చంద్రయాన్, మంగళయాన్, ఆదిత్య, గగన్‌యాన్ (Space Missions)

చంద్రయాన్-1 (Chandrayaan-1) భారతదేశ తొలి చంద్ర అన్వేషణ మిషన్. ఇది చంద్రుని చుట్టూ తిరిగి అధ్యయనం చేయడానికి ప్రయోగించిన ఆర్బిటర్.

• ప్రయోగ తేదీ: 22 అక్టోబర్ 2008.
• ప్రయోగ స్థలం: శ్రీహరికోట (SDSC SHAR).
• రాకెట్: PSLV-C11.
• చైర్మన్ (అప్పటి): జి. మాధవన్ నాయర్. ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్: ఎం. అన్నాదురై.
• చంద్ర ఇంపాక్ట్ ప్రోబ్ (Moon Impact Probe – MIP): 14 నవంబర్ 2008న చంద్రుని ఉపరితలంపై దిగింది. ఇది భారత జాతీయ పతాకం గల పరికరం. చంద్రునిపై భారత పతాకం చేరిన తొలి సందర్భం ఇది.
• ఇది చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువం దగ్గర షాకిల్టన్ బిలం (Shackleton crater) ప్రాంతంలో పడింది.
• ముఖ్య ఆవిష్కరణ: చంద్రునిపై నీటి అణువులు (water molecules) ఉన్నట్టు సూచించింది. నాసా తయారు చేసిన మూన్ మినరాలజీ మ్యాపర్ (M3) పరికరం ద్వారా ఈ విషయం నిర్ధారణ అయింది (2009).
• అంతర్జాతీయ సహకారం: నాసా, ESA, బల్గేరియా తదితర పేలోడ్లు ఉన్నాయి. మొత్తం 11 పేలోడ్లు.
• మిషన్ ముగింపు: ఆగస్టు 2009లో ఉపగ్రహంతో సంబంధం తెగిపోయింది.
• ప్రాముఖ్యత: చంద్రునిపై నీటి ఉనికిని ప్రపంచానికి తెలిపిన మిషన్.

చంద్రయాన్-2 చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతంలో సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ చేయడానికి ఇస్రో చేసిన తొలి ప్రయత్నం. ఇందులో ఆర్బిటర్, ల్యాండర్, రోవర్ మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.

• ప్రయోగ తేదీ: 22 జూలై 2019.
• రాకెట్: GSLV Mk III (LVM3-M1).
• ప్రయోగ స్థలం: శ్రీహరికోట.
• భాగాలు:
  1. ఆర్బిటర్ (Orbiter): చంద్రుని చుట్టూ తిరుగుతూ అధ్యయనం చేస్తుంది.
  2. విక్రమ్ ల్యాండర్ (Vikram Lander): విక్రమ్ సారాభాయ్ పేరు మీద.
  3. ప్రజ్ఞాన్ రోవర్ (Pragyan Rover): ఉపరితలంపై తిరుగుతూ ప్రయోగాలు చేసే వాహనం.
• ఫలితం: 7 సెప్టెంబర్ 2019న విక్రమ్ ల్యాండర్ చంద్రునిపై దిగుతూ చివరి దశలో ఇస్రోతో సంబంధం కోల్పోయింది. హార్డ్ ల్యాండింగ్ అయింది.
• ఆర్బిటర్: మిషన్ ఆ తర్వాత కూడా విజయవంతంగా పనిచేస్తోంది. అందులోని పరికరాలు చంద్రుని ఉపరితలం, నీటి ఉనికి గురించి సమాచారం పంపుతున్నాయి.
• నేర్చుకున్న పాఠాలు: ల్యాండింగ్ సాంకేతికతలో మార్పులు చేసి చంద్రయాన్-3 రూపొందించారు.
• అప్పటి చైర్మన్: కె. శివన్.
• మహిళా నాయకత్వం: ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్ ఎం. వనిత, మిషన్ డైరెక్టర్ రీతు కరిధాల్ నేతృత్వం వహించారు.

చంద్రయాన్-3 మిషన్ 23 ఆగస్టు 2023న చంద్రునిపై సురక్షితంగా దిగి చరిత్ర సృష్టించింది. భారతదేశం చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువం దగ్గరి ప్రాంతంలో దిగిన తొలి దేశంగా నిలిచింది.

• ప్రయోగ తేదీ: 14 జూలై 2023.
• రాకెట్: LVM3-M4. ప్రయోగ స్థలం: శ్రీహరికోట (రెండో ప్రయోగ వేదిక).
• భాగాలు:
  1. ప్రొపల్షన్ మాడ్యూల్, విక్రమ్ ల్యాండర్, ప్రజ్ఞాన్ రోవర్. (ఆర్బిటర్ లేదు
  2. చంద్రయాన్-2 ఆర్బిటర్ ఉపయోగించారు.)
• ల్యాండింగ్ తేదీ: 23 ఆగస్టు 2023 (సాయంత్రం).
• ల్యాండింగ్ స్థలం: చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతానికి దగ్గరగా. ఆ స్థలానికి 'శివశక్తి పాయింట్ (Shiv Shakti Point)' అని పేరు పెట్టారు.
• ఘనత:
  1. చంద్రునిపై సాఫ్ట్ ల్యాండింగ్ చేసిన నాలుగవ దేశం భారత్ (సోవియట్ యూనియన్, అమెరికా, చైనా తర్వాత).
  2. దక్షిణ ధ్రువ ప్రాంతానికి దగ్గరగా దిగిన తొలి దేశం.
• జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవం (National Space Day): ల్యాండింగ్ జరిగిన రోజైన ఆగస్టు 23ని ప్రభుత్వం ప్రకటించింది.
• ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్: పి. వీరముత్తువేల్.
• ప్రజ్ఞాన్ రోవర్: సుమారు ఒక చంద్ర దినం (భూమిపై సుమారు 14 రోజులు) పనిచేసేలా రూపొందించారు. చంద్ర ఉపరితలంపై సల్ఫర్ ఉనికిని గుర్తించింది.
• ఖర్చు: చాలా తక్కువ ఖర్చుతో (సుమారు ₹600 కోట్లు) పూర్తి చేసిన మిషన్ అని చెబుతారు.
• అప్పటి చైర్మన్: ఎస్. సోమనాథ్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 2008 – చంద్రయాన్-1 (నీరు); 2019 – చంద్రయాన్-2 (విఫలం); 2023 – చంద్రయాన్-3 (విజయం).

మంగళయాన్ (Mangalyaan) అంటే 'అంగారక యాత్ర'. దీని పూర్తి పేరు మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్ (Mars Orbiter Mission – MOM). ఇది భారతదేశ తొలి అంతర్గ్రహ మిషన్.

• ప్రయోగ తేదీ: 5 నవంబర్ 2013.
• రాకెట్: PSLV-C25. ప్రయోగ స్థలం: శ్రీహరికోట.
• అంగారక కక్ష్యలో ప్రవేశం: 24 సెప్టెంబర్ 2014.
• ఘనత:
  1. తొలి ప్రయత్నంలోనే అంగారక కక్ష్యలోకి చేరిన తొలి దేశం భారత్.
  2. అంగారకుడిని చేరిన నాలుగో అంతరిక్ష సంస్థ ఇస్రో (సోవియట్, నాసా, ESA తర్వాత).
  3. ఆసియాలో తొలి దేశం.
• ఖర్చు: సుమారు ₹450 కోట్లు. ఇతర దేశాల మార్స్ మిషన్లతో పోలిస్తే చాలా తక్కువ.
• పరికరాలు (Payloads): మార్స్ కలర్ కెమెరా, మీథేన్ సెన్సార్ ఫర్ మార్స్, లైమన్ ఆల్ఫా ఫోటోమీటర్, ఇన్ఫ్రారెడ్ స్పెక్ట్రోమీటర్, మార్షియన్ ఎక్సోస్ఫెరిక్ కంపోజిషన్ ఎక్స్‌ప్లోరర్.
• ఆశించిన కాలం:
  1. ఆరు నెలలు
  2. ఆ తర్వాత చాలా సంవత్సరాలు పనిచేసింది.
• అప్పటి చైర్మన్: కె. రాధాకృష్ణన్.
• కక్ష్య: అంగారకుడి చుట్టూ దీర్ఘవృత్తాకార (Elliptical) కక్ష్య.

ఆదిత్య-L1 భారతదేశ తొలి అంతరిక్ష ఆధారిత సౌర పరిశీలన మిషన్. సూర్యుని వాతావరణాన్ని (కరోనా) అధ్యయనం చేయడం దీని లక్ష్యం.

• ప్రయోగ తేదీ: 2 సెప్టెంబర్ 2023.
• రాకెట్: PSLV-C57. ప్రయోగ స్థలం: శ్రీహరికోట.
• L1 పాయింట్: లాగ్రేంజ్ పాయింట్-1 (Lagrange Point 1). భూమికి సూర్యుని వైపు సుమారు 15 లక్షల కి.మీ. (1.5 మిలియన్ కి.మీ.) దూరంలో ఉంటుంది.
• ఈ బిందువు వద్ద సూర్య, భూమి గురుత్వాకర్షణ శక్తులు సమతుల్యంగా ఉంటాయి.
• L1 నుండి గ్రహణాల అంతరాయం లేకుండా సూర్యుడిని నిరంతరం చూడవచ్చు.
• కక్ష్య: 6 జనవరి 2024న L1 చుట్టూ ఉన్న హాలో కక్ష్య (Halo orbit)లోకి విజయవంతంగా చేరింది.
• పేలోడ్లు: మొత్తం 7. ఇందులో ముఖ్యమైనది VELC (Visible Emission Line Coronagraph) – సూర్య కరోనా అధ్యయనం.
• అధ్యయన అంశాలు: సౌర కరోనా, సౌర గాలి, సౌర జ్వాలలు, కరోనల్ మాస్ ఎజెక్షన్లు (CME).
• అప్పటి చైర్మన్: ఎస్. సోమనాథ్.
• ఇతర సౌర మిషన్లు: నాసా పార్కర్ సోలార్ ప్రోబ్, SOHO (నాసా – ESA).
• సూర్యుని గురించి:
  1. సూర్యుని ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత సుమారు 5,500°C
  2. కరోనా ఉష్ణోగ్రత అంతకంటే చాలా ఎక్కువ (సుమారు పది లక్షల డిగ్రీలు).

గగన్‌యాన్ (Gaganyaan) భారతదేశ తొలి మానవ సహిత అంతరిక్ష యాత్ర కార్యక్రమం. భారత వ్యోమగాములను భారత రాకెట్‌తో భారత గడ్డ నుండి అంతరిక్షంలోకి పంపడం లక్ష్యం.

• ప్రకటన: 2018 ఆగస్టు 15న ఎర్రకోట నుండి ప్రధాని ప్రకటించారు.
• లక్ష్యం: ముగ్గురు వ్యోమగాములను భూమి నుండి సుమారు 400 కి.మీ. ఎత్తు గల భూ దిగువ కక్ష్య (LEO)కి పంపి, సుమారు మూడు రోజుల తర్వాత సురక్షితంగా భూమికి తీసుకురావడం.
• ప్రయోగ వాహకం: మానవ రేటింగ్ ఇచ్చిన LVM3 (Human-rated LVM3 – HLVM3).
• క్రూ మాడ్యూల్: వ్యోమగాములు ఉండే గుళిక. తిరిగి వచ్చేటప్పుడు సముద్రంలో దిగుతుంది.
• వ్యోమమిత్ర (Vyommitra): మహిళా రూపంలో ఉండే అర్ధ-మానవాకార రోబో (half-humanoid). పరీక్ష ప్రయోగాల్లో వ్యోమగామి బదులు పంపేందుకు రూపొందించారు.
• TV-D1 (టెస్ట్ వెహికల్ అబార్ట్ మిషన్-1): 21 అక్టోబర్ 2023న క్రూ ఎస్కేప్ వ్యవస్థను పరీక్షించారు. ఇది విజయవంతమైంది.
• వ్యోమగాముల శిక్షణ: భారత వైమానిక దళానికి చెందిన పైలట్లను ఎంపిక చేశారు. రష్యాలో, బెంగళూరులో శిక్షణ ఇచ్చారు.
• వ్యోమగామి: అంతరిక్షంలోకి వెళ్లేవారిని భారత్‌లో 'వ్యోమనాట్' అని కూడా అంటారు.
• సహకారం: రష్యా, ఫ్రాన్స్ తదితర దేశాల సహకారం ఉంది.
• విజయవంతమైతే: అమెరికా, రష్యా, చైనా తర్వాత మానవులను స్వతంత్రంగా అంతరిక్షానికి పంపిన నాలుగో దేశం భారత్.