భారత క్షిపణులు (Missiles of India)

భారతదేశం సొంతంగా క్షిపణులను తయారు చేసుకోవడానికి ప్రారంభించిన పెద్ద కార్యక్రమమే IGMDP. ఈ కార్యక్రమానికి నాయకత్వం వహించిన శాస్త్రవేత్త డా. ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం. అందుకే ఆయన్ను 'భారత క్షిపణి మనిషి (Missile Man of India)' అంటారు.

• ప్రారంభం: 1983లో. నిర్వహణ సంస్థ: రక్షణ పరిశోధన & అభివృద్ధి సంస్థ (DRDO).
• ప్రధాన కేంద్రం: రక్షణ పరిశోధన అభివృద్ధి ప్రయోగశాల (DRDL), హైదరాబాద్. దీనికి దగ్గరలోనే రీసెర్చ్ సెంటర్ ఇమారత్ (RCI), హైదరాబాద్ కూడా ఉంది.
• ఐదు ప్రధాన క్షిపణులు:
  1. పృథ్వి (Prithvi) – ఉపరితలం నుండి ఉపరితలం
  2. అగ్ని (Agni) – ఉపరితలం నుండి ఉపరితలం (దీర్ఘ శ్రేణి)
  3. త్రిశూల్ (Trishul) – ఉపరితలం నుండి గగనం, స్వల్ప శ్రేణి
  4. ఆకాశ్ (Akash) – ఉపరితలం నుండి గగనం, మధ్యశ్రేణి
  5. నాగ్ (Nag) – ట్యాంకు విధ్వంసక క్షిపణి
• ముగింపు: ఈ కార్యక్రమం విజయవంతంగా పూర్తయినట్లు 2008 జనవరిలో ప్రకటించారు.
• కలాం బిరుదులు: భారతరత్న 1997లో ఇచ్చారు. 2002–2007 మధ్య ఆయన భారత 11వ రాష్ట్రపతిగా పనిచేశారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'పృథ్వి-అగ్ని-త్రిశూల్-ఆకాశ్-నాగ్' – భూమి, అగ్ని, శూలం, ఆకాశం, నాగుపాము అని పంచభూతాల పేర్ల లాగా గుర్తుంచుకోండి. ఐదు పేర్లు పరీక్షలో తరచూ అడుగుతారు.

క్షిపణి (Missile) అంటే లక్ష్యం వైపు మార్గదర్శనం (guidance) చేయబడే ఆయుధం. రాకెట్‌కు మార్గదర్శన వ్యవస్థ ఉండదు, క్షిపణికి ఉంటుంది. ఇదే రెండింటికీ తేడా.

• ప్రయోగ స్థానం – లక్ష్యం ఆధారంగా:
  1. ఉపరితలం నుండి ఉపరితలం (Surface-to-Surface): పృథ్వి, అగ్ని
  2. ఉపరితలం నుండి గగనం (Surface-to-Air, SAM): ఆకాశ్, త్రిశూల్
  3. గగనం నుండి గగనం (Air-to-Air): అస్త్ర (Astra)
  4. ట్యాంకు విధ్వంసక (Anti-Tank): నాగ్
• పరిధి (Range) ఆధారంగా బాలిస్టిక్ క్షిపణులు:
  1. స్వల్ప శ్రేణి (SRBM): 1,000 కి.మీ. వరకు
  2. మధ్యశ్రేణి (MRBM): సుమారు 1,000 – 3,000 కి.మీ.
  3. మధ్యంతర శ్రేణి (IRBM): సుమారు 3,000 – 5,500 కి.మీ.
  4. ఖండాంతర (ICBM): 5,500 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ
• బాలిస్టిక్ vs క్రూయిజ్: బాలిస్టిక్ క్షిపణి వంపు తిరిగిన మార్గంలో (ఆర్క్) వెళ్లి గురుత్వాకర్షణతో లక్ష్యంపై పడుతుంది. క్రూయిజ్ క్షిపణి విమానంలా ఇంజన్ శక్తితో నేలకు దగ్గరగా ప్రయాణిస్తుంది.
• వేగం ఆధారంగా క్రూయిజ్: సబ్‌సోనిక్ (ధ్వని వేగం కంటే తక్కువ), సూపర్‌సోనిక్ (Mach 1–5), హైపర్‌సోనిక్ (Mach 5 కంటే ఎక్కువ).

పృథ్వి క్షిపణి భారతదేశం సొంతంగా అభివృద్ధి చేసిన మొట్టమొదటి క్షిపణి. ఇది IGMDP లో తొలి విజయం. ఈ క్షిపణి సైన్యం, వైమానిక దళం, నౌకాదళం మూడింటికీ అనుకూలంగా వివిధ రకాలుగా తయారైంది.

• పృథ్వి (Prithvi): ఉపరితలం నుండి ఉపరితలానికి ప్రయోగించే స్వల్ప శ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణి (SRBM).
• మొదటి విజయవంతమైన ప్రయోగం: 1988
• మొదటి ప్రయోగం జరిగిన స్థలం: శ్రీహరికోట (ఆంధ్రప్రదేశ్)
• రకాలు: పృథ్వి-I (సైన్యం, సుమారు 150 కి.మీ.), పృథ్వి-II (వాయుసేన, సుమారు 350 కి.మీ.), పృథ్వి-III (సుమారు 350 కి.మీ. పైగా)
• ఇంధనం: ద్రవ ఇంధనం (Liquid propulsion)
• ధనుష్ (Dhanush): ఇది పృథ్వి క్షిపణి యొక్క నౌకాదళ రకం. యుద్ధనౌక (ship) నుండి సముద్రం మీది లేదా భూమి మీది లక్ష్యాలను కొట్టగలదు.
• పృథ్వి-II ప్రయోగం: తరచూ చాందీపూర్ (ఒడిశా) లోని ఇంటిగ్రేటెడ్ టెస్ట్ రేంజ్ (ITR) నుండి పరీక్షిస్తారు.
• పేరు: సంస్కృతంలో 'పృథ్వి' అంటే భూమి.
• ప్రత్యేకత: పృథ్వి రోడ్డు మీద తిరిగే వాహనం (mobile launcher) నుండి ప్రయోగించవచ్చు. అణు వార్‌హెడ్‌తో పాటు సాధారణ వార్‌హెడ్‌ను కూడా మోయగలదు.

అగ్ని క్షిపణులు భారత్ యొక్క దీర్ఘశ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణులు (IRBM/ICBM). ఇవి అణ్వస్త్రాలను మోసుకెళ్లగల సామర్థ్యం కలవి. పరీక్షల్లో ఒక్కో అగ్ని క్షిపణి పరిధిని జతపరచమని అడుగుతారు.

• మొదటి ప్రయోగం: అగ్ని-I మొదటి పరీక్ష 1989 (మే 22). మొదట దీన్ని 'టెక్నాలజీ డెమాన్‌స్ట్రేటర్'గా చేశారు.
• పరిధి (సుమారుగా):
  1. అగ్ని-I: 700 – 900 కి.మీ. (మధ్యశ్రేణి)
  2. అగ్ని-II: 2,000 కి.మీ. పైగా
  3. అగ్ని-III: 3,000 కి.మీ. పైగా
  4. అగ్ని-IV: 3,500 కి.మీ. పైగా
  5. అగ్ని-V: 5,000 కి.మీ. పైగా (ఖండాంతర క్షిపణి స్థాయి)
• అగ్ని-V ప్రత్యేకతలు: మూడు దశల ఘన ఇంధన క్షిపణి. మొదటి పరీక్ష 2012 ఏప్రిల్ 19న జరిగింది. దీన్ని ట్రక్కు నుండి ప్రయోగించవచ్చు (road-mobile canister launch).
• అగ్ని-ప్రైమ్ (Agni-P): కొత్త తరం, తేలికైన, ఘన ఇంధన క్షిపణి.
• ప్రయోగ స్థలం: ఒడిశా తీరంలోని అబ్దుల్ కలాం దీవి (పూర్వ పేరు వీలర్ ఐలాండ్).
• ఇంధనం: అగ్ని క్షిపణులు ఘన ఇంధనం (Solid fuel) తో పనిచేస్తాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా అగ్ని సంఖ్య పెరిగే కొద్దీ పరిధి పెరుగుతుంది: I (≈900), II (2000+), III (3000+), IV (3500+), V (5000+).

బ్రహ్మోస్ ప్రపంచంలోని అత్యంత వేగవంతమైన సూపర్‌సోనిక్ క్రూయిజ్ క్షిపణులలో ఒకటి. ఇది భారత్ మరియు రష్యా కలిసి తయారు చేసిన క్షిపణి. పరీక్షల్లో దీని పేరు ఎలా వచ్చింది అని తరచూ అడుగుతారు.

• పేరు ఎలా వచ్చింది: భారత నది బ్రహ్మపుత్ర (Brahmaputra) + రష్యా నది మాస్క్వా (Moskva) → BrahMos.
• సంస్థ: బ్రహ్మోస్ ఏరోస్పేస్ – DRDO (భారత్) మరియు NPO Mashinostroyeniya (రష్యా) సంయుక్త సంస్థ. 1998లో ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ.
• వేగం: సుమారు Mach 2.8 – 3 (ధ్వని వేగానికి దాదాపు మూడు రెట్లు).
• పరిధి:
  1. మొదట సుమారు 290 కి.మీ.
  2. తర్వాత పరిధి పెంచిన రకాలు వచ్చాయి.
• ఇంజన్: ఘన ఇంధన బూస్టర్ + ద్రవ ఇంధన రామ్‌జెట్ (Ramjet).
• మొదటి పరీక్ష: 2001 జూన్ 12, చాందీపూర్ (ఒడిశా).
• ప్రయోగ వేదికలు: భూమి, యుద్ధనౌక, జలాంతర్గామి, యుద్ధవిమానం (Su-30MKI) – నాలుగు చోట్ల నుండి ప్రయోగించవచ్చు.
• విధానం: 'ఫైర్ అండ్ ఫర్గెట్ (Fire and Forget)' – ప్రయోగించాక మళ్లీ మార్గదర్శనం అవసరం లేదు.

గగనతల రక్షణ, ట్యాంకుల విధ్వంసం కోసం భారత్ అభివృద్ధి చేసిన క్షిపణులు ఇవి. ఏ క్షిపణి ఏ పని చేస్తుందో జతపరచడం పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• ఆకాశ్ (Akash): ఉపరితలం నుండి గగనం (SAM) మధ్యశ్రేణి క్షిపణి.
• పరిధి సుమారు 25–30 కి.మీ.
• విమానాలు, హెలికాప్టర్లు, డ్రోన్లు, క్రూయిజ్ క్షిపణులను కూల్చగలదు.
• ఒకేసారి అనేక లక్ష్యాలపై దాడి చేయగలదు.
• త్రిశూల్ (Trishul): స్వల్ప శ్రేణి (సుమారు 9 కి.మీ.) SAM. నౌకలను సముద్రం మీద తక్కువ ఎత్తులో వచ్చే క్షిపణుల నుండి కాపాడడానికి రూపొందించారు. ఇది IGMDP లో భాగం.
• నాగ్ (Nag): మూడో తరం, 'ఫైర్ అండ్ ఫర్గెట్' ట్యాంకు విధ్వంసక క్షిపణి.
• భూమి నుండి పరిధి సుమారు 4 కి.మీ.
• హెలికాప్టర్ నుండి ప్రయోగించే రకం పేరు 'హెలినా (HELINA)'.
• అస్త్ర (Astra):
  1. దృష్టి పరిధికి మించిన (Beyond Visual Range – BVR) గగనం నుండి గగనం క్షిపణి
  2. పరిధి సుమారు 100 కి.మీ. పైగా. దేశీయంగా తయారైన మొదటి BVR క్షిపణి.
• బరాక్-8 / MRSAM: ఇజ్రాయెల్ సహకారంతో DRDO తయారు చేసిన మధ్యశ్రేణి SAM.

భారత్ భూమి మీద నుండే కాకుండా సముద్రం లోపల ఉండే జలాంతర్గామి నుండి కూడా అణు క్షిపణులు ప్రయోగించే సామర్థ్యం సాధించింది. దీనితో 'అణు త్రికోణం (Nuclear Triad)' పూర్తయింది.

• K సిరీస్ (SLBM): జలాంతర్గామి నుండి ప్రయోగించే బాలిస్టిక్ క్షిపణులు. ఈ సిరీస్ పేరు డా. కలాం గౌరవార్థం పెట్టారు.
• K-15 (సాగరిక – Sagarika): పరిధి సుమారు 750 కి.మీ.
• K-4: పరిధి సుమారు 3,500 కి.మీ.
• ఇవి INS అరిహంత్ వంటి అణు జలాంతర్గాముల నుండి ప్రయోగిస్తారు.
• నిర్భయ్ (Nirbhay):
  1. సబ్‌సోనిక్ దీర్ఘశ్రేణి క్రూయిజ్ క్షిపణి
  2. పరిధి సుమారు 1,000 కి.మీ.
• శౌర్య (Shaurya):
  1. హైపర్‌సోనిక్ వేగంతో వెళ్లే భూమి నుండి భూమి క్షిపణి
  2. డబ్బా (canister) నుండి ప్రయోగిస్తారు.
• ప్రళయ్ (Pralay): ఘన ఇంధన, స్వల్ప శ్రేణి (సుమారు 150–500 కి.మీ.) 'క్వాసీ-బాలిస్టిక్' క్షిపణి.
• HSTDV: హైపర్‌సోనిక్ టెక్నాలజీ డెమాన్‌స్ట్రేటర్ వెహికల్. స్క్రామ్‌జెట్ (Scramjet) ఇంజన్ ప్రయోగం 2020 సెప్టెంబర్ 7న విజయవంతమైంది.
• అణు త్రికోణం: భూమి (అగ్ని), గగనం (యుద్ధవిమానాలు), సముద్రం (అరిహంత్) – మూడు చోట్ల నుండి అణు దాడి సామర్థ్యం.

క్షిపణులను ప్రయోగించే స్థలాలు, ఆయా క్షిపణుల పరిధి నియంత్రణ ఒప్పందాలు తెలుసుకోవడం కూడా పరీక్షలకు ముఖ్యం. ఇక్కడ సులభంగా గుర్తుంచుకునేలా సమాచారం ఇస్తున్నాం.

• ఇంటిగ్రేటెడ్ టెస్ట్ రేంజ్ (ITR), చాందీపూర్: ఒడిశా బాలాసోర్ జిల్లా. ఇక్కడ చాలా క్షిపణి పరీక్షలు జరుగుతాయి.
• అబ్దుల్ కలాం దీవి:
  1. ఒడిశా తీరంలో
  2. అగ్ని, K సిరీస్ వంటి దీర్ఘశ్రేణి క్షిపణుల పరీక్షలకు ఉపయోగిస్తారు. పూర్వ పేరు వీలర్ ఐలాండ్.
• పోఖ్రాన్ (రాజస్థాన్): ఫైరింగ్ రేంజ్ & అణు పరీక్షా స్థలం.
• హైదరాబాద్: క్షిపణి పరిశోధన కేంద్రాలు – DRDL, RCI, ASL, DMRL, DLRL. తయారీ సంస్థ భారత్ డైనమిక్స్ లిమిటెడ్ (BDL), కంచన్‌బాగ్.
• MTCR (Missile Technology Control Regime): క్షిపణి సాంకేతికత వ్యాప్తిని నియంత్రించే అంతర్జాతీయ వ్యవస్థ. 1987లో G7 దేశాలు ఏర్పాటు చేశాయి. భారత్ 2016లో సభ్యత్వం పొందింది.
• ఇతర వ్యవస్థలు: భారత్ 2017లో వాసెనార్ అరేంజ్‌మెంట్, 2018లో ఆస్ట్రేలియా గ్రూప్‌లో సభ్యత్వం పొందింది. NSG లో మాత్రం ఇంకా సభ్యత్వం లేదు.