DRDO & రక్షణ పరికరాలు (DRDO & Equipment)

DRDO అంటే రక్షణ పరిశోధన & అభివృద్ధి సంస్థ (Defence Research and Development Organisation). మన సైన్యానికి కావలసిన ఆయుధాలు, పరికరాలు, సాంకేతికతను దేశంలోనే తయారు చేయడం దీని ప్రధాన పని.

• ఏర్పాటు: 1958లో. అప్పటికే ఉన్న సాంకేతిక అభివృద్ధి సంస్థ (TDE), సాంకేతిక అభివృద్ధి & ఉత్పత్తి డైరెక్టరేట్ (DTDP) లను రక్షణ శాస్త్ర సంస్థ (DSO) తో కలిపి దీన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
• మంత్రిత్వ శాఖ: రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Defence) లోని రక్షణ పరిశోధన & అభివృద్ధి విభాగం (DDR&D) కింద పనిచేస్తుంది.
• ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూఢిల్లీ.
• నినాదం (Motto): 'బలస్య మూలం విజ్ఞానం' – బలానికి మూలం విజ్ఞానమే.
• నాయకత్వం: DRDO ఛైర్మన్, అదే సమయంలో DDR&D కార్యదర్శిగా కూడా ఉంటారు.
• ప్రయోగశాలలు: దేశవ్యాప్తంగా దాదాపు 50 కి పైగా ప్రయోగశాలలు ఉన్నాయి. ఇవి క్షిపణులు, విమానాలు, నౌకలు, ఎలక్ట్రానిక్స్, జీవ శాస్త్రాలు వంటి రంగాల్లో పనిచేస్తాయి.
• డా. కలాం పాత్ర: 1992–1999 మధ్య DRDO అధిపతిగా, రక్షణ మంత్రికి శాస్త్ర సలహాదారుగా పనిచేశారు.
• యువ శాస్త్రవేత్తల ప్రయోగశాలలు: 2019లో 'DRDO యంగ్ సైంటిస్ట్ లేబొరేటరీస్ (DYSL)' ఐదు నగరాల్లో ప్రారంభమయ్యాయి.

DRDO ప్రయోగశాలలు ఏ నగరంలో ఉన్నాయో పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు. ముఖ్యంగా హైదరాబాద్‌లో చాలా ముఖ్యమైన ప్రయోగశాలలు ఉన్నాయి కాబట్టి తెలుగు రాష్ట్రాల విద్యార్థులకు ఇవి ప్రత్యేకంగా ముఖ్యం.

• హైదరాబాద్ (తెలంగాణ):
  1. DRDL – రక్షణ పరిశోధన అభివృద్ధి ప్రయోగశాల (క్షిపణులు)
  2. RCI – రీసెర్చ్ సెంటర్ ఇమారత్ (క్షిపణి నావిగేషన్, ఏవియానిక్స్)
  3. ASL – అడ్వాన్స్‌డ్ సిస్టమ్స్ లేబొరేటరీ (దీర్ఘశ్రేణి క్షిపణులు)
  4. DMRL – రక్షణ లోహశాస్త్ర పరిశోధన ప్రయోగశాల
  5. DLRL – రక్షణ ఎలక్ట్రానిక్స్ పరిశోధన ప్రయోగశాల
• విశాఖపట్నం (ఆంధ్రప్రదేశ్): నావల్ సైన్స్ & టెక్నాలజికల్ లేబొరేటరీ (NSTL) – నౌకాదళ ఆయుధాలు, టార్పెడోలు, జలాంతర్గామి సాంకేతికత.
• బెంగళూరు: గ్యాస్ టర్బైన్ రీసెర్చ్ ఎస్టాబ్లిష్‌మెంట్ (GTRE – విమాన ఇంజన్లు, కావేరీ ఇంజన్), ఏరోనాటికల్ డెవలప్‌మెంట్ ఎస్టాబ్లిష్‌మెంట్ (ADE), సెంటర్ ఫర్ ఎయిర్‌బోర్న్ సిస్టమ్స్ (CABS), CAIR.
• చెన్నై (ఆవడి): కంబాట్ వెహికల్స్ R&D ఎస్టాబ్లిష్‌మెంట్ (CVRDE) – అర్జున్ ట్యాంకు.
• పుణె: ఆర్మమెంట్ R&D ఎస్టాబ్లిష్‌మెంట్ (ARDE) – ఆయుధాలు, పినాక.
• గ్వాలియర్: రక్షణ పరిశోధన అభివృద్ధి ఎస్టాబ్లిష్‌మెంట్ (DRDE) – రసాయన, జీవ రక్షణ.
• ఢిల్లీ: INMAS – న్యూక్లియర్ మెడిసిన్, అనుబంధ శాస్త్రాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా హైదరాబాద్ = క్షిపణులు; విశాఖ = నౌకాదళం; బెంగళూరు = విమానాలు; ఆవడి = ట్యాంకులు; పుణె = ఆయుధాలు.

DRDO అనేక ఆయుధ వ్యవస్థలను స్వదేశీ సాంకేతికతతో రూపొందించింది. పరీక్షల్లో 'ఏ సంస్థ ఏ ఆయుధం తయారు చేసింది?' అనే ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• అర్జున్ ప్రధాన యుద్ధ ట్యాంకు (Arjun MBT):
  1. తయారీ: CVRDE, ఆవడి (DRDO)
  2. మూడో తరం ట్యాంకు; 2004లో సైన్యంలో చేరింది
  3. పేరు: మహాభారతంలోని అర్జునుడి పేరు నుండి
  4. అభివృద్ధి రకం: అర్జున్ Mk-1A
• పినాక (Pinaka): బహుళ బారెల్ రాకెట్ లాంచర్ (MBRL). ARDE, పుణె అభివృద్ధి చేసింది. శివుడి విల్లు 'పినాకం' పేరు పెట్టారు. ఒకేసారి అనేక రాకెట్లు ప్రయోగిస్తుంది.
• INSAS (Indian National Small Arms System): ARDE అభివృద్ధి చేసిన 5.56 mm చిన్న ఆయుధాల కుటుంబం (రైఫిల్, LMG).
• ATAGS: స్వదేశీ 155 mm అడ్వాన్స్‌డ్ టోవ్డ్ ఆర్టిలరీ గన్ సిస్టమ్.
• ధనుష్ (Dhanush): స్వదేశీ 155 mm శతఘ్ని, 'దేశీ బోఫోర్స్'. ఆర్డ్‌నెన్స్ ఫ్యాక్టరీలు తయారు చేశాయి.
• నేత్ర (Netra): గగనతల ముందస్తు హెచ్చరిక & నియంత్రణ (AEW&C) విమానం – DRDO.
• కావేరీ ఇంజన్: GTRE అభివృద్ధి చేస్తున్న విమాన టర్బోఫ్యాన్ ఇంజన్.
• రుస్తుమ్ (Rustom):
  1. DRDO మానవరహిత విమానం (UAV)
  2. దక్ష్ (Daksh) – బాంబు నిర్వీర్య రోబో.

యుద్ధ విమానాలు, యుద్ధనౌకలను దేశంలోనే తయారు చేయడం 'ఆత్మనిర్భర భారత్ (Atmanirbhar Bharat)' లో భాగం. ఇందులో తేజస్, విక్రాంత్, అరిహంత్ ముఖ్యమైనవి.

• తేజస్ (Tejas) – తేలికపాటి యుద్ధ విమానం (LCA):
  1. రూపకల్పన: ఏరోనాటికల్ డెవలప్‌మెంట్ ఏజెన్సీ (ADA), బెంగళూరు
  2. తయారీ: హిందుస్థాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (HAL)
  3. మొదటి ఎగురవేత: 2001 జనవరి 4
  4. పేరు 'తేజస్' పెట్టింది: అప్పటి ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి (2003)
  5. వైమానిక దళంలో చేరింది: 2016
  6. ఇది ఒక ఇంజన్, తేలికపాటి, బహుళ ప్రయోజన యుద్ధ విమానం.
• INS విక్రాంత్ (IAC-1): భారత తొలి స్వదేశీ విమాన వాహక నౌక. కొచ్చిన్ షిప్‌యార్డ్ లిమిటెడ్ (కేరళ) నిర్మించింది. 2022 సెప్టెంబర్ 2న నౌకాదళంలో చేరింది.
• INS అరిహంత్: స్వదేశీ అణుశక్తి బాలిస్టిక్ క్షిపణి జలాంతర్గామి (SSBN) – అడ్వాన్స్‌డ్ టెక్నాలజీ వెసెల్ (ATV) ప్రాజెక్టు కింద నిర్మాణం.
• HAL:
  1. బెంగళూరు ప్రధాన కేంద్రంగా ఉన్న ప్రభుత్వ విమాన సంస్థ
  2. ధ్రువ్ (ALH) హెలికాప్టర్, లైట్ కంబాట్ హెలికాప్టర్ 'ప్రచండ్' తయారు చేసింది.
• మజగాన్ డాక్, GRSE: యుద్ధనౌకలు నిర్మించే ప్రభుత్వరంగ సంస్థలు.

రక్షణ రంగ ప్రభుత్వ సంస్థలను DPSU లు అంటారు. ఇవి రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో ఆయుధాలు, విమానాలు, నౌకలు, ఎలక్ట్రానిక్స్ తయారు చేస్తాయి. హైదరాబాద్‌లో రెండు ముఖ్య సంస్థలు ఉన్నాయి.

• HAL – హిందుస్థాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్: బెంగళూరు. విమానాలు, హెలికాప్టర్లు తయారీ. 1940లో వాల్చంద్ హీరాచంద్ బెంగళూరులో స్థాపించారు.
• BEL – భారత్ ఎలక్ట్రానిక్స్ లిమిటెడ్: బెంగళూరు (1954). రక్షణ ఎలక్ట్రానిక్స్, రాడార్లు.
• BDL – భారత్ డైనమిక్స్ లిమిటెడ్: హైదరాబాద్ (కంచన్‌బాగ్). క్షిపణుల తయారీ – ఆకాశ్, నాగ్, అగ్ని భాగాలు. 1970లో ఏర్పడింది.
• MIDHANI – మిశ్రా ధాతు నిగమ్: హైదరాబాద్. ప్రత్యేక లోహాలు, మిశ్రమ లోహాలు (టైటానియం, సూపర్‌అల్లాయ్స్) తయారీ – 1973లో.
• BEML: భారత్ ఎర్త్ మూవర్స్ లిమిటెడ్ – బెంగళూరు (భారీ వాహనాలు).
• మజగాన్ డాక్ (ముంబై), GRSE (కోల్‌కతా), గోవా షిప్‌యార్డ్: యుద్ధనౌకల నిర్మాణం.
• ఆర్డ్‌నెన్స్ ఫ్యాక్టరీ బోర్డు (OFB): 2021 అక్టోబర్ 1న 7 ప్రభుత్వ సంస్థలుగా మార్చారు (AVNL, MIL మొదలైనవి).
• ఇతర: NFC (న్యూక్లియర్ ఫ్యూయెల్ కాంప్లెక్స్) – హైదరాబాద్‌లోనే ఉంది, అణు ఇంధనం తయారు చేస్తుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా హైదరాబాద్ DPSU లు: BDL (క్షిపణులు), MIDHANI (లోహాలు). బెంగళూరు DPSU లు: HAL (విమానాలు), BEL (ఎలక్ట్రానిక్స్), BEML (వాహనాలు).

మిషన్ శక్తి అంటే అంతరిక్షంలోని ఉపగ్రహాన్ని క్షిపణితో కూల్చగల సామర్థ్యాన్ని భారత్ ప్రదర్శించిన పరీక్ష. దీన్ని DRDO నిర్వహించింది.

• తేదీ: 2019 మార్చి 27.
• ప్రకటించింది: ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ.
• ఫలితం: తక్కువ భూకక్ష్య (Low Earth Orbit)లో సుమారు 300 కి.మీ. ఎత్తులో ఉన్న ఒక భారతీయ పరీక్ష ఉపగ్రహాన్ని క్షిపణితో కూల్చారు.
• వినియోగించిన క్షిపణి: బాలిస్టిక్ క్షిపణి రక్షణ (BMD) ఇంటర్‌సెప్టర్ క్షిపణి.
• ప్రయోగ స్థలం: ఒడిశా (APJ అబ్దుల్ కలాం దీవి).
• ప్రత్యేకత: ఈ సామర్థ్యం సాధించిన ప్రపంచ నాలుగో దేశం భారత్. ముందు ఉన్నవి: అమెరికా, రష్యా, చైనా.
• ఇతర రక్షణ ప్రయోగాలు: బాలిస్టిక్ క్షిపణి రక్షణ (BMD) వ్యవస్థ – పృథ్వి రక్షణ వాహనం (PDV), అడ్వాన్స్‌డ్ ఎయిర్ డిఫెన్స్ (AAD).
• ఉద్దేశం: అంతరిక్షంలో తన ఉపగ్రహాలను కాపాడుకోవడం, శత్రు ఉపగ్రహాలను అడ్డుకునే సామర్థ్యం.
• గమనిక: ఈ పరీక్ష ద్వారా భారత్ అంతరిక్షాన్ని యుద్ధరంగంగా మార్చడం లేదని, ఇది కేవలం రక్షణ సామర్థ్య ప్రదర్శన అని ప్రభుత్వం స్పష్టం చేసింది.

భారత్ రక్షణ రంగంలో స్వావలంబన సాధించడానికి, సైన్యాల మధ్య సమన్వయం పెంచడానికి కొన్ని కీలక సంస్కరణలు తీసుకొచ్చింది.

• CDS – చీఫ్ ఆఫ్ డిఫెన్స్ స్టాఫ్: త్రివిధ దళాల అధిపతి పదవి.
• ప్రకటన: 2019 ఆగస్టు 15 (ఎర్రకోట ప్రసంగంలో మోదీ)
• మొదటి CDS: జనరల్ బిపిన్ రావత్ (2020 జనవరి 1న బాధ్యతలు)
• CDS సైనిక వ్యవహారాల విభాగం (DMA) కార్యదర్శిగా కూడా వ్యవహరిస్తారు.
• సైనిక వ్యవహారాల విభాగం (DMA): 2019 డిసెంబర్‌లో ఏర్పడింది.
• iDEX (Innovations for Defence Excellence): రక్షణ రంగంలో స్టార్టప్‌లు, చిన్న సంస్థలకు ప్రోత్సాహం (2018).
• స్వదేశీకరణ జాబితాలు (Positive Indigenisation Lists): ఈ ఆయుధాలను విదేశాల నుండి దిగుమతి చేయకూడదని ప్రకటించిన జాబితాలు.
• ఆత్మనిర్భర భారత్: రక్షణ రంగంలో స్వావలంబన లక్ష్యం.
• రక్షణ సేకరణ ప్రక్రియ (DAP):
  1. ఆయుధాల కొనుగోలుకు నియమావళి
  2. 'బై (ఇండియన్-IDDM)' విభాగానికి ప్రాధాన్యం.
• రక్షణ ఉత్పత్తుల ఎగుమతి: ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో బ్రహ్మోస్ వంటి వ్యవస్థల ఎగుమతి ప్రారంభమైంది.