కుటుంబం & వివాహం (Family & Marriage)

కుటుంబం (Family) సమాజంలోని అత్యంత ప్రాథమిక సంస్థ. పిల్లల పెంపకం, సామాజికీకరణ (Socialisation) ఇక్కడే మొదలవుతాయి. అందుకే కుటుంబాన్ని 'సమాజ ప్రాథమిక యూనిట్' అంటారు.

• నిర్వచనం: మెకైవర్ (MacIver) ప్రకారం కుటుంబం అంటే పిల్లల జననం, పెంపకానికి తగినంత నిర్దిష్టంగా, శాశ్వతంగా ఉండే లైంగిక సంబంధం కలిగిన సమూహం.
• ఆకారాన్ని బట్టి రకాలు:
  1. కేంద్రక కుటుంబం (Nuclear Family): భార్యాభర్తలు, వారి అవివాహిత పిల్లలు.
  2. ఉమ్మడి కుటుంబం (Joint Family): మూడు తరాలు లేదా ఎక్కువ మంది బంధువులు కలిసి ఉండటం.
  3. విస్తృత కుటుంబం (Extended Family): ఉమ్మడి కుటుంబంతో పాటు ఇతర బంధువులు కూడా కలిసి ఉండటం.
• అధికారాన్ని బట్టి: పితృస్వామ్య కుటుంబం (తండ్రి అధికారం), మాతృస్వామ్య కుటుంబం (తల్లి అధికారం).
• వంశాన్ని బట్టి: పితృవంశ (Patrilineal – తండ్రి వైపు వారసత్వం), మాతృవంశ (Matrilineal – తల్లి వైపు వారసత్వం).
• నివాసాన్ని బట్టి: పితృస్థానిక (Patrilocal – భార్య భర్త ఇంటికి వెళ్తుంది), మాతృస్థానిక (Matrilocal – భర్త భార్య ఇంటికి వెళ్తాడు).
• కుటుంబ విధులు: సంతానోత్పత్తి, పిల్లల సామాజికీకరణ, ఆర్థిక భద్రత, భావోద్వేగ మద్దతు, వృద్ధుల సంరక్షణ.

ఉమ్మడి కుటుంబం భారత సంప్రదాయ సమాజానికి ప్రత్యేక గుర్తింపు. భారతదేశంలో ఉమ్మడి కుటుంబంపై అనేక మంది సమాజ శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనాలు చేశారు.

• ఇరావతి కర్వే నిర్వచనం: సాధారణంగా ఒకే ఇంట్లో నివసిస్తూ, ఒకే వంటగది ఆహారం తింటూ, ఉమ్మడి ఆస్తి కలిగి, ఉమ్మడి పూజల్లో పాల్గొనే, పరస్పరం బంధుత్వం ఉన్న వ్యక్తుల సమూహం.
• లక్షణాలు:
  1. ఉమ్మడి నివాసం, ఉమ్మడి వంటగది
  2. ఉమ్మడి ఆస్తి
  3. ఇంటి పెద్ద (కర్త) అధికారం
  4. ఉమ్మడి మతపరమైన బాధ్యతలు
• హిందూ ఉమ్మడి కుటుంబం: సహభాగీదారులు (Coparceners) కుటుంబ ఆస్తిలో జన్మతః హక్కు కలిగి ఉంటారు.
• 2005 హిందూ వారసత్వ (సవరణ) చట్టం ద్వారా కుమార్తెలకు కూడా కుమారులతో సమానంగా సహభాగీదారు హక్కు వచ్చింది.
• మార్పులు: పట్టణీకరణ, వలసలు, విద్య, స్త్రీల ఉద్యోగాలు, వ్యక్తివాదం వల్ల కేంద్రక కుటుంబాలు పెరుగుతున్నాయి.
• ఎ.ఎం. షా (A.M. Shah):
  1. భారతదేశంలో కుటుంబ నిర్మాణ మార్పులపై అధ్యయనం చేశారు
  2. కేంద్రక కుటుంబాలు పెరిగినా బంధుత్వ బంధాలు కొనసాగుతాయని చెప్పారు.
• మాతృవంశ కుటుంబాలు:
  1. కేరళలో నాయర్ల 'తరవాడ్ (Tharavad)' వ్యవస్థ
  2. మేఘాలయలో ఖాసీ, గారో తెగలు.
• కేరళ ఉమ్మడి హిందూ కుటుంబ వ్యవస్థ (రద్దు) చట్టం 1975 ద్వారా తరవాడ్ వ్యవస్థ రద్దయింది.

వివాహం (Marriage) అంటే సమాజం, చట్టం గుర్తించిన స్త్రీపురుష బంధం. వివాహ రూపాలను భాగస్వాముల సంఖ్యను బట్టి, భాగస్వామిని ఎంచుకునే నియమాలను బట్టి వర్గీకరిస్తారు.

• భాగస్వాముల సంఖ్యను బట్టి:
  1. ఏకపత్నీ/ఏకపతి వివాహం (Monogamy): ఒక భర్త, ఒక భార్య.
  2. బహుభార్యత్వం (Polygyny): ఒక పురుషునికి అనేక మంది భార్యలు.
  3. బహుభర్తృత్వం (Polyandry): ఒక స్త్రీకి అనేక మంది భర్తలు – నీలగిరి టోడా తెగ, ఉత్తరాఖండ్‌లోని జౌన్‌సార్ బావర్ ప్రాంతం, కేరళలో కొన్ని సమూహాలు.
• భాగస్వామి ఎంపిక నియమాలు:
  1. అంతర్వివాహం (Endogamy): తన కులం/సమూహం లోపల వివాహం. కుల వ్యవస్థ ప్రధాన లక్షణం.
  2. బహిర్వివాహం (Exogamy): తన గోత్రం/రక్త సంబంధం బయట వివాహం. హిందువుల్లో గోత్ర బహిర్వివాహం ఉంది.
  3. అనులోమ వివాహం (Hypergamy): ఉన్నత కులం పురుషుడు, తక్కువ కులం స్త్రీ వివాహం – సమాజం అంగీకరించింది.
  4. ప్రతిలోమ వివాహం (Hypogamy): ఉన్నత కులం స్త్రీ, తక్కువ కులం పురుషుడు – సంప్రదాయంగా నిషిద్ధం.
• ఇతర రూపాలు: ఏకకాల బహుభార్యత్వం కాకుండా వరుస వివాహాలు చేసుకోవడం (Serial Monogamy).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా Poly-gyny = gyne (స్త్రీ) ఎక్కువ; Poly-andry = andro (పురుషుడు) ఎక్కువ.

ప్రాచీన ధర్మశాస్త్రాల ప్రకారం హిందూ వివాహాలు ఎనిమిది రకాలు. మొదటి నాలుగింటిని ప్రశస్త (మంచివి), చివరి నాలుగింటిని అప్రశస్త (తక్కువ గౌరవప్రదమైనవి) అంటారు. పరీక్షల్లో వీటి పేర్లు, క్రమం అడుగుతారు.

• ప్రశస్త వివాహాలు:
  1. బ్రాహ్మ వివాహం: కన్యను అలంకరించి, తగిన వరుడికి దానం చేయడం – అత్యంత శ్రేష్ఠం.
  2. దైవ వివాహం: యజ్ఞం చేసే పురోహితునికి కుమార్తెను ఇవ్వడం.
  3. ఆర్ష వివాహం: వరుని నుండి ఒక జత ఆవులు/ఎద్దులు తీసుకుని కన్యను ఇవ్వడం.
  4. ప్రాజాపత్య వివాహం: 'ఇద్దరూ కలిసి ధర్మాచరణ చేయండి' అని దీవించి కన్యను ఇవ్వడం.
• అప్రశస్త వివాహాలు:
  1. అసుర వివాహం: వరుడు కన్య తండ్రికి ధనం ఇచ్చి వివాహం చేసుకోవడం (కన్యాశుల్కం).
  2. గాంధర్వ వివాహం: ఇరువురి ఇష్టంతో జరిగే ప్రేమ వివాహం (దుష్యంతుడు–శకుంతల).
  3. రాక్షస వివాహం: బలవంతంగా కన్యను అపహరించి వివాహం చేసుకోవడం.
  4. పైశాచ వివాహం: నిద్రలో/స్పృహలో లేని కన్యతో బలవంతంగా వివాహం – అత్యంత నీచమైనది.
• క్రమం గుర్తుంచుకోవడం: బ్రాహ్మ, దైవ, ఆర్ష, ప్రాజాపత్య, అసుర, గాంధర్వ, రాక్షస, పైశాచ.

వివాహం, విడాకులు, వారసత్వం, వరకట్నం వంటి అంశాలపై భారతదేశంలో అనేక చట్టాలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో చట్టం పేరు–సంవత్సరం జతలు తరచూ వస్తాయి.

• హిందూ వివాహ చట్టం, 1955: హిందువులు, బౌద్ధులు, జైనులు, సిక్కులకు వర్తిస్తుంది.
• ఏకపత్నీ వివాహమే చట్టబద్ధం
• వివాహ వయస్సు వధువుకు 18, వరునికి 21.
• విడాకులకు అవకాశం కల్పించింది.
• ప్రత్యేక వివాహ చట్టం, 1954 (Special Marriage Act): మతం, కులం తో సంబంధం లేకుండా (అంతర్‌మత, అంతర్‌కుల) వివాహాలు రిజిస్టర్ చేసుకోవడానికి.
• హిందూ వారసత్వ చట్టం, 1956
• 2005 సవరణతో కుమార్తెలకూ సమాన హక్కు.
• వరకట్న నిషేధ చట్టం, 1961 (Dowry Prohibition Act).
• బాల్య వివాహ నిషేధ చట్టం, 2006: 1929 శారదా చట్టం (Child Marriage Restraint Act) స్థానంలో వచ్చింది. వధువు వయస్సు 18, వరుని వయస్సు 21 కంటే తక్కువ ఉంటే బాల్య వివాహం.
• గృహ హింస నుండి మహిళల రక్షణ చట్టం, 2005.
• ముస్లిం మహిళల (వివాహ హక్కుల రక్షణ) చట్టం, 2019: ఒకేసారి మూడు తలాక్ చెప్పడాన్ని (తలాక్-ఎ-బిద్దత్) నేరంగా ప్రకటించింది. సుప్రీంకోర్టు షాయరా బానో కేసు (2017) తీర్పు దీనికి నేపథ్యం.
• ముస్లిం మహిళల (విడాకుల హక్కుల రక్షణ) చట్టం, 1986: షా బానో కేసు (1985) తర్వాత వచ్చింది.

19వ శతాబ్దంలో భారతీయ సంఘ సంస్కర్తలు కుటుంబం, వివాహానికి సంబంధించిన దురాచారాలపై పోరాడారు. వాటి ఫలితంగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం చట్టాలు చేసింది.

• సతీసహగమన నిషేధం (1829): రాజా రామమోహన్ రాయ్ ఉద్యమం వల్ల గవర్నర్ జనరల్ విలియం బెంటింక్ 1829లో సతీ ఆచారాన్ని చట్టవిరుద్ధం చేశాడు.
• హిందూ వితంతు పునర్వివాహ చట్టం (1856):
  1. ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్ కృషి ఫలితం
  2. గవర్నర్ జనరల్ డల్హౌసీ కాలంలో ప్రతిపాదించి, కానింగ్ కాలంలో అమలైంది.
• కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు:
  1. ఆంధ్రదేశంలో వితంతు పునర్వివాహ ఉద్యమ నాయకుడు
  2. రాజమండ్రిలో 1881లో మొదటి వితంతు వివాహం జరిపించారు. 'వివేక వర్ధని' పత్రిక నడిపారు
  3. 'రాజశేఖర చరిత్రము' తెలుగులో తొలి నవలగా పేరు పొందింది.
• బాల్య వివాహాలు: బి.ఎం. మలబారి కృషి వల్ల 1891లో సమ్మతి వయస్సు చట్టం (Age of Consent Act) వచ్చింది. తర్వాత 1929లో శారదా చట్టం చేశారు.
• జ్యోతిరావు ఫూలే, సావిత్రిబాయి ఫూలే: స్త్రీ విద్య, వితంతువుల పునరావాసం కోసం కృషి చేశారు. 1848లో పుణెలో బాలికల పాఠశాల ప్రారంభించారు.