అంతర్జాతీయ సంస్థలు & ప్రధాన కార్యాలయాలు (International Organisations)

ఐక్యరాజ్యసమితి (United Nations – UN) రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రపంచ శాంతి కోసం ఏర్పడిన అతిపెద్ద అంతర్జాతీయ సంస్థ. దీనికంటే ముందు 'నానాజాతి సమితి (League of Nations)' ఉండేది – దాని కేంద్రం జెనీవా, 1920లో ఏర్పడింది.

• స్థాపన: 24 అక్టోబర్ 1945 – అందుకే ప్రతి సంవత్సరం అక్టోబర్ 24న ఐక్యరాజ్యసమితి దినోత్సవం జరుపుతారు.
• ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూయార్క్ (అమెరికా).
• సభ్య దేశాలు: 193. తొలి సభ్యులు 51 దేశాలు. చివరిగా చేరిన దేశం దక్షిణ సూడాన్ (2011).
• అధికారిక భాషలు (6): ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్, స్పానిష్, రష్యన్, చైనీస్, అరబిక్.
• ప్రధాన అంగాలు (6):
  1. సాధారణ సభ (General Assembly) – అన్ని సభ్య దేశాలకు ఒక్కో ఓటు
  2. భద్రతా మండలి (Security Council)
  3. ఆర్థిక, సామాజిక మండలి (ECOSOC)
  4. ధర్మకర్తృత్వ మండలి (Trusteeship Council)
  5. అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (ICJ) – ఇది ఉన్న చోటు హేగ్ (నెదర్లాండ్స్)
  6. సచివాలయం (Secretariat) – దీనికి అధిపతి ప్రధాన కార్యదర్శి (Secretary-General)
• ప్రధాన కార్యదర్శి: పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు. తొలి ప్రధాన కార్యదర్శి నార్వేకు చెందిన ట్రిగ్వే లీ (Trygve Lie).

ప్రపంచ శాంతి, భద్రతలను కాపాడే బాధ్యత భద్రతా మండలిది. ఇది తీసుకునే నిర్ణయాలు సభ్య దేశాలన్నీ పాటించాల్సి ఉంటుంది. పరీక్షల్లో శాశ్వత సభ్యులు, వీటో అధికారం గురించి తరచూ అడుగుతారు.

• మొత్తం సభ్యులు: 15 దేశాలు.
• శాశ్వత సభ్యులు 5: అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా, చైనా
• తాత్కాలిక సభ్యులు 10: రెండేళ్ల కాలానికి సాధారణ సభ ఎన్నుకుంటుంది
• వీటో అధికారం (Veto): ఐదుగురు శాశ్వత సభ్యుల్లో ఎవరు 'కాదు' అన్నా తీర్మానం ఆగిపోతుంది.
• అధ్యక్ష బాధ్యత: సభ్య దేశాలు ఆంగ్ల వర్ణమాల క్రమంలో ఒక్కో నెల చొప్పున తిరుగుతూ అధ్యక్షత వహిస్తాయి.
• భారత్ డిమాండ్: భద్రతా మండలిలో శాశ్వత సభ్యత్వం కోసం భారత్ చాలాకాలంగా కోరుతోంది.
• అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (ICJ): స్థానం హేగ్ (The Hague). దేశాల మధ్య వివాదాలను పరిష్కరిస్తుంది.
• న్యాయమూర్తులు 15 మంది, పదవీకాలం 9 సంవత్సరాలు
• భారత్ నుండి ICJ న్యాయమూర్తిగా పనిచేసిన వారిలో ఒకరు డా. నాగేంద్ర సింగ్ (అధ్యక్షుడు కూడా అయ్యారు)
• అంతర్జాతీయ క్రిమినల్ కోర్టు (ICC):
  1. ఇది ఐక్యరాజ్యసమితి అంగం కాదు. రోమ్ శాసనం (1998) ఆధారంగా 2002లో ఏర్పడింది
  2. కేంద్రం హేగ్. భారత్ దీని సభ్య దేశం కాదు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఐదుగురు శాశ్వత సభ్యులు: 'అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, రష్యా, చైనా' – ఈ ఐదు పేర్లను వరుసగా గుర్తుపెట్టుకోండి.

ఐక్యరాజ్యసమితికి అనుబంధంగా ఆరోగ్యం, కార్మికులు, విద్య, ఆహారం వంటి రంగాల్లో పనిచేసే సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటి ప్రధాన కార్యాలయాలు ఎక్కడ ఉన్నాయో పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO): జెనీవా, 1948 (ఏప్రిల్ 7 – ప్రపంచ ఆరోగ్య దినోత్సవం).
• అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO): జెనీవా, 1919.
• యునెస్కో (UNESCO) – విద్య, సైన్స్, సంస్కృతి: పారిస్ (ఫ్రాన్స్), 1945.
• ఆహార, వ్యవసాయ సంస్థ (FAO): రోమ్ (ఇటలీ), 1945.
• యునిసెఫ్ (UNICEF) – పిల్లల నిధి: న్యూయార్క్, 1946.
• UNHCR – శరణార్థుల హైకమిషనర్: జెనీవా, 1950.
• UNEP – పర్యావరణ కార్యక్రమం: నైరోబీ (కెన్యా), 1972.
• UNDP – అభివృద్ధి కార్యక్రమం: న్యూయార్క్, 1965.
• అంతర్జాతీయ అణుశక్తి సంస్థ (IAEA): వియన్నా (ఆస్ట్రియా), 1957.
• ప్రపంచ వాతావరణ సంస్థ (WMO): జెనీవా.
• అంతర్జాతీయ పౌర విమానయాన సంస్థ (ICAO): మాంట్రియల్ (కెనడా).
• అంతర్జాతీయ సముద్ర సంస్థ (IMO): లండన్.
• ప్రపంచ మేధో సంపత్తి సంస్థ (WIPO): జెనీవా.
• ప్రపంచ ఆహార కార్యక్రమం (WFP): రోమ్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'జెనీవా' లో ఉండే ఐక్యరాజ్యసమితి సంస్థలు: WHO, ILO, UNHCR, WMO, WIPO. 'రోమ్': FAO, WFP, IFAD. 'వియన్నా': IAEA, UNIDO.

ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థను నడిపించే ప్రధాన సంస్థలు చాలావరకు 1944లో అమెరికాలోని బ్రెటన్ వుడ్స్ (Bretton Woods) సదస్సు నుండి పుట్టాయి. అందుకే IMF, ప్రపంచ బ్యాంకులను 'బ్రెటన్ వుడ్స్ కవలలు' అంటారు.

• అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF): ప్రధాన కార్యాలయం వాషింగ్టన్ డీసీ. సభ్య దేశాల చెల్లింపుల సమతుల్యత సమస్యలకు సహాయం చేస్తుంది. 1944 సదస్సులో ఆలోచన, 1945లో అధికారికంగా ఏర్పాటు.
• ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank): ప్రధాన కార్యాలయం వాషింగ్టన్ డీసీ. అసలు పేరు IBRD – అంతర్జాతీయ పునర్నిర్మాణ, అభివృద్ధి బ్యాంకు. అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులకు రుణాలు ఇస్తుంది.
• ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ (WTO): కేంద్రం జెనీవా. 1 జనవరి 1995న ఏర్పడింది. దీనికి ముందు ఉన్న ఒప్పందం GATT (1947).
• ఆసియా అభివృద్ధి బ్యాంకు (ADB): కేంద్రం మనీలా (ఫిలిప్పీన్స్), 1966.
• ఆసియా మౌలిక సదుపాయాల పెట్టుబడి బ్యాంకు (AIIB):
  1. కేంద్రం బీజింగ్
  2. 2016 నుండి పనిచేస్తోంది.
• కొత్త అభివృద్ధి బ్యాంకు (NDB) – BRICS బ్యాంకు:
  1. కేంద్రం షాంఘై (చైనా)
  2. 2015లో ప్రారంభం.
• OECD (ఆర్థిక సహకార అభివృద్ధి సంస్థ):
  1. కేంద్రం పారిస్
  2. 1961.
• అంతర్జాతీయ చెల్లింపుల బ్యాంకు (BIS): కేంద్రం బాసెల్ (స్విట్జర్లాండ్) – 'కేంద్ర బ్యాంకుల బ్యాంకు'.

కొన్ని దేశాలు తమ ప్రాంతంలోని భద్రత, వాణిజ్యం, సహకారం కోసం కలసి ప్రాంతీయ సంస్థలు ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి. భారత్ పొరుగు దేశాల సంస్థలు పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• సార్క్ (SAARC):
  1. దక్షిణాసియా ప్రాంతీయ సహకార సంఘం. 1985 డిసెంబర్ 8న ఢాకాలో ఏర్పడింది
  2. సచివాలయం ఖాట్మండు (నేపాల్).
• మొత్తం 8 సభ్య దేశాలు: భారత్, పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, నేపాల్, భూటాన్, శ్రీలంక, మాల్దీవులు, అఫ్ఘానిస్తాన్ (2007లో చేరింది)
• ఆసియాన్ (ASEAN):
  1. ఆగ్నేయాసియా దేశాల సంఘం. 1967లో బ్యాంకాక్‌లో ఏర్పడింది
  2. సచివాలయం జకార్తా (ఇండోనేషియా). సభ్య దేశాలు 10.
• యూరోపియన్ యూనియన్ (EU):
  1. 1993లో మాస్ట్రిక్ట్ ఒప్పందం ద్వారా ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కేంద్రం బ్రస్సెల్స్. సామాన్య కరెన్సీ యూరో 2002 నుండి చలామణిలో ఉంది.
• నాటో (NATO):
  1. ఉత్తర అట్లాంటిక్ ఒప్పంద సంస్థ. 1949లో ఏర్పడింది
  2. కేంద్రం బ్రస్సెల్స్. ఇది సైనిక కూటమి.
• ఆఫ్రికన్ యూనియన్ (AU):
  1. 2002లో ఏర్పడింది
  2. కేంద్రం అడిస్ అబాబా (ఇథియోపియా). దీనికి ముందు OAU (1963).
• బిమ్స్‌టెక్ (BIMSTEC):
  1. 1997లో ఏర్పడింది
  2. సచివాలయం ఢాకా.
• షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO):
  1. 2001లో ఏర్పడింది
  2. సచివాలయం బీజింగ్.
• అరబ్ లీగ్:
  1. కేంద్రం కైరో
  2. 1945. OIC: కేంద్రం జెడ్డా
  3. 1969.

ప్రపంచ రాజకీయాలు, వాణిజ్యంలో కొన్ని సంస్థలు సభ్య దేశాల ఉమ్మడి ప్రయోజనాల కోసం పనిచేస్తాయి. వీటి పూర్తి పేర్లు, స్థాపన సంవత్సరాలు, కేంద్రాలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• OPEC (పెట్రోలియం ఎగుమతి దేశాల సంస్థ):
  1. 1960లో బాగ్దాద్‌లో ఏర్పడింది
  2. ప్రస్తుత కేంద్రం వియన్నా (ఆస్ట్రియా). చమురు ఉత్పత్తి, ధరలను సమన్వయం చేస్తుంది.
• BRICS: బ్రెజిల్, రష్యా, భారత్, చైనా, దక్షిణాఫ్రికా పేర్లలోని మొదటి అక్షరాలు. తొలి శిఖరాగ్ర సదస్సు 2009లో రష్యాలోని యెకటెరిన్‌బర్గ్‌లో జరిగింది. దక్షిణాఫ్రికా 2010లో చేరింది.
• G20:
  1. ప్రపంచంలోని ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థల సమూహం
  2. 1999లో ఏర్పడింది. భారత్ 2023లో G20 అధ్యక్షత వహించింది
  3. శిఖరాగ్ర సదస్సు ఢిల్లీలో జరిగింది.
• G7: ఏడు సంపన్న దేశాల సమూహం – అమెరికా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, ఇటలీ, జపాన్, కెనడా.
• కామన్వెల్త్ (Commonwealth of Nations):
  1. బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్న దేశాల సమూహం
  2. సచివాలయం లండన్. భారత్ 1949 నుండి సభ్యురాలు.
• APEC:
  1. ఆసియా-పసిఫిక్ ఆర్థిక సహకార వేదిక
  2. 1989
  3. సచివాలయం సింగపూర్.
• అలీనోద్యమం (NAM): 1961లో బెల్‌గ్రేడ్ (యుగోస్లావియా)లో మొదటి సదస్సు జరిగింది. స్థాపకులు – నెహ్రూ (భారత్), టిటో (యుగోస్లావియా), నాసర్ (ఈజిప్ట్), సుకర్ణో (ఇండోనేషియా), క్వామే న్క్రుమా (ఘనా).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా BRICS = B-R-I-C-S → బ్రెజిల్, రష్యా, ఇండియా, చైనా, సౌత్ ఆఫ్రికా.

ఐక్యరాజ్యసమితి బయట ఉండే అనేక స్వచ్ఛంద, అంతర్జాతీయ సంస్థల కేంద్రాలు కూడా పరీక్షల్లో వస్తాయి. కొన్ని ప్రభుత్వాలు నడిపేవి, కొన్ని స్వచ్ఛంద సంస్థలు.

• అంతర్జాతీయ రెడ్ క్రాస్ కమిటీ (ICRC):
  1. కేంద్రం జెనీవా
  2. స్థాపకుడు హెన్రీ డునాంట్ (Henry Dunant)
  3. 1863. రెడ్ క్రాస్ దినోత్సవం మే 8 (డునాంట్ పుట్టినరోజు).
• ఇంటర్‌పోల్ (Interpol):
  1. అంతర్జాతీయ పోలీసు సహకార సంస్థ
  2. కేంద్రం లియోన్ (ఫ్రాన్స్). భారత్‌లో దీనికి సంబంధించిన జాతీయ కేంద్ర బ్యూరో CBI.
• అమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్ (Amnesty International):
  1. మానవ హక్కుల సంస్థ
  2. కేంద్రం లండన్
  3. 1961.
• గ్రీన్‌పీస్ (Greenpeace):
  1. పర్యావరణ సంస్థ
  2. కేంద్రం ఆమ్‌స్టర్‌డామ్ (నెదర్లాండ్స్)
  3. 1971.
• WWF (వరల్డ్ వైడ్ ఫండ్ ఫర్ నేచర్):
  1. కేంద్రం గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్)
  2. 1961
  3. చిహ్నం పాండా.
• IUCN:
  1. ప్రకృతి సంరక్షణ అంతర్జాతీయ సంఘం
  2. కేంద్రం గ్లాండ్. 'రెడ్ డేటా బుక్' ఇదే ప్రచురిస్తుంది.
• అంతర్జాతీయ ఒలింపిక్ కమిటీ (IOC):
  1. కేంద్రం లాసాన్ (స్విట్జర్లాండ్)
  2. 1894.
• FIFA:
  1. కేంద్రం జ్యూరిచ్
  2. 1904. ICC (క్రికెట్): కేంద్రం దుబాయ్.
• అంతర్జాతీయ పోస్టల్ సంఘం (UPU): కేంద్రం బెర్న్ (స్విట్జర్లాండ్).