డిజిటల్ ఇండియా కార్యక్రమాలు (Digital India)

డిజిటల్ ఇండియా (Digital India) అనేది భారత ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన ఒక పెద్ద కార్యక్రమం. దేశాన్ని డిజిటల్ పద్ధతిలో శక్తివంతమైన సమాజంగా, జ్ఞాన ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థగా మార్చడం దీని ఉద్దేశం.

ప్రభుత్వ సేవలను ఇంటర్నెట్ ద్వారా ప్రజలందరికీ చేరువ చేయడం ప్రధాన లక్ష్యం.

• ప్రారంభం: 1 జూలై 2015న ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ప్రారంభించారు.
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: ఎలక్ట్రానిక్స్ & ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ (MeitY).
• మూడు ముఖ్య దృష్టి రంగాలు (Vision Areas):
  1. ప్రతి పౌరునికి ఒక ఉపయోగకరమైన సేవగా డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలు (Digital Infrastructure as a utility)
  2. అడిగిన వెంటనే పాలన, సేవలు (Governance & Services on Demand)
  3. పౌరులకు డిజిటల్ సాధికారత (Digital Empowerment of Citizens)
• పాత పథకాల కలయిక: ఇప్పటికే ఉన్న అనేక పథకాలను కొత్తగా రూపొందించి, ఒకే గొడుగు కిందకు తెచ్చారు.
• అమలు సంస్థ: డిజిటల్ ఇండియా కార్పొరేషన్ (గతంలో మీడియా ల్యాబ్ ఆసియా).

డిజిటల్ ఇండియా కార్యక్రమం తొమ్మిది ముఖ్య స్తంభాలపై ఆధారపడి ఉంది. పరీక్షల్లో ఈ తొమ్మిది స్తంభాల పేర్లు తరచుగా అడుగుతారు. వీటిని క్రమంగా గుర్తుంచుకుంటే సులభంగా సమాధానం చెప్పవచ్చు.

• తొమ్మిది స్తంభాలు:
  1. బ్రాడ్‌బ్యాండ్ హైవేస్ (Broadband Highways)
  2. అందరికీ మొబైల్ కనెక్టివిటీ (Universal Access to Mobile Connectivity)
  3. పబ్లిక్ ఇంటర్నెట్ యాక్సెస్ ప్రోగ్రామ్ (Public Internet Access Programme)
  4. ఇ-గవర్నెన్స్: సాంకేతికత ద్వారా ప్రభుత్వ సంస్కరణ (e-Governance)
  5. ఇ-క్రాంతి: సేవల ఎలక్ట్రానిక్ డెలివరీ (eKranti)
  6. అందరికీ సమాచారం (Information for All)
  7. ఎలక్ట్రానిక్స్ తయారీ (Electronics Manufacturing)
  8. ఉద్యోగాల కోసం ఐటీ (IT for Jobs)
  9. ముందస్తు ఫలిత కార్యక్రమాలు (Early Harvest Programmes)
• సంఖ్య: మొత్తం 9 స్తంభాలు. వీటిలో 'బ్రాడ్‌బ్యాండ్ హైవేస్' మొదటిది.
• ఇ-క్రాంతి: జాతీయ ఇ-గవర్నెన్స్ ప్రణాళిక (NeGP) 2.0 గా పిలుస్తారు.
• ఎలక్ట్రానిక్స్ తయారీ: దిగుమతులు తగ్గించి, దేశంలోనే ఉత్పత్తి పెంచడం దీని లక్ష్యం ('నెట్ జీరో ఇంపోర్ట్స్' అనే ఆలోచన).

డిజిటల్ ఇండియాకు పునాది ఇంటర్నెట్ సౌకర్యం. గ్రామాలకు హై-స్పీడ్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ (Broadband) చేర్చడానికి ప్రభుత్వం చేపట్టిన పథకమే భారత్‌నెట్ (BharatNet). ఇది ప్రపంచంలోనే పెద్ద గ్రామీణ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ ప్రాజెక్టులలో ఒకటిగా చెబుతారు.

• పాత పేరు: నేషనల్ ఆప్టికల్ ఫైబర్ నెట్‌వర్క్ (NOFN). దీనిని 2011లో ఆమోదించారు.
• కొత్త పేరు: 2015లో NOFN పేరును భారత్‌నెట్‌గా మార్చారు.
• లక్ష్యం: దేశంలోని గ్రామ పంచాయతీలను ఆప్టికల్ ఫైబర్ (Optical Fibre) ద్వారా అనుసంధానించడం (సుమారు 2.5 లక్షల గ్రామ పంచాయతీలు).
• అమలు సంస్థ: భారత్ బ్రాడ్‌బ్యాండ్ నెట్‌వర్క్ లిమిటెడ్ (BBNL) అనే ప్రత్యేక సంస్థ.
• ఫండింగ్: యూనివర్సల్ సర్వీస్ ఆబ్లిగేషన్ ఫండ్ (USOF) నుంచి నిధులు.
• ఉపయోగాలు: ఇ-ఆరోగ్యం, ఇ-విద్య, ఇ-గవర్నెన్స్ సేవలు గ్రామాల్లో అందించడం.
• ఇతర చర్యలు: పబ్లిక్ వై-ఫై హాట్‌స్పాట్లు, మొబైల్ టవర్ల విస్తరణ కూడా ఈ స్తంభంలో భాగం.

డిజిటల్ ఇండియాలో భాగంగా ప్రజల రోజువారీ అవసరాలకు ఉపయోగపడే అనేక డిజిటల్ వేదికలు వచ్చాయి. ఆధార్ గుర్తింపు, UPI చెల్లింపులు, డిజిలాకర్ పత్రాల నిల్వ, ఉమాంగ్ ప్రభుత్వ సేవలు – ఇవి పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే వేదికలు.

• ఆధార్ (Aadhaar): 12 అంకెల ప్రత్యేక గుర్తింపు సంఖ్య.
• జారీ చేసే సంస్థ: భారత ప్రత్యేక గుర్తింపు ప్రాధికార సంస్థ (UIDAI), 2009లో ఏర్పాటు.
• UIDAI మొదటి చైర్మన్: నందన్ నీలేకని.
• ఆధార్ చట్టం: 2016.
• UPI (Unified Payments Interface): మొబైల్ ద్వారా వెంటనే బ్యాంకు ఖాతాల మధ్య డబ్బు బదిలీ. దీనిని NPCI (నేషనల్ పేమెంట్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా) 2016లో ప్రారంభించింది.
• BHIM యాప్: UPI ఆధారిత యాప్, 30 డిసెంబర్ 2016న ప్రారంభం.
• డిజిలాకర్ (DigiLocker): ధ్రువపత్రాలను డిజిటల్ రూపంలో భద్రపరిచే క్లౌడ్ వేదిక (2015).
• ఉమాంగ్ (UMANG): అనేక ప్రభుత్వ సేవలను ఒకే మొబైల్ యాప్‌లో అందించే వేదిక (2017). పూర్తి రూపం: Unified Mobile Application for New-age Governance.
• JAM త్రిమూర్తులు: జన్‌ధన్ ఖాతా, ఆధార్, మొబైల్ – మూడింటినీ కలిపి ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ (DBT) చేస్తారు.

ఇ-గవర్నెన్స్ (e-Governance) అంటే ప్రభుత్వ పాలన, సేవలను ఎలక్ట్రానిక్ సాంకేతికత ద్వారా ప్రజలకు అందించడం. దీనివల్ల పారదర్శకత పెరుగుతుంది, అవినీతి తగ్గుతుంది, సమయం ఆదా అవుతుంది.

• జాతీయ ఇ-గవర్నెన్స్ ప్రణాళిక (NeGP): 2006లో ప్రారంభం. డిజిటల్ ఇండియాలో ఇది ఇ-క్రాంతి (NeGP 2.0) గా రూపాంతరం చెందింది.
• కామన్ సర్వీస్ సెంటర్లు (CSC): గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు సేవలను అందించే డిజిటల్ కేంద్రాలు. NeGP కింద 2006లో ప్రారంభమయ్యాయి.
• MyGov: పౌరులు ప్రభుత్వంతో అభిప్రాయాలు పంచుకునే వేదిక (2014).
• గవర్నమెంట్ ఇ-మార్కెట్‌ప్లేస్ (GeM): ప్రభుత్వ శాఖలు వస్తువులు, సేవలు కొనుగోలు చేసే ఆన్‌లైన్ వేదిక (2016).
• ఇ-సైన్ (e-Sign): ఆధార్ ద్వారా ఆన్‌లైన్‌లో డిజిటల్ సంతకం చేయడం.
• ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ (DBT): సబ్సిడీలు నేరుగా లబ్ధిదారుల బ్యాంకు ఖాతాల్లో జమ.
• ఇ-హాస్పిటల్, ఇ-కోర్ట్స్: ఆరోగ్య, న్యాయ సేవల డిజిటలైజేషన్.
• ప్రయోజనాలు:
  1. సమయం, ఖర్చు ఆదా
  2. అవినీతి తగ్గింపు
  3. సేవలు 24 గంటలూ అందుబాటులో.

డిజిటల్ సాధనాలు ఉన్నా వాటిని వాడటం తెలియకపోతే ప్రయోజనం ఉండదు. అందుకే డిజిటల్ అక్షరాస్యత (Digital Literacy) పెంచడానికి కార్యక్రమాలు చేపట్టారు. అలాగే ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలను దేశంలోనే తయారు చేయడానికి ప్రోత్సాహకాలు ఇస్తున్నారు.

• ప్రధానమంత్రి గ్రామీణ్ డిజిటల్ సాక్షరత అభియాన్ (PMGDISHA): గ్రామీణ కుటుంబాల్లో ఒక్కొక్కరికి డిజిటల్ అక్షరాస్యత కల్పించే పథకం (2017).
• నేషనల్ డిజిటల్ లిటరసీ మిషన్ (NDLM): డిజిటల్ సాక్షరత అభియాన్ (DISHA) కింద పౌరులకు ప్రాథమిక కంప్యూటర్, ఇంటర్నెట్ శిక్షణ.
• స్కిల్ ఇండియా: యువతకు ఉద్యోగ నైపుణ్యాలు (2015). 'ఐటీ ఫర్ జాబ్స్' స్తంభంతో సంబంధం ఉంది.
• మేక్ ఇన్ ఇండియా: 25 సెప్టెంబర్ 2014న ప్రారంభం. ఎలక్ట్రానిక్స్ తయారీకి ఇది ప్రోత్సాహం.
• ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్: చిప్‌ల తయారీని దేశంలో ప్రోత్సహించడానికి చేపట్టిన కార్యక్రమం (2021లో ప్రకటన).
• స్టార్టప్ ఇండియా: 2016లో ప్రారంభం, ఐటీ రంగంలో కొత్త సంస్థలకు మద్దతు.

డిజిటల్ వేదికలు పెరిగేకొద్దీ సైబర్ నేరాలు, డేటా దొంగతనం ప్రమాదాలు కూడా పెరుగుతాయి. అందుకే భారత్‌లో సైబర్ భద్రతకు చట్టాలు, సంస్థలు ఏర్పాటు చేశారు. పరీక్షల్లో చట్టాల పేర్లు, సంవత్సరాలు అడుగుతారు.

• ఐటీ చట్టం (Information Technology Act): 2000లో వచ్చింది. భారత్‌లో సైబర్ నేరాలు, ఎలక్ట్రానిక్ ఒప్పందాలకు ఇది ప్రధాన చట్టం. 2008లో సవరణ జరిగింది.
• CERT-In: ఇండియన్ కంప్యూటర్ ఎమర్జెన్సీ రెస్పాన్స్ టీమ్. సైబర్ భద్రత సంఘటనలకు స్పందించే జాతీయ సంస్థ. MeitY పరిధిలో పనిచేస్తుంది.
• డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టం (DPDP Act): 2023లో పార్లమెంట్ ఆమోదించింది. వ్యక్తిగత డేటా రక్షణ దీని ఉద్దేశం.
• సాధారణ సైబర్ ముప్పులు:
  1. ఫిషింగ్ (Phishing): నకిలీ లింకులతో వివరాలు దొంగిలించడం
  2. రాన్సమ్‌వేర్ (Ransomware): ఫైళ్లను లాక్ చేసి డబ్బు అడగడం
  3. హ్యాకింగ్ (Hacking): అనుమతి లేకుండా వ్యవస్థల్లోకి చొరబడటం
• జాగ్రత్తలు:
  1. OTP, పాస్‌వర్డ్ ఎవరికీ చెప్పకూడదు
  2. తెలియని లింకులు నొక్కకూడదు.