రాష్ట్రాలు, రాజధానులు & భాషలు (States & Capitals)

భారతదేశంలో 28 రాష్ట్రాలు, 8 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. 'రాష్ట్రం – రాజధాని' జతలు ప్రతి పోటీ పరీక్షలో తప్పనిసరిగా వస్తాయి. మొదటి భాగంలో వర్ణమాల క్రమంలో ముందున్న రాష్ట్రాలు ఉన్నాయి.

• ఆంధ్రప్రదేశ్: అమరావతి.
• అరుణాచల్ ప్రదేశ్: ఇటానగర్.
• అస్సాం: దిస్పూర్.
• బీహార్: పాట్నా.
• ఛత్తీస్‌గఢ్: రాయ్‌పూర్.
• గోవా: పనాజీ.
• గుజరాత్: గాంధీనగర్.
• హర్యానా: చండీగఢ్ (పంజాబ్‌తో ఉమ్మడి రాజధాని).
• హిమాచల్ ప్రదేశ్: సిమ్లా (శీతాకాల రాజధాని ధర్మశాల).
• జార్ఖండ్: రాంచీ.
• కర్ణాటక: బెంగళూరు.
• కేరళ: తిరువనంతపురం.
• మధ్యప్రదేశ్: భోపాల్.
• మహారాష్ట్ర: ముంబై (శీతాకాల శాసనసభ సమావేశాలు నాగ్‌పూర్‌లో).
• గమనిక: తెలుగు రాష్ట్రాల రాజధానుల విషయంలో 2014 పునర్విభజన చట్టం ప్రకారం హైదరాబాద్ పది సంవత్సరాల వరకు ఉమ్మడి రాజధాని (2024 జూన్ 2 వరకు). ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధానిగా అమరావతిని గుర్తిస్తారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పేరులో 'నగర్' ఉన్న రాజధానులు: ఇటానగర్ (అరుణాచల్), గాంధీనగర్ (గుజరాత్), శ్రీనగర్ (జమ్మూ కశ్మీర్ వేసవి రాజధాని). 'పూర్' ఉన్నవి: రాయ్‌పూర్, దిస్పూర్ (ఈ రెండింటికీ 'పూర్').

రెండవ భాగంలో మిగిలిన రాష్ట్రాల రాజధానులు ఉన్నాయి. వీటిలో రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలకు సంబంధించిన తెలంగాణ కూడా ఉంది.

• మణిపూర్: ఇంఫాల్.
• మేఘాలయ: షిల్లాంగ్.
• మిజోరం: ఐజ్వాల్.
• నాగాలాండ్: కోహిమా.
• ఒడిశా: భువనేశ్వర్.
• పంజాబ్: చండీగఢ్.
• రాజస్థాన్: జైపూర్.
• సిక్కిం: గ్యాంగ్‌టక్.
• తమిళనాడు: చెన్నై.
• తెలంగాణ: హైదరాబాద్.
• త్రిపుర: అగర్తలా.
• ఉత్తరప్రదేశ్: లక్నో.
• ఉత్తరాఖండ్: డెహ్రాడూన్ (వేసవి రాజధాని గైరాసైణ్ కూడా ప్రకటించారు).
• పశ్చిమ బెంగాల్: కోల్‌కతా.
• తెలంగాణ ప్రత్యేకత: హైదరాబాద్ నగరాన్ని 1591లో మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా స్థాపించాడు.
• గుర్తుంచుకోదగ్గ విషయం: దేశంలో ఎక్కువ రాష్ట్రాల రాజధానులు తీర ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి – ముంబై, చెన్నై, కోల్‌కతా, తిరువనంతపురం వంటివి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఈశాన్య రాష్ట్రాల రాజధానులు: అరుణాచల్ – ఇటానగర్, అస్సాం – దిస్పూర్, మణిపూర్ – ఇంఫాల్, మేఘాలయ – షిల్లాంగ్, మిజోరం – ఐజ్వాల్, నాగాలాండ్ – కోహిమా, త్రిపుర – అగర్తలా, సిక్కిం – గ్యాంగ్‌టక్. వీటిని 'ఎనిమిది సోదరీమణులు' (Seven Sisters + సిక్కిం) అని చెబుతారు.

కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రపతి ద్వారా పాలిస్తుంది. ప్రస్తుతం 8 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. 2019–2020లో వీటి సంఖ్య మారింది.

• అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు: పోర్ట్ బ్లెయిర్.
• చండీగఢ్: చండీగఢ్ (పంజాబ్, హర్యానా రెండింటికీ రాజధాని).
• దాద్రా & నగర్ హవేలీ మరియు డామన్ & డయ్యూ: డామన్ – ఈ రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను 26 జనవరి 2020 నుండి కలిపి ఒకే UTగా చేశారు.
• ఢిల్లీ (జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం): న్యూఢిల్లీ.
• జమ్మూ & కశ్మీర్: శ్రీనగర్ (వేసవి), జమ్మూ (శీతాకాల రాజధాని).
• లద్దాఖ్: లే (కార్గిల్ కూడా ముఖ్య జిల్లా కేంద్రం).
• లక్షద్వీప్: కవరత్తి.
• పుదుచ్చేరి: పుదుచ్చేరి.
• 2019లో మార్పు: జమ్మూ కశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ప్రకారం జమ్మూ కశ్మీర్ రాష్ట్రాన్ని జమ్మూ కశ్మీర్, లద్దాఖ్ అనే రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా విభజించారు. ఇది 31 అక్టోబర్ 2019 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.
• శాసనసభ ఉన్న UTలు: ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ కశ్మీర్ – ఈ మూడింటికి శాసనసభలు ఉన్నాయి.
• పుదుచ్చేరిలో తెలుగువారు: పుదుచ్చేరి UTలో యానాం (తూర్పు గోదావరి జిల్లా పక్కన) తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం.

ప్రతి రాష్ట్రం తన ప్రాంతీయ భాషను అధికార భాషగా నిర్ణయించుకోవచ్చు (ఆర్టికల్ 345). రాష్ట్రం – భాష జతలు పరీక్షల్లో ముఖ్యమైనవి.

• ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ: తెలుగు (తెలంగాణలో ఉర్దూ రెండవ అధికార భాష).
• తమిళనాడు: తమిళం.
• కర్ణాటక: కన్నడ.
• కేరళ: మలయాళం.
• మహారాష్ట్ర: మరాఠీ.
• గుజరాత్: గుజరాతీ.
• గోవా: కొంకణి.
• ఒడిశా: ఒడియా.
• పశ్చిమ బెంగాల్: బెంగాలీ.
• పంజాబ్: పంజాబీ.
• అస్సాం: అస్సామీ.
• సిక్కిం: నేపాలీ (ఇంగ్లీష్ సహా ఇతర భాషలు కూడా అధికార భాషలుగా ఉన్నాయి).
• మణిపూర్: మణిపురి (మెయితీ).
• నాగాలాండ్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, మేఘాలయ: ఇంగ్లీష్.
• హిందీ మాట్లాడే రాష్ట్రాలు: ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, హర్యానా, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్ – హిందీ అధికార భాష.
• త్రిపుర: బెంగాలీ, కొక్బొరోక్.
• జమ్మూ కశ్మీర్: ఉర్దూ, హిందీ, ఇంగ్లీష్ (కశ్మీరీ, డోగ్రీ కూడా అధికార భాషలుగా గుర్తించారు).
• కేంద్ర అధికార భాష: హిందీ (దేవనాగరి లిపి), ఇంగ్లీష్ సహాయక భాషగా కొనసాగుతుంది (ఆర్టికల్ 343).
• భారతదేశానికి జాతీయ భాష లేదు – హిందీ ఒక అధికార భాష మాత్రమే.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో నాగాలాండ్, అరుణాచల్, మేఘాలయ – ఇంగ్లీష్; సిక్కిం – నేపాలీ; త్రిపుర – బెంగాలీ.

రాజ్యాంగంలోని 8వ షెడ్యూల్‌లో గుర్తింపు పొందిన భాషల జాబితా ఉంది. ప్రాచీన భాష (Classical Language) హోదా పొందిన తెలుగు గురించి తెలుగు పరీక్షల్లో తప్పనిసరిగా అడుగుతారు.

• 8వ షెడ్యూల్:
  1. రాజ్యాంగం ప్రారంభంలో 14 భాషలు ఉండేవి
  2. ప్రస్తుతం 22 భాషలు ఉన్నాయి.
• సింధీ – 21వ సవరణ (1967) ద్వారా చేర్చారు.
• కొంకణి, మణిపురి (మెయితీ), నేపాలీ – 71వ సవరణ (1992) ద్వారా చేర్చారు.
• బోడో, డోగ్రీ, మైథిలి, సంతాలీ – 92వ సవరణ (2003) ద్వారా చేర్చారు.
• 8వ షెడ్యూల్‌లోని భాషలు (22): అస్సామీ, బెంగాలీ, బోడో, డోగ్రీ, గుజరాతీ, హిందీ, కన్నడ, కశ్మీరీ, కొంకణి, మైథిలి, మలయాళం, మణిపురి, మరాఠీ, నేపాలీ, ఒడియా, పంజాబీ, సంస్కృతం, సంతాలీ, సింధీ, తమిళం, తెలుగు, ఉర్దూ.
• ప్రాచీన భాష హోదా (Classical Language):
  1. తమిళం – 2004 (మొదటి భాష)
  2. సంస్కృతం – 2005
  3. తెలుగు, కన్నడ – 2008
  4. మలయాళం – 2013
  5. ఒడియా – 2014
  6. 2024లో మరాఠీ, పాళీ, ప్రాకృతం, అస్సామీ, బెంగాలీ భాషలకు కూడా ఈ హోదా ఇచ్చారు.
• తెలుగు ప్రాచీన భాష:
  1. 2008లో గుర్తింపు
  2. ఒక భాషకు ప్రాచీన హోదా రావాలంటే 1,500–2,000 ఏళ్ల పురాతన సాహిత్యం ఉండాలనే ప్రమాణాలు ఉన్నాయి.
• తెలుగు భాష ప్రత్యేకత:
  1. 'ఇటాలియన్ ఆఫ్ ది ఈస్ట్' అని దీన్ని పిలుస్తారు
  2. అచ్చులతో ముగిసే పదాల వల్ల ఈ పేరు వచ్చింది (నికోలో డి కాంటి అన్నారని ప్రతీతి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ప్రాచీన భాషలు క్రమం: తమిళం (2004) → సంస్కృతం (2005) → తెలుగు, కన్నడ (2008) → మలయాళం (2013) → ఒడియా (2014).

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత రాష్ట్రాలను భాష ఆధారంగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. తెలుగు వారి రాష్ట్ర ఏర్పాటు చరిత్ర ఈ ప్రక్రియలో కీలకం కాబట్టి ఈ అంశం తెలుగు పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• ఆంధ్ర రాష్ట్రం (1953):
  1. పొట్టి శ్రీరాములు నిరాహార దీక్ష, ప్రాణత్యాగం (1952 డిసెంబర్) తర్వాత 1 అక్టోబర్ 1953న ఏర్పడింది. రాజధాని కర్నూలు
  2. భాష ఆధారంగా ఏర్పడిన మొదటి రాష్ట్రం.
• ధార్ కమిషన్ (1948): భాషా ప్రాతిపదిక రాష్ట్రాలను వ్యతిరేకించింది.
• JVP కమిటీ (1948): జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, పట్టాభి సీతారామయ్య – భాషా రాష్ట్రాలను ఇప్పుడే వద్దన్నారు.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (SRC, 1953):
  1. ఫజల్ అలీ అధ్యక్షుడు
  2. సభ్యులు హెచ్.ఎన్. కుంజ్రూ, కె.ఎం. పణిక్కర్. నివేదిక 1955లో సమర్పించారు.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956: 1 నవంబర్ 1956 నుండి అమల్లోకి వచ్చి 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా దేశాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ (1956): ఆంధ్ర రాష్ట్రం, తెలంగాణ విలీనంతో 1 నవంబర్ 1956న ఏర్పడింది.
• తర్వాతి రాష్ట్రాలు:
  1. 1960: మహారాష్ట్ర, గుజరాత్.
  2. 1963: నాగాలాండ్ (16వ రాష్ట్రం).
  3. 1966: హర్యానా (పంజాబ్ నుండి విడిపోయింది).
  4. 1971: హిమాచల్ ప్రదేశ్ (18వ రాష్ట్రం).
  5. 1972: మణిపూర్, మేఘాలయ, త్రిపుర.
  6. 1975: సిక్కిం (22వ రాష్ట్రం).
  7. 1987: మిజోరం (23వ), అరుణాచల్ ప్రదేశ్ (24వ), గోవా (25వ).
  8. 2000: ఛత్తీస్‌గఢ్ (26వ), ఉత్తరాఖండ్ (27వ), జార్ఖండ్ (28వ).
  9. 2014: తెలంగాణ (29వ రాష్ట్రం).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సిక్కిం 22 (1975), మిజోరం 23 – అరుణాచల్ 24 – గోవా 25 (1987), 2000లో మూడు, 2014లో తెలంగాణ 29.