప్రయాణికులు రాష్ట్రకూటులను 'బల్హరా' అనే పేరుతో గొప్ప రాజులుగా వర్ణించారు.

రాష్ట్రకూటుల సామంతులుగా తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని పాలించిన స్థానిక వంశం వేములవాడ చాళుక్యులు. వీరి రాజధాని వేములవాడ (రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లా).

• రాజధాని: వేములవాడ (లేములవాడ). ఇక్కడ ప్రసిద్ధ రాజరాజేశ్వర ఆలయం ఉంది.
• ముఖ్య రాజులు:
  1. సత్యాశ్రయ
  2. బద్దెగ (సుభద్ర)
  3. రెండో అరికేసరి
  4. మూడో అరికేసరి
• పోషణ: కవులు, జైన పండితులకు ఆశ్రయం ఇచ్చారు.
• పంపకవి: రెండో అరికేసరి ఆస్థానంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ కన్నడ కవి. 'విక్రమార్జున విజయం' (పంప భారతం) రాశాడు. కన్నడ ఆదికవిగా పేరు పొందాడు.
• సోమదేవసూరి: మూడో అరికేసరి కాలంలో 'యశస్తిలక చంపూ' అనే సంస్కృత గ్రంథం రాశాడు (సుమారు క్రీ.శ. 959).
• ఆలయాలు: వేములవాడలో భీమేశ్వర ఆలయం వంటి ఆలయాలు ఈ కాలంలో ప్రసిద్ధి చెందాయి.
• జైనం: వేములవాడ, పరిసరాల్లో జైన కేంద్రాలు ఉండేవి.
• ఆలయ భక్తి:
  1. వేములవాడ రాజరాజేశ్వర స్వామి (రాజన్న) ప్రముఖ శైవ క్షేత్రం
  2. దీన్ని 'దక్షిణ కాశీ' అనేవారు.
• భాషా సేవ: కన్నడ, సంస్కృత కవులతో పాటు తెలుగు భాషకు కూడా ఈ ప్రాంతంలో ప్రోత్సాహం లభించింది.
• సామంత హోదా: ఈ వంశం రాష్ట్రకూట రాజులకు విశ్వాసపాత్రంగా ఉంటూ యుద్ధాల్లో సహాయం చేసింది.

వేములవాడ చాళుక్యుల కాలంలో తెలుగు భాష, సాహిత్య చరిత్రకు ముఖ్యమైన శాసనం లభించింది. ఇది కురిక్యాల శాసనం.

• ప్రదేశం: కురిక్యాల (గంగాధర మండలం, కరీంనగర్ ప్రాంతం).
• రచయిత: జినవల్లభుడు (పంపకవి సోదరుడు).
• ప్రత్యేకత: ఈ శాసనంలో తెలుగులో కందపద్యాలు (Kanda padyalu) ఉన్నాయి. దీన్ని తొలి తెలుగు పద్య శాసనంగా భావిస్తారు.
• కాలం: సుమారు క్రీస్తు శకం 10వ శతాబ్దం (945 ప్రాంతం).
• భాష: తెలుగు, కన్నడ, సంస్కృతం కలిసిన శాసనం.
• సంబంధిత ప్రాధాన్యత: తెలంగాణ ప్రాంతంలోనే తెలుగు సాహిత్యానికి తొలి ఆధారాలు లభించాయని ఇది సూచిస్తుంది.
• జైన సంబంధం:
  1. జినవల్లభుడు జైన సంప్రదాయానికి చెందినవాడు
  2. శాసనం జైన బసది గురించి.
• స్థలం ప్రాధాన్యత: ఈ శాసనం తెలంగాణ ప్రాంతానికి చెందినది కావడం వల్ల తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో విశేషంగా ప్రస్తావిస్తారు.
• సోదరులు:
  1. పంపకవి, జినవల్లభుడు ఇద్దరూ కవులు
  2. ఇద్దరూ వేములవాడ చాళుక్యుల ఆదరణ పొందారు.
• పద్య రూపం:
  1. కందం తెలుగు సాహిత్యంలో అతి ప్రాచీన, ప్రసిద్ధ ఛందస్సు
  2. అందువల్ల ఈ శాసనం తెలుగు ఛందో చరిత్రకు సాక్ష్యం.

రాష్ట్రకూటుల పతనం తరువాత దక్కన్‌లో కళ్యాణి (పశ్చిమ) చాళుక్యులు (Western Chalukyas of Kalyani) పాలన మొదలైంది. తెలంగాణ ప్రాంతం వీరి అధీనంలోకి వచ్చింది.

• స్థాపకుడు: రెండో తైలపుడు (Tailapa II). క్రీ.శ. 973లో రాష్ట్రకూట రాజు కర్కుడిని ఓడించి వంశాన్ని స్థాపించాడు.
• రాజధాని: కళ్యాణి (నేటి బసవకల్యాణ్, కర్ణాటక).
• ముఖ్య రాజు: ఆరో విక్రమాదిత్యుడు (Vikramaditya VI). ఇతని ఆస్థానంలో
• విజ్ఞానేశ్వరుడు 'మితాక్షర' అనే ధర్మశాస్త్ర వ్యాఖ్య రాశాడు.
• బిల్హణుడు 'విక్రమాంకదేవ చరితం' రాశాడు.
• కాకతీయులు: వీరు మొదట కళ్యాణి చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉండి, తరువాత స్వతంత్రులయ్యారు.
• చాళుక్య-చోళ యుద్ధాలు: కళ్యాణి చాళుక్యులు, చోళులు పదేపదే యుద్ధాలు చేశారు.
• ఆలయ శైలి: కళ్యాణి చాళుక్యుల శైలి కర్ణాటక, తెలంగాణ ఆలయాల్లో కనిపిస్తుంది.
• ఇతర రాజులు: మొదటి సోమేశ్వరుడు, ఆరో విక్రమాదిత్యుడు వంటి వారు ప్రసిద్ధులు. విక్రమాదిత్యుడు 'చాళుక్య విక్రమ శకం' ప్రారంభించాడు.
• కళ్యాణి శైలి: ఈ కాలపు ఆలయాల స్తంభాలు నున్నగా, మృదువైన పనితనంతో, నక్షత్రాకార అడుగు భాగాలతో ఉంటాయి.
• అంతం: కళ్యాణి చాళుక్య రాజ్యం చివరకు సామంతులైన యాదవులు, హొయసలులు, కాకతీయుల చేతుల్లో విడిపోయింది.

బాదామి చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలంలో తెలంగాణ ప్రాంతంలో ఆలయాలు, శిల్పం, సాహిత్యం, మత సంప్రదాయాలు బాగా అభివృద్ధి చెందాయి.

• మతం: శైవం, వైష్ణవం, జైనం ప్రధానమైనవి. బౌద్ధం క్రమంగా క్షీణించింది.
• ఆలయ నిర్మాణం: రాతితో కట్టిన ఆలయాలు. అలంపురం నవబ్రహ్మ ఆలయాలు ప్రధాన ఉదాహరణ.
• భాషలు: సంస్కృతం, కన్నడ, తెలుగు శాసనాల్లో వాడారు. తెలంగాణలో తెలుగు, కన్నడ రెండూ కనిపిస్తాయి.
• సాహిత్యం: పంప భారతం, మితాక్షర, యశస్తిలక చంపూ వంటివి ఈ కాలంలో వచ్చాయి.
• సామంత వ్యవస్థ: చిన్న రాజులు, సామంతులు కప్పం చెల్లించి పాలించారు.
• భూదానాలు: అగ్రహారాలు, దేవాలయాలకు భూమి దానం చేశారు.
• జైనం: వేములవాడ ప్రాంతంలో జైన బసదులు, జైన కవులు ప్రసిద్ధి చెందారు.
• రాజ భాష వాడుక:
  1. ప్రభుత్వ శాసనాలు ఎక్కువగా సంస్కృతంలో
  2. స్థానిక దానాల వివరాలు కన్నడ, తెలుగులో రాశారు.
• వ్యాపార సంఘాలు: 'అయ్యవోలు ఐదు వందల స్వాములు' వంటి వ్యాపార సంఘాలు దక్కన్‌లో ప్రసిద్ధి చెందాయి.
• గ్రామ పాలన: గ్రామ పెద్దలు (గ్రామకూట), పన్ను వసూలు అధికారులు ఉండేవారు.